Вояга етмаган болаларнинг таъминот олиш ҳуқуқи қонун билан кафолатланган

икки бола учун — учдан бир қис­ми;

уч ва ундан ортиқ бола учун - ярмиси миқдорида алимент ундирилади.

Ҳар бир бола учун ундириладиган алимент миқдори энг кам иш ҳақининг 75 фоизи, яъни айни пайтда 138 225 сўмдан кам бўлмаган миқдорда белгиланди.

Қонун нормасида вояга етмаган бо­лаларга ундирилаётган алимент миқ­дори тарафларнинг моддий ёки оилавий аҳволини ва бошқа эътиборга лойиқ ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда суд томонидан камайтирилиши ёки кўпайтирилиши мумкинлиги белгиланган.

Бу ҳолатда ҳам камайтирилган ёки­ кўпайтирилган алимент миқдори фоиз­да эмас, балки ота-онанинг ҳар ойдаги иш ҳақи, бошқа даромадларининг муайян қисмида, яъни бола сонидан келиб чиққан ҳолда, юқоридаги тартиб асосида ундирилишини эътиборда тутиш даркор.

Бундан ташқари Оила кодекснинг қатор нормаларида алимент қатъий суммада белгиланиши назарда тутилган. Масалан, ота-онанинг вояга етган болаларига алимент тўлаши, алимент тўлаши шарт бўлган ота-онанинг иш ҳақи ва (ёки) бошқа даромади доимо бир хилда бўлмай, ўзгариб турса ёхуд даромадининг бир қисмини натура тарзида оладиган бўлса, вояга етган, меҳнатга лаёқатли болаларнинг ота-онасига таъминот бериши ҳолатлари шу жумлага киради.

Оила кодексининг 144-моддаси 2-қисмига мувофиқ, қатъий суммада ундирилаётган алиментларни индексация қилиш мақсадида алиментнинг миқдори суд томонидан қонун ҳужжатларида белгиланган энг кам ойлик иш ҳақининг муайян қисмига мос равишда пул билан тўланадиган қатъий суммада белгиланади.

Суд алиментни қатъий суммада ундириш ҳақида қарор қабул қилар экан, ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида шу сумма муайян миқдорда эмас, балки энг кам ойлик иш ҳақи­нинг муайян қисмига мос равишда ундирилишини кўрсатиши лозим.

Содда қилиб айтганда, суднинг ҳал қилув қарори хулоса қисмида ундириладиган қатъий сумма 200.000 сўм (ёки 300.000 сўм) миқдорида деб эмас, балки энг кам ойлик иш ҳа­қи­нинг 1,5 баравари (ёки 2 баравари) миқдорида деб қайд этилиши керак.

Оила кодексининг 136-моддасига мувофиқ, али­мент судга мурожаат этил­ган пайтдан бошлаб ун­дирилади.

Агар таъминот учун маблағ олиш чоралари судга мурожаат қилингунга қадар кўрилганлиги, аммо алимент тўлаши шарт бўлган шахснинг уни тўлашдан бош тортгани оқибатида алимент олинмаганлиги суд томонидан аниқланса, ўтган давр учун алимент судга мурожаат этилган пайт­дан бошлаб уч йиллик муддат доира­сида ундириб олиниши мумкин.

Суд ҳал қилув қарорининг хулоса қис­мида алимент қайси санадан ундирилиши кўрсатилиши шарт.

Қонун талаби бўйича, вояга етмаган болалар ҳуқуқини ўз вақтида ҳи­моя қилиш мақсадида алимент ундириш тўғрисидаги суд буйруғи ёки ҳал қилув қарорлари дарҳол иж­рога қаратилади.

Амалдаги фуқаролик процессуал қонунчилик талабига кўра, қонуний никоҳдан туғилган вояга етмаган фарзанд таъминоти учун алимент ундириш ҳақидаги талаб соддалаштирилган тартибда, ариза берувчи ва жавобгарни чақирмасдан, суд буйруғи чиқариш орқали 3 кунлик муддатда кў­риб чиқилади.

Бунда аризага никоҳ гувохномаси ёки никохдан ажрашганлик ҳақидаги гувоҳнома, фарзанд туғилганлиги ҳақидаги гувоҳнома нусхалари, шунингдек, яшаш ва агар жавобгарнинг иш жойи аниқ бўлса, иш ҳақи тўғрисида маълумотнома илова қилиниши кифоя.

Эндиликда вояга етмаган болалар таъминоти бўйича алимент ундириш учун аризаларни уйдан чиқмасдан, фуқаролик ишлари бўйича тегишли судларга электрон равишда юбориш имконияти мавжуд.

Ушбу жараённи Ўзбекистон Республикаси Олий суди, АҚШ Халқаро тараққиёт агентлиги (USAID) ва БМТ Тараққиёт дастурининг "Ўзбекистонда қонун устуворлиги йўлида ҳамкорлик" қўшма лойиҳаси доирасида иш­лаб чиқилиб, айни пайтда самарали татбиқ этиб келинаётган E-SUD миллий электрон судлов ахборот тизими ор­қали тез ва қулай тарзда амалга ошириш мумкин. Бунинг учун қуйидаги оддий ҳаракатларни бажариш кифоя:

1) интернет-браузер ор­қали v3.esud.uz сайтига кириш;

2) рўйхатдан ўтиш;

3) логин ва паролни териб, ўз "шахсий кабинети"га кириш;

4) "янги ариза" менюсига кириб, кўрилаётган иш тури (суд буйруғи) ни танлаш;

5) аризани топширмоқчи бўлган судни танлаш;

6) талаблар туркумидан "вояга етмаган болалар таъ­миноти учун алимент ундириш"ни танлаш;

7) қарздор ҳақидаги маъ­лумотларни тўлиқ ва аниқ киритиш;

8) талаб турига кўра, те­гишли маълумотларни ки­ритиш;

9) тўланган давлат божи миқдорини кўрсатиш;

10) ариза ва унга илова қилинган ҳужжатларнинг, шу жумладан, давлат божи тўланганлигини тасдиқловчи ҳужжатнинг электрон нус­хасини ахборот тизимига юклаш;

11) "Сақлаш ва жўнатиш" тугмасини босиш лозим.

Мурожаат қабул қилин­ган­лиги ҳақидаги маълумотни ва уч кун ичида натижаси бў­йича суд қарорини электрон шакл­да олиш, яъни судга кел­масдан туриб, вояга ет­маган фарзанд таъминоти учун алимент ундириш мум­кин.

2018 йилнинг биринчи ярмида E-SUD тизими орқали келиб тушган алимент ундиришга оид 15 минг 528 та электрон ариза ижобий ҳал этилган. Бу, ўз навбатида, шунча миқдордаги вояга етмаган, таъминотга муҳтож болаларнинг моддий таъминот олиш бўйича ҳуқуқлари ўз вақтида тикланганини англатади.

Шу ўринда вояга етмаган болалар ҳуқуқини ҳимоя қилиш борасида амалдаги қонунчиликка қатор ўзгартиш ва қўшимчалар киритилганини таъкидлаш мақсадга мувофиқдир. Хусусан, эндиликда алиментни бола вояга етгунга қа­дар кўчар ва кўч­мас мулк ёки бош­қа қимматли нарсалар бериш орқали бир йўла олдиндан тўлаш мумкин.

Вояга етмаган ёки меҳнатга лаёқатсиз шахсларни, шунингдек, моддий ёрдамга муҳтож ота-онани моддий таъминлашдан бўйин товлаш ҳолатлари учун кўриладиган судлов чоралари кучайтирилди.

Яъни суд ҳал қилув қарори ёки суд буйруғига биноан ундирилиши лозим бўлган маблағни жами икки ой­дан ортиқ муддат мобайнида тўламаслик — 15 сутка муддатга маъмурий қамоққа олиш ёки маъмурий қамоқ қўлланилиши мумкин бўл­маган шахсларга энг кам иш ҳақи­нинг 20 бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади.

Ушбу ҳаракат маъмурий жазо қўл­ланилганидан кейин содир этилса, икки йилгача ахлоқ тузатиш ишлари ёки бир йилгача озодликдан маҳрум этиш жазоси қўлланилади.

Бу ҳаракат илгари ҳукм қилинган жиноятига ўхшаш жиноят содир этган, яъни муқаддам вояга етмаган ёки меҳнатга лаёқатсиз шахсларни моддий таъминлашдан бўйин товлаган шахс, хавфли рецидивист томонидан содир этилган бўлса, икки йил­­дан уч йилгача ахлоқ тузатиш ишлари ёки уч йилгача озодликдан марҳум қилиш билан боғлиқ жазо белгиланади.

Яна бир муҳим жиҳат: агар шахс али­­мент мажбуриятлари бўйича қарздорликни тўлиқ тўлаган бўлса, у жавобгарликдан озод қилинади. 

Хулоса қилиб айтганда, маъмурий ҳуқуқбузарлик учун жавобгарлик ва жиноий жавобгарлик ҳақидаги амалдаги қонунчиликка киритилган ушбу қўшимча ва ўзгартишлардан кўз­ланган мақсад, бир томондан, воя­га етмаганлар ва меҳнатга лаёқатсиз шахсларнинг моддий таъминот олиш ҳуқуқларини тўла ҳимоя қилиш бўлса, иккинчи томондан, уларнинг моддий таъминотига жавобгар шахсларнинг масъулиятини ошириш сифатида намоён бўлади.

Холмўмин Ёдгоров,
Ўзбекистон Республикаси
Олий суди раиси ўринбосари