Мундиални кутиб. Таништирув: Саудия Арабистони

Мустақиллиги: 23 сентябрь 1932 йил
Расмий тили: Араб
Пойтахти: Ар-Риёд
Бошқарув тизими: Мутлақ монархия
Аҳолиси: 31.5 миллион (дунёда 41-ўрин)
Валюта: Саудия Риёли

ТЕРМА ЖАМОА:

Лақаби: «Саҳро бургутлари»
Конфедерация: ОФК
Бош мураббий: Хуан Антонио Пицци
Жамоа сардори: Усома Ҳавсавий
Энг кўп ўйин ўтказган: Муҳаммад Ад-Дайя (178)
Энг кўп гол урган: Мажид Абдулла (42)
Либос ранги: яшил-оқ
ФИФА рейтингидаги ўрни: 69 (15 март ҳолатига)
Энг йирик ғалабаси: Шарқий Тимор - 10:0 (2015)
Энг йирик мағлубияти: Марокаш - 0:13 (1961)
Осиё кубоги: Чемпион (1984, 1988, 1996)
Жаҳон чемпионати: 1/8 финал (1994)

Саудия Арабистонида футбол 1976 йилдан буён мавжуд дейиш мумкин. Нефтнинг нархи кескин ошиши оқибатида, улар ҳам қанақадир овунчоққа эҳтиёж сезишди: стадионлар қурила бошланди, футбол инфратузилмаси яхши ҳолатга келтирилди, бир қатор футбол юлдузлари таклиф этила бошлади. Масалан, ўз вақтида Ференц Пушкаш бир йил мобайнида мамлакат терма жамоасига устозлик қилганди. Саккиз жамоадан иборат лига ташкил қилинди, беш йил ўтиб эса, 1981 йилда иккинчи дивизион ҳам пайдо бўлди.
 
Саудия футболидаги ўсишни кўпчилик Фаҳд Абдулазиз ас-Сауд номи билан боғлашади. 1982–2005 йилларда қироллик тахтига ўтирган ас-Сауднинг футболга қизиқиши натижасида мамлакат футболи Осиёда етакчилар қаторига чиқиб олди ва бу даврда араблар уч марта Осиё кубогида ғолиб чиққанди.

Ҳаммаси оддий, агар элита футболга қизиқса, эътибор ҳам шунга яраша бўлади ва натижалар ҳам куттирмайди. Ёки аксинча... 1990 йилларга келиб футбол ислоҳотлари давом этди ва Қирол Фаҳд кубогига асос солинди. Айнан мана шу турнир асосида кейинчалик, 1997 йилда ФИФА Конфедерациялар кубогини ташкил қилинганди.

Дунёга эса, саудияликлар қандай кириб келганини эсласангиз керак. Бельгия, Нидерландия каби жамоалар билан бир гуруҳдан жой олган қитъадошларимиз 6 очко тўплаб гуруҳдан чиқиш вазифасини уддалашганди. Нидерландия билан ўйинда жамоа узоқ вақт ҳисобда олдинда бориб, кейин ғалабани қўлдан чиқарган бўлса, Бельгия мағлубиятга учратилганди. Нимчорак финалда бўлажак учинчи ўрин соҳиблари Швеция терма жамоаси қаҳрамонларимизни тўхтатиб қолганди.

Саудия Арабистони кейинги жаҳон чемпионатларида ҳам мунтазам қатнашди, хусусан, ЖЧ-2006 саралаш ўйинларида улар Ўзбекистон терма жамоаси билан бир гуруҳда жой олишганди. Германияда бўлиб ўтган ўша жаҳон чемпионати саудияликлар учун сўнггиси бўлиб турганди, қайсидир маънода мамлакат футболидаги бу пасайишда қирол Фаҳд 2005 йилда вафот этганининг ҳам алоқаси борлиги шубҳасиз. 1994-2006 чемпионатларда эса, Саудия ўша юқорида тилга олинган АҚШ-94, ҳамда Осиёда бўлиб ўтган 2002 йилги жаҳон чемпионатида немислардан йирик 0:8 ҳисобидаги мағлубият билан эсда қолишди холос. 

ЯНГИ ДАВР
Ана энди мамлакатда футболнинг истиқболини ижобий томонга ўзгаришига умид боғласа бўлади. Мамлакатдаги деярли биринчи инсон бўлган шаҳзода Муҳаммад Ибн Салмон атиги 32 ёшда, умуман мамлакат аҳолисининг ўртача ёши 29 ёшни ташкил қилмоқда. Айнан Ибн Салмон Саудия Арабистонининг дунёдаги салбий имижини яхшилаш учун турли лойиҳаларни ишга туширди. Saudi Vision 2030 дастури бўйича ижтимоий ва иқтисодий ислоҳотлар амалга оширилиши кўзда тутилган. Мақсад битта: дунёга очиқроқ ва толерантроқ Ислом ва Саудия Арабистонини тақдим этиш.

«Биз бу қарорни қабул қилар эканмиз, энди футбол ҳақиқий профессионаллар қўлига ўтишига ишонмоқдамиз. Бу ўзгаришлар бир қатор фойдали инвестицияларга йўл очади ва минглаб янги иш ўринлари яратилади», – деди Ар-Риёд савдо палатаси матбуот котиби Мажид Абдулла.

Бошқа тарафдан спорт амалдорлари вазиятнинг салбий қисмларига урғу қаратишмоқда, мисол учун, стадионга ҳеч ким бормаяпти. Бу масала ҳам ечилиш арафасида – энди аёллар ҳам футболга боришлари мумкинлиги ҳақида гаплар бор. Бу ҳам ижтимоий ислоҳотларнинг бир қисми, ҳозирча фақат Ар-Риёд, Жидда ва Даммамда аёллар ҳамроҳсиз ҳам стадионга боришлари мумкин. Тўғри, аёллар сектори алоҳида ташкил қилинган.

Аёллар машина ҳайдаш, кинотеатр ва концертларга бориш, ресторанларда ҳамма қатори овқатланиш ва «Ал Аҳли»га стадиондан туриб мухлислик қилишга рухсат олишлари футбол учрашувларидаги ташриф кўламини бирмунча оширишидан умид қилинмоқда.

«Саудияда эркаклар футболни жуда яхши кўришади ва тушунишади. Маълум сабабларга кўра, Европадаги каби мухлислар йиғилиб футбол кўриш мумкин бўлган пиво барлари йўқ, аммо чой, кофе ёки кальян устида футбол томоша қилишга одатланишган», – деб ёзади уч йил Саудия Арабистонида яшаган ВВС нашрининг россиялик мухбири Мария Сашинская, – «у ерда ресторанларда эркаклар ва оилавий ташриф буюрганлар алоҳида ўтиришади. Бир куни ҳатто катта ресторанда бир ўзим қолиб кетишимга тўғри келганди. «Барселона»нинг ўйини эди, Жиддаги кафенинг эркаклар бўлими одамга тўла, мен эса, оилавий корпусда футбол тугашини ва эрим мени уйга олиб кетишини кутиб ўтиргандим. Ҳозирда ҳаммаси ўзгармоқда, ресторанлар ҳам, футбол ҳам...»

Албатта, бу ер Европа эмас ва баъзида бошқалар учун ғалати туюладиган воқеалар учраб туради. Масалан, қайсидир легионер футболчининг соч турмаги аксилисломий характерда деб топилиб, ўйиннинг ўртасида ҳаммаси тўхтатилган ва майдон четида сартарошлар керакли ишни қилганларидан сўнг давом эттирилганди. Ёки шу йилнинг январь ойида «Ан-Ножум» футболчиси устидан очилган жиноий ишни эслаш мумкин. У захира ўриндиғида ўтириб, шериклари урган голни машҳур «дэб» усулида нишонлайди. Унинг бу ҳаракати телекамераларга ҳам тушиб қолади. Маълум бўлишича, бундай ҳаракатлар мамлакатда тақиқланган экан.

Яхши хабарлар ҳам бор, масалан, шайхлар легионерларга бўлган лимитни кенгайтиришди. Авваллари фақат 4 легионерга (улардан бири дарвозабон ва бири осиёлик бўлиши шарт) рухсат берилган бўлса, эндиликда 6 нафаргача кўпайди. Бу ҳам маҳаллий клубларнинг юлдуз футболчиларни жалб қилишга ундаса керак. 

АРАБИСТОНДАГИ «БЕГОНАЛАР»
Ўз вақтида Киевнинг «Динамо» жамоасидаги ўйинлари билан бизга таниш бўлган Сергей Ребров ҳозирда «Ал-Аҳли»ни бошқармоқда ва у йилига 2.4 миллион маош олади.

«Бу ерда ҳал қилиниши керак бўлган муаммолар жуда кўп», – деб Саудиядаги футбол ҳақида ҳикоя қилади Ребров, – «балки шунинг учун имкон қадар кўпроқ европалик мураббийларни таклиф қилишмоқда. Мен ўз ишимдан ташқари ҳар ой болалар мураббийлари ва ёшлар жамоалардаги мураббийларга маърузалар ўқийман. Улар Осиё ва Европа бутунлай бошқа эканини тушунишади, албатта. Улар юқори сифатга интилишади, тўғри, аммо баъзида шундай ҳолатларга дуч келасанки, буни Европада тасаввур қилиш қийин. Бу тезда ўнгланадиган ҳолат ҳам эмас. Нафақат футбол, бизнесда ҳам шунақа, қўл остингдаги одамга бирор иш буюрасан, лекин агар яна эслатиб турмасанг, бир ҳафтада эсдан чиқиб кетади ва бу нормал ҳолат ҳисобланади. Европада футболчилар янада тартибли, интизомли, бу ерда тескариси. Ҳар бир машғулот учун футболчиларга мотивация беришга муҳтожлик сезасан. Ҳаёт тарзи ҳам шундай, куни бўйи ухлашади ва зўрға машғулотга келишади. Баъзида ҳеч нарса емаган бўлишади, келиб, озгина мева ейишади-да, югуриб кетаверишади. Бу нотўғри».

Ребров шунингдек, машғулотлар ва ўйинларнинг намоз пайтига тўғри келмаслиги лозимлиги, айниқса, Рамазон ойларида футболчиларнинг бир кун қолдирмай рўза тутишлари ҳам тўсқинликлардан бири сифатида эътироф этади.

Яна бир меҳмон – Марк Клаттенбург. АПЛда 13 йил ҳакамлик қилган ва Европа миқёсидаги бир қатор йирик финалларни бошқарган машҳур ҳакам кутилмаганда Саудияда пайдо бўлди.

Клаттенбургнинг кейинчалик эътироф этишича, у Саудияга пул учун бормаган. 

«Мен Уэйн Руни Чарлтоннинг рекордини янгилаган ўйинни бошқараётгандим. Ўйин тугагач, хонамга Жозе Моуриньо кирди ва «Сток Сити» дарвозасига пенальти қўймаганимни айтиб, эътироз қила бошлади. Аслида, фикримча ўйинни жуда яхши бошқаргандим. Ўша вазият ҳам тўлиқ эсимда, тўп футболчининг қўлига эмас, кўкрагига текканди. Аммо барибир ўзимдан шубҳалана бошладим. Уйга қайтишда бу ҳақида кўп ўйладим. Ҳакамлик қилиб тўғри қиляпманми? Бу ишдан завқ оляпманми? Бу менга нега керак? Ва мен бу ишдан воз кечишга қарор қилдим», - деб эслайди Марк Клаттенбург.

Албатта, Марк бутунлай ҳакамликни тарк этмаган ва айтишларича, у Саудияда бахтли. У илгари унинг ўрнида ишлаган Ҳовард Уэббнинг йўлидан бориб, хориждан мутахассисларни жалб қилиш анъанасини давом эттирмоқда. Футболчиларга келсак, тўғри, баъзида машҳур мураббийлар келиб туради, аммо ўйинчилар асосан Сурия, Ироқ, Миср ёки Дания, Норвегия, Бельгия каби иккинчи даражали Европа лигаларидан келишади.   

ТЕРМА ЖАМОА

«Уларнинг терма жамоаси келажакда ҳам топ даражага чиқишига ишонмайман. У ерда болалар у қадар футболчи бўлишга қизиқишмайди. Араблар учун асосан яхши таълим олиш ва динни юқори қўйишади», – деганди фаолиятининг асосий қисмини араб ўлкаларида ўтказган россиялик мураббий Андрей Чернишов.

Лекин 12 йиллик танаффусдан сўнг терма жамоанинг мундиалга қайтиши мамлакатда жуда катта хурсандчилик билан кутиб олинди. Энг қизиғи эса, бутун саралаш циклини терма жамоа билан босиб ўтган нидерландиялик мутахассис Ван Маарвейкни истеъфога чиқариб юборишди. Расмий сабаб сифатида арабларнинг ёзда японлар ва амирликлардан учралган мағлубият кўрсатилса-да, мураббийнинг ўзи вазиятни бошқача изоҳлади: «Мен мундиалга жамоа билан бирга боришни ният қилгандим, ахир айнан шунинг учун бу ишга розилик бергандимку? Аммо ҳеч ким менга қандай ишлашни ўргатмаслиги керак. Муваффақиятдан сўнг, ғалабанинг оталари кўпайиб кетди. Ҳамма терма жамоа ҳақида гапирар ва бу ютуқда асосий ишни ўзи қилгани ҳақида мақтанарди. Ҳатто йўлланма қўлга киритилгач, штабимдаги бир қатор ёрдамчиларимни ишдан олишди. Бунга чидаб бўлмасди», – дейди собиқ бош мураббий.

Орадан бир ой ўтиб, аргентиналик Эдгардо Бауса тайинланди. У келиши билан барчасини тубдан ўзгартиришга киришди. Ван Маарвейкдан қолган барчасини бузишни ният қилган мураббий билан жамоа етакчилари ҳам чиқишмай қолишди. Бир қатор мағлубиятлардан сўнг уни ҳам ҳайдаб, жамоага Хуан Антонио Пиццини олиб келишди. Ўша Чили терма жамоаси билан жаҳон чемпионатига чиқа олмаган Пиццини. Ван Маарвейк эса, саралашда айнан саудияликлардан орқада қолиб, плей-оффда ўйнашга мажбур бўлган Австралия терма жамоасини бошқарадиган бўлди.

Терма жамоа футболчилари тўлиқ маҳаллий клублар аъзоларидир. Салим ад-Досарий, Фаҳад ал-Муваллад каби футболчилар ҳозирда Испаниянинг «Вильярреал» ва «Леванте» клубида шуғулланмоқдалар, аммо бу ҳам ижара шартномаси асосида ва улар ҳали бирор марта испан клублари таркибида майдонга тушганлари йўқ. 

ЭЪТИБОР БЕРИШ КЕРАК: МУҲАММАД АС-САҲЛАВИЙ

«Ан-Наср»нинг 31 ёшли ҳужумчиси терма жамоанинг асосий кучларидан бири саналади. У 2006 йилдан буён Саудия Арабистонининг турли ёшдаги терма жамоаларида ўйнаб чиққан. 2009 йилдан бери эса, бош жамоанинг етакчи футболчиларидан бири, айнан шу йилдан буён «Ан-Наср» либосини кийиб, 100дан ортиқ гол муаллифи бўлган. Терма жамоа сафида ҳам 22 гол урган ва бу кўрсаткич бўйича бугунги жамоанинг етакчиси саналади.

Юқорида тилга олинган Saudi Vision 2030 дастури бўйича саудияликлар «Манчестер Юнайтед» клуби билан ҳам ҳамкорлик қилишмоқда ва бунинг бир қисми ўлароқ Муҳаммад Ас-Саҳлавий яқинда уч ҳафта мобайнида инглиз клуби билан бирга машғулотларда қатнашади. Шу орқали араблар етакчи ҳужумчиларини мундиалга тайёрлашни ният қилишган. 

ЖЧ-2018

Саудия Арабистони ЖЧ-2018 нинг очилиш ўйинида «Лужники»да Россия терма жамоасига қарши майдонга тушади. Мундиалнинг илк ўйини бутун дунёнинг кўз ўнгида бўлиши табиий. А гуруҳидан шунингдек, Миср ва Уругвай терма жамоалари ҳам ўрин олган. Иккинчи турни араблар Ростовда Уругвайга қарши ўтказишса, гуруҳдаги сўнгги ўйин Волгоградда Мисрга қарши кечади. Ўша паллада имкониятлар қандай бўлишидан қатъи назар араб дербиси кўпчиликнинг эътиборини жалб қилиши шубҳасиз.

Қаҳрамон Асланов тайёрлади