Ер тақсимоти доирасида бир туманда юзга яқин фермерликлар тугатилди. Бунинг оқибатлари нималарда акс этади?

2019 йилнинг 9 январь куни Вазирлар Маҳкамасининг «Фермер хўжаликлари ва бошқа қишлоқ хўжалиги корхоналари ер майдонларини мақбуллаштириш ҳамда қишлоқ хўжалиги экин ерларидан самарали фойдаланишга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги 14-сонли қарори қабул қилинди.

Мазкур қарордан кўзланган мақсад ва унинг қабул қилинишига асослар нималардан иборат эди?

Қарорни қабул қилишдан асосий мақсад республикада мавжуд ер майдонларидан унумли фойдаланиш ва соҳада юқори самарадорликка эришиш эди. Ҳужжатда қишлоқ хўжалиги ерларидан фойдаланишда тизимли муаммолар мавжудлиги соҳани барқарор ривожлантиришга салбий таъсир этаётгани қайд этилган.

Қарорда:

биринчидан, ерларни ноқонуний ажратиш ва улардан хўжасизларча фойдаланиш ҳолатларига йўл қўйилмоқда;

иккинчидан, ерлардан, айниқса суғориладиган ерлардан ноқонуний фойдаланиш, шахсий манфаати йўлида якка тартибда уй-жой ёки бошқа бино ва иншоотларни қуриб олиш ҳолатлари ортиб бормоқда;

учинчидан, фермер хўжаликлари ва бошқа қишлоқ хўжалиги корхоналари ер майдонларининг контурлари кесимида экинларни жойлаштириш ва ҳосилдорликни белгилаш бўйича маҳаллий ҳокимликлар томонидан қабул қилинган қарорларнинг шаффофлиги ва холисоналиги таъминланмаяпти. Бу эса, айрим қишлоқ хўжалиги экинлари шартномага нисбатан кўп ёки кам экилишига, ҳосилдорлик адолатсиз белгиланишига сабаб бўлмоқда;

тўртинчидан, қишлоқ хўжалиги корхоналари томонидан тупроқ унумдорлигини ошириш, ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш ҳамда замонавий ресурстежамкор инновацион технологияларни кенг жорий этиш масалаларига эътибор қаратилмаяпти, жумладан, томчилатиб суғориш тизими бор-йўғи 43,1 минг гектар ёки жами суғориладиган майдоннинг атиги 1 фоизида жорий қилинган, деб асосланган.

Танловда масъуллар қайси талабларга диққат қаратиши керак эди?

Қарорни асос қилиб жойларда очиқ танловлар асосида ерлар ажратила бошланди.

Танловда аслида асосий эътибор нималарга қаратилиши керак:

талабгор юридик ва жисмоний шахснинг ҳисобварағидаги мажбуриятлардан озод бўлган мавжуд пул маблағлари мавжудлигига;

талабгорга ёки унинг оила аъзоларига тегишли яроқли қишлоқ хўжалиги техникалари мавжудлигига;

талабгорнинг етиштирган қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари экспортга йўналтирганига;

яратиладиган янги иш ўринлари сонига;

сўнгги уч йил давомида маҳсулот етказиб бериш бўйича шартномалар бажарилишига.

Бундан ташқари, қарорда яна қўшимча бир неча талаблар қўйилган, қишлоқ хўжалиги корхоналари ер участкаларининг ҳажмлари уларнинг фаолият йўналишларидан келиб чиққан ҳолда қуйидагича белгиланиши кўрсатиб ўтилганди:

пахтачилик ва ғаллачилик йўналишидаги қишлоқ хўжалиги корхоналари ер участкалари майдонларининг энг кам ўлчами — 100 гектар;

ғаллачилик ва сабзавотчилик йўналишидаги қишлоқ хўжалиги корхоналари ер участкалари майдонларининг энг кам ўлчами — 20 гектар;

боғдорчилик ва узумчилик йўналишидаги қишлоқ хўжалиги корхоналари ер участкалари майдонларининг энг кам ўлчами — 10 гектар;

сабзавотчилик ва полизчилик йўналишидаги қишлоқ хўжалиги корхоналари ер участкалари майдонларининг энг кам ўлчами — 5 гектар.

Чорвачилик йўналишидаги қишлоқ хўжалиги корхоналари ер участкаларининг ҳажмлари қонунчиликда белгиланган тартибда мавжуд шартли мол бош сонидан келиб чиққан ҳолда белгиланади.

Фермерлар нима дейди?

Мазкур қарор ижрога қаратилганидан сўнг, жойларда ҳокимият томонидан ерлар олиб қўйилаётгани тўғрисида мурожаатлар келиши кўпайди. Мана шундай мурожаатлардан бири Қашқадарё вилояти Касби туманидан келди. Мурожаатни жойига бориб ўргандик. Ери олиб қўйилган фермерлар билан суҳбатлашдик.

Видео: Mover (tas-ix)

Видео: Youtube

Уларнинг айтишича, қарор чиққанидан кейин туманда тезда ерни фермер хўжаликларига қайтадан ажратиш бўйича ишлар бошланган ва танлов ўтказилган. Мақбуллаштириш натижасида ҳудуддаги 140та фермер хўжалигидан 100га яқини тугатилган. Уларнинг ери бошқа ёки янги фермерларга ажратиб берилган. Ўтган мавсумда экилган маҳсулотларга қурт тушган. Вилоят марказига бориб бир неча марта сўралгач, кейин ўғитлар тақсимланган.

Шунингдек, тегишли ташкилот томонидан сув ўз вақтида берилмаган. Мутахассиснинг билдиришича, пахта ичиши керак бўлган сув жуда кеч берилган. Одатда май-июнь ойларида бериладиган сув тортишув-тўполонлардан сўнг август ойи охири сентябрь ойи бошларида берилган. Биринчи сувдан кейин экинга бериладиган иккинчи сув 15 кун ўтмай берилиши лозим. Бироқ у ҳам кечиккан. Техника масаласи ҳам катта муаммо бўлган.

Ҳозирда амалга оширилаётган ер тақсимоти ҳам сув йўли бўйича амалга оширилмаяпти. Қоидага кўра, ёнма-ён жойлашган фермерликлар майдони бир фермерга ажратилиши лозим. Шунда суғориш ишлари осонлашади. Фермерлар ўзаро келишиб ишлашига ҳам шароит қилинмаган. Яъни, бир неча ёнма-ён жойлашган фермер хўжаликлари ўзаро келишиб битта фермер хўжалигини юритиш ҳақида гап-сўз ҳам бўлмаган.

«Камига буғдой экиладиган ерларга тегишли ишлар деярли 90 фоизга амалга оширилган. Бир-икки суғориш ишлари қилинса, ҳосил тайёр бўлади. Биз 2018 йилнинг тўртинчи чорагида кредит олиб яхшигина маблағ сарфлаганмиз. Буни кимдан сўраймиз? Ҳозир оилавий ишсиз қолдик. Болаларимиз шартнома асосида таҳсил олади. Энди уларга қаердан маблағ топиб бераман? «Мана қарор чиқди, 2019 йилнинг охиригача муддат, талабларни бажармасанг, йил охирида еринг олиб қўйилади», дейилганида биз ҳаракатимизни қилардик», - дейди фермерлардан бири.

Касби тумани ҳокимлиги изоҳи

Фермерларда юзага келган муаммоларни тинглагач, изоҳ олиш мақсадида туман ҳокимиятига бордик. У ерда туман ҳокимининг қишлоқ ва сув масалалари бўйича ўринбосари Суҳроб Муҳаммадиев ва бошқа туман ҳокимлиги вакиллари билан учрашдик.

«Қарор юқоридан келган. Биз ижро органимиз. Уни бажаришимиз керак. Танлов таниш-билишсиз, холис ўтди. Комиссиянинг барча аъзолари иштирок этди. Депутатлар ҳам қатнашишди. Жараён камера тасмаларига муҳрланган. Кўришингиз мумкин. Барча фермерларнинг охирги уч йилдаги фаолияти ўрганиб чиқилди. Танлов асосида энг юқори баҳо олган фермерларга ерлар бириктирилди.

Тўғри, бунинг натижасида юзлаб ишчилар вақтинча ишсиз қолади. Лекин улар янги ташкил этилган фермер хўжаликларида ички шартнома асосида фаолият юритишлари мумкин. Туман бўйича 1610та фермер хўжалигидан 326таси қолди. Барчаси 14-сонли Вазирлар Маҳкамасининг талабгор юридик ва жисмоний шахснинг ҳисобварағидаги мажбуриятлардан озод бўлган мавжуд пул маблағлари мавжудлиги, талабгорга ёки унинг оила аъзоларига тегишли яроқли қишлоқ хўжалиги техникалари мавжудлиги, талабгор етиштирган қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг экспортга йўналтирилгани, яратиладиган янги иш ўринлари сони, сўнгги уч йил давомида маҳсулот етказиб бериш бўйича шартномаларнинг бажарилиши ва бошқа шу каби талабларга қараб амалга оширилди.

Ишсизлик масаласига қайтадиган бўлсак, туман ҳокимлиги ташаббуси билан ҳар ойда ишсизлик ярмаркаси амалга оширилмоқда.

Шу билан бирга, «Фермер хўжаликлари ва бошқа қишлоқ хўжалиги корхоналарида ишчилар сони ва иш ҳақи фондининг энг кам меъёрларини аниқлаш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида»ги қарор лойиҳаси муҳокамага қўйилган. Ушбу қарор ижросини таъминлаш жараёнида вужудга келадиган муаммоларга, айниқса ишсизлик муаммосига ечим берилади.

Танловда ғолиб бўлмаган фермерларнинг 2019 йил ҳосили учун сарфлаган 2018 йилдаги маблағлари белгиланган қонун тартибида ҳисоблаб чиқилиб, уларга албатта қайтариб берилади», - дейди туман ҳокими ўринбосари Суҳроб Муҳаммадиев.

Мақбуллаштириш тарихи

2008 йилнинг 6 октябрь куни президент фармони билан фермер хўжаликлари тасарруфидаги ер участкалари майдонларини мақбуллаштириш бўйича таклифларни ишлаб чиқувчи махсус комиссия ташкил этилди. 2010 йилнинг 16 март куни фермер хўжаликлари тасарруфидаги ер участкалари майдонларини мақбуллаштириш якунлари тўғрисидаги Вазирлар Маҳкамасининг қарори қабул қилинди.

2013 йилнинг 31 январь куни фермер хўжалигининг ер майдонини мақбуллаштириш ва уни тугатиш тартиби тўғрисидаги низом ишлаб чиқилди. Унга кўра, ихтиёрийлик асосида ерлар мақбуллаштирила бошланди.

Ихтиёрийлик асосида амалга оширилган мақбуллаштиришдан сўнг фермер хўжалигида қолган ер майдони «Фермер хўжалиги тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунида назарда тутилган минимал миқдордан кам бўлмаслиги, деҳқончилик маҳсулоти етиштиришга ихтисослаштирилган фермер хўжалиги учун ижарага бериладиган ер майдонининг энг кам ўлчами пахтачилик ва ғаллачилик учун — камида 30 гектар, боғдорчилик, узумчилик, сабзавотчилик ва бошқа экинлар етиштириш учун — камида 5 гектар бўлиши кераклиги, фермер хўжалиги ер майдонини мақбуллаштиришда ер майдони контурларининг яхлитлиги бузилишига йўл қўйилмаслиги белгилаб қўйилди.

2015 йилнинг 15 декабрида эса Вазирлар Маҳкамасининг фермер хўжаликларини юритиш учун берилган ер участкалари майдонларини мақбуллаштириш чора-тадбирлари тўғрисидаги қарори қабул қилинди (иловалари рус тилида). Бу соҳада қабул қилинган сўнгги қарор эса юқорида келтирилган 14-сонли қарордир.

Қарор ижроси туфайли қандай муаммолар пайдо бўлмоқда?

Мавжуд вазият шуни кўрсатмоқдаки, мазкур қарор натижасида ҳудудларда ишсизлар (фермер хўжаликлари тугатилган шахслар) сони ортмоқда. Масалан, биргина Касби тумани бўйича мақбуллаштириш натижасида юзлаб кишилар ишсизга айланди.

Қолаверса, танлов жараёнларида шаффофлик тўла таъминланмагани эса коррупцияга йўл очиб бериши мумкин. Жойлардан таҳририятга келаётган мурожаатларда баён этилаётган ҳолатлар ҳам шунга ишора қилмоқда. Боз устига, қарорда белгиланган талабларга жавоб берадиган фермерлар жуда камчиликни ташкил этади. Барча талабларга тўла жавоб берадиган фермерлар сони республика бўйича ҳам саноқли экани ҳеч кимга сир эмас.

Мухбир Зафарбек Солижонов,
тасвирчи Шерзод Эгамбердиев