«Заправка»лардаги вазият қачон яхшиланади?

Декабрь ойи охирида Фарғона водийси ва айрим ҳудудларида метан газ «заправка»лари остонасида юзага келган турнақатор тирбандликлар сақланиб қолмоқда. Вазият шунчалар чигаллашиб кетганки, муаммо нимадан бошлангани, уни қандай бартараф этишни аниқ айтиш мушкул вазифа. 

Тирбандликлар қандай оқибатларга эга?

Айни ҳолатда, «заправка»лардаги вазият туфайли йўл киралар нархи ҳам ошган. Навбат кутиб турганларнинг аксарияти йўналишдаги таксилар, туманлараро қатновчи киракашлар бўлиб, улар «заправка» қилиш мобайнида йўқотилган вақт учун компенсация​ни кира ҳақига қўшишмоқда. Одатда, киракаш ўзи учун бир кунлик норма, рўзғор учун етарли даромад миқдорини белгилаб олади. Ярим кун ишламаса ҳам, у «кира бюджети»ни бошқа усуллар билан тўлдириши лозим бўлади. «Газ»да ҳам 5 соат туриб чиқяпмиз, ака» деган важ билан транспортдан фойдаланиш хизмати кескин ошиб кетяпти.

Нега тирбандлик ҳосил бўляпти? Нега ҳайдовчи вақтини йўқотмоқда?

Бу ҳам яхши савол. Агар жуда содда жавобни истасангиз, у қуйидагича: газ «заправка» эрталабки соат 6.00дан кечки 20.00га қадар ишлаяпти. Барча ҳайдовчилар чегараланган вақтда ҳожатини чиқариб олиши лозим. Бу тирбандликка сабаб бўлади.

«Ўзтрансгаз»нинг Gazeta.uz'га маълум қилишича, истеъмолнинг энг кўп ҳажми Андижон (270,9 миллион кубометр), Наманган (321,5 миллион кубометр) ва Фарғона (292,7 миллион кубометр) вилоятлари ҳиссасига тўғри келмоқда. Қолаверса, тирбандликка сабаб бўлаётган бошқа бир омил -  ​«такси эффекти». Яъни, ҳамма «пик вақт»да «заправка»га отланмоқда.

«Заправка» кечаси ишламаяпти, чунки газ аҳолига ҳам керак

Ҳолатга расман изоҳ бераётган масъулларга кўра, совуқда аҳолини газ билан таъминлаш устувор вазифа саналади. Шунинг учун «заправка» ишламаяпти. «Заправка»да реализация қилиниши назарда тутилган газ эса аҳоли истеъмоли учун йўналтирилмоқда.

Барча-барча газ билан 100 фоиз таъминланди, мана шунинг учун «заправка»да ҳолат шунақа, демоқчи эмасмиз. Қолаверса, Иқтисодиёт вазирлиги қазиб чиқарилган газдан самарали фойдаланиш учун ёқилғини тақсимлаб қўйганди. Ким қанча ишлатиши кераклиги йил бошидан маълум эди. Шунчаки, танганинг бошқа томонида манзара ўзгача: совуқ кунлар туфайли газ босими тушиб кетган. «Заправка»даги тирбандлик эвазига бўлса-да, газ қувури ишлаб турган, кўп қаватли уйлардаги аҳоли учун ғамхўрлик қилиш муҳим.

Бундан ташқари, совуқ кунлар туфайли газ йўқ хонадонларда электр энергияга бўлган талаб ҳам ошади. Ҳеч кимга сир эмаски, токдан газ ўрнида барча юмушда фойдаланиш одатий ҳолга айланди. Масалан, овқат тайёрлаш, чой қайнатиш, уйни иссиқ сақлаш, қўйингки, турмушдаги барча шароит электр энергияси орқали ҳозир қилиняпти. Бунақа кунларда энергетикларимизга қийин, улар энергияга бўлган талабнинг юқорилаб кетишига дош бериши зарур. Аслида, ҳаммасидан ҳам газчиларимизга қийин. Негаки, газ энергия ишлаб чиқариш учун ишлатиладиган энг асосий хом ашё тури ҳисобланади. Шундай қилиб, энергетика масаласи ҳам қисман ёқилғининг узлуксиз етказиб берилишига боғлиқ.

Нега газ йўқ?

«Заправка»да газ йўқ, хонадонда ҳам газ йўқ. Соҳа мутахассислари бу сўзларни тасдиқлаши мумкинки, табиий газни аҳолига тўғридан-тўғри етказиб бериш, ундан бирламчи манфаатда фойдаланиш, ёқилғидан энергия ишлаб чиқариб, уни аҳолига сотишдан кўра, анча арзон бўлади. Ваҳоланки, етарли энергия ишлаб чиқариш учун етарли газ ҳам йўқ.

Кези келганда таъкидлаш жоизки, Ўзбекистон газ захираларини қазиб чиқариш бўйича дунёнинг кучли 15талигида эътироф этилади, мамлакат 2016 йилда 56 миллиард кубометрдан кўп газ қазиб чиқарган. Бу эса ўша пайтда киши бошига 2023 кубометр газ қазиб олинганини англатади. Ўзбекистон 46 миллиард кубометрга яқин қазиб чиқарилган газни мамлакат иқтисодиёти учун сарфлайди, яъни киши бошига 1565 кубометрдан тўғри келаётган газ Ўзбекистоннинг ўзида сарфланади. Шунингдек, Ўзбекистон газни экспорт ҳам қилади. 2016 йили 13 миллиард кубометрдан ортиқ ёки қазиб чиқарилган газнинг 23 фоизи хорижга сотилган.

Энди солиштириш учун айтайлик, битта машина «заправка» бўлиши учун 24 кубометр газ талаб қилинади. Агар тушунган бўлсангиз, асл муаммо ошиб-тошиб кетаётган газни экспортга йўналтиришда эмас, балки ўша газнинг йўқлигида. У йўқ. Қазиб чиқариш қуввати ҳамма, ҳамма саноатни, истеъмол талабини қондиролмаяпти.

Яна бошқа масала бор

Янада аниқроқ изоҳни эса Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 12 январдаги 22-сон қарорида баён қилинган матнлардан топишга ҳаракат қиламиз.

Унда ёзилишича, «Ўзбекнефтгаз» АЖ ҳар йили 1 августгача бўлган муддатда келгуси йил учун табиий газни қазиб олиш, қайта ишлаш, узатиш, сақлаш ва тақсимлашда ўзининг газга бўлган эҳтиёжлари ва технологик йўқотишларни аниқлайди. «Ўзбекнефтгаз» тақдим этилган буюртмалар асосида ресурс ва газ узатиш имкониятлари, шунингдек, ички тармоқ эҳтиёжи ва табиий газ экспорти ҳажмларини ҳисобга олиб, табиий газга бўлган эҳтиёжни чораклар бўйича тақсимлаган ҳолда, республика бўйича келгуси йил учун табиий газ ресурсларининг ва газни тақсимлаш балансини тузади. 

Давлат учун қуйидагиларга табиий газни етказиб бериш устувор вазифа сифатида белгилайди:

- маиший истеъмолчилар, шу жумладан оилавий корхоналарга;

- қонун ҳужжатларида белгиланган стратегик ва ижтимоий аҳамиятга эга бўлган истеъмолчиларга.

Маиший истеъмолчилар айнан маиший эҳтиёж (овқат тайёрлаш, иссиқ сув ва иситиш) учун табиий газдан фойдаланувчи аҳоли саналади. Ижтимоий аҳамиятга эга бўлган истеъмолчилар — табиий газ етказиб бериш шартлари ва рўйхати маҳаллий давлат ҳокимияти органлари томонидан аниқланадиган ижтимоий соҳа муассасалари ва бюджет ташкилотлари. Стратегик аҳамиятга эга бўлган истеъмолчилар эса узлуксиз фаолият кўрсатувчи ишлаб чиқариш-технологик объектларга эга бўлган ҳамда табиий газ етказиб бериш шартлари ва рўйхати Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланадиган истеъмолчилардир. 

Истеъмолчиларни об-ҳаво совиб кетиши даврида табиий газ билан узлуксиз таъминлаш мақсадида Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар ва Тошкент шаҳри ҳокимликлари, «Ўздавнефтгазинспекция», табиий газ ишлаб чиқариш, газ таъминоти (газ узатиш) ташкилотлари ва истеъмолчилар (маиший ва коммунал хўжалик истеъмолчилари ҳамда оилавий корхоналардан ташқари) билан келишилган ҳолда корхоналарни захира ёқилғига ўтказиш жадвалларини тузиб, ушбу жадваллар Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланади.

«Қувватни ошириш учун захира бор, бироқ Фарғона водийси қолган шаҳарлардан узоқда жойлашган. Ҳозир Қаршидан етказиб берилаётган газ Бухоро, Жиззах, Сирдарё, Тошкентдан ўтиб, сўнг Фарғона водийсига етиб боради», - дейди «Ўзтрансгаз» вакили Эркабой Алиев.

Қувватни оширувчи захиранинг ишга туширилмай қолишига тўғаноқ бўлиб турган ғов ҳам, Эркабоев айтганидек, водийга қадар бошқа вилоятларни ҳам тўйинтириш. Гапнинг мағзи, қорни ҳам ёнишга мажбур этувчи калаванинг учи шу ерда: табиий газни аҳоли учун етказиб бериш, умуман, саноат ва тармоқлар учун етказиб бериш ишлари яхши ташкил этилмаган. Йил бошида прогнозлаштирилган рақамлар мана шундай совуқ кунларда ўзини оқламайди. 

2018 йилнинг 9 ойи якунида эълон қилинган маълумотларга кўра, 2 миллиард долларлик табиий газни экспорт қилган Ўзбекистон нефть, газ ва энергетика сектори ҳисобидан (645,8 млн. долл.) ташқи қарзининг сезиларли ҳажмини сўндирди. Нефть, газ ва энергетика сектори корхоналари томонидан 187,4 млн. доллар миқдордаги фоизлар тўланган​. Ҳар қалай, ёқилғи саноати ишлаяпти, у биз кутган натижани бермаяпти. Президент парламентга йўллаган мурожаатномасида айтганидек, нефть-газ, ёқилғи-энергетика соҳаларида давлат иштирок юқори даражада сақланиб қолаётгани нафақат бозор механизмалари асосида ривожланишга, балки халқ манфаатларига ҳам путур етказмоқда. 

«Заправка» масаласига қайтсак,​ бу вазиятда фақат битта ечимни кўзлаш мумкин. Масалан, кунлар сал бўлса ҳам илиб қолиши ва босим кўтарилишига умид қилиш...

Алишер Рўзиохунов