Kun.uzʼнинг навбатдаги суҳбатдоши адабиётшунос олим, ўтган асрнинг энг яхши адабий кўрсатувларидан бири “Ҳайрат” нинг муаллифи Раҳмон Қўчқор бўлди.
Адабиётшунос билан суҳбатимиз “Ҳайрат” кўрсатуви, ўзбек адабиёти, таълим ва тарбиядаги мавжуд камчиликлар, уларнинг ечими, сўз эркинлиги, халқимизни китоб мутолаасидан узоқлаштирган омиллар, шунингдек, халқ тафаккури борасида кечди.
Қуйида суҳбатнинг иккинчи қисми билан танишишингиз мумкин.
Видео: Youtube.com
Видео: Mover (tas-ix)
— Раҳмон ака, кўпчиликнинг фикрича, амал ижодни синдиради. Сизнинг ҳам маълум бир йилларингиз Президент девони ва Вазирлар Маҳкамасида турли лавозимларда ўтди.
Суҳбатга тайёргарлик чоғида бир неча адабиёт вакиллари билан суҳбатлашганимизда улар Раҳмон Қўчқорнинг ижоди амалга ўтгунча жуда кучли эди, ёниб ижод қиларди, кейин сустлашиб қолди, деган фикрни билдиришди.
Хўш, сиз ўзингиз ижодкорнинг амал курсисига келгач ижоддан тўхташи тўғрисидаги фикрга қандай қарайсиз?
— Илёсбек, аввало бир нарсани аниқлаштириб қўйишимиз керак. Тўғри, мен 12 йил давомида Президент девони ва Вазирлар Маҳкамаси идораларида хизмат қилганман. Лекин мен амалдор бўлган эмасман. Амалдорлик бошқа масала. Менинг хизмат автомобилим йўқ эди, болаларимни боғчага олиб борадиган алоҳида шофёрим бўлган эмас. Биз қолган юзлаб кишилар сингари Президент девонидадир ва Вазирлар Маҳкамасидадир, функция бажарувчи, кичик бир хонада кун бўйи меҳнат қилувчи, компьютер қаршисида қарор лойиҳасидир, фармон ёки фармойиш лойиҳасидир, у ёки бу қонун лойиҳасидир, умуман, функция бажарувчи ходим бўлганмиз.
Амалдор бўлган эмасмиз. Демоқчиманки, мен ўзимни ҳеч қачон амалдор бўлганман деб ҳисобламайман. Балки, ташқаридан қараган одамга шундай кўринган бўлиши мумкин.
Вазир – амалдор, вазир ўринбосари амалдор, ҳоким – амалдор, Агентлик раҳбари – амалдор. Яъни булар амал курсисига эга бўлган одамлар. “Фишка” дейишади. У ёки бу имзоси маълум суммани у ёқдан бу ёққа ўтказиб юборадиган кишилар. Бизнинг имзомиз ундай имзо бўлган эмас.
Мавзуга оид
Энди ижодга дахли ҳақида.
Вазирлар Маҳкамаси ижро ҳокимияти. Бу ерда эрталаб 8да ишга кириб кетасиз ва кечки пайт 11да ишдан ё чиқасиз ё чиқмайсиз. Бошқа идораларни ҳам кўрган, уларга солиштирган ҳолда айтаманки, Вазирлар Маҳкамасидаги ишни, у ердаги кўламни, у ердаги асаббузарлик ва тиғиз, ҳам асаб, ҳам руҳ, ҳам жисмни чарчатадиган меҳнат интизомини кўрмасдан туриб бирорта одам ўзини идора кўрганман демаса ҳам бўлади. Менинг тушунчам шундай.
Ана шу жараёнда юриб нимадир ёзиш, нимадир таҳрир қилиш жуда қийин бўлган.
Лекин бу дегани тўхтаб қолинган, адабиёт ташлаб қўйилган, фикр ўлиб қолган деган хулосани менимча бермайди. Ўзингиз айтган, ўзингиз суҳбат бошида эслаган “Ҳайрат” кўрсатуви айнан ўша идораларда ишлаб юрган пайтларимда ҳам жуда узоқ вақт давом этган. Кўрсатув бўлса озгина енгилроқ. Тўрт соат тасвирга олиш учун ажратилса, мен пешин пайти тушлигимдан фойдаланиб бир соат тасвирга олиш билан шуғулланардим, қолган уч соат эса куйиб кетаверарди.
Монтажни эса кечки пайт, иложи борича шанба кунлари кечки соат 9лардан кейинга олинарди. Шунда ҳам рухсат олиниб, сабаби тушунтирилиб кейин бориларди-да, айтганимдек, у ёки бу асар ҳақида 20 дақиқа бирор асар, адабий ҳодиса ёки бирор истеъдод ва унинг дарду дунёси ҳақида ниманидир исботлаш ёки ниманидир халққа исботлаш учун ҳаракат қилинган.
Ана шу маънода идорада ишлаган ҳамма одам ижодни тўхтатиб қўяди ё шу билан тўхтайди, деган қоида менимча йўқ.
Энди, умумий тенденция, умумий хулоса сиз айтаётгандек чиқади. Дарҳақиқат, умид билан, жуда катта ваъдалар билан пайдо бўлган истеъдодларнинг бир қисми айнан шу вазифалар, амалдорлик, лавозим, мукофотлар ва секин-секин юмшоқ курси, сал аввал айтганимиз, хизмат машинасининг қорайтирилган ойнаси ортидан ҳаётни кўриш, оилага, аёлга маиший нуқтаи назардан жуда катта енгилликлар ижодкорни Горький ибораси билан айтганда, ҳаёт қалбининг устидаги терисини шилиб ташлаб, одамларни, халқ ва миллат оғриқлари, дардларини ўзида акс эттираётган қалбининг усти мен айтаётган муҳитда дағал қилиши мумкин. Бу қалбни тер қоплаши мумкин.
Виждонни ёғ босиши мумкин. Фақат кўзни эмас, виждонни ҳам ёғ қоплаши мумкин. Шу маънода, афсуски, бу тенденцияни ҳам кузатяпмиз. Бундан кейин ҳам балки кузатармиз.
— Бу саволни берганим сабаби, туркум суҳбатларимиздан бирида шоир Хуршид Давронга шунга яқин бир савол бергандим. Яъни “Хуршид Даврон қайси бирига кўпроқ хиёнат қилди? Шахс Хуршид Даврон, амалдор Хуршид Даврон ёки ижодкор Хуршид Даврон” деганимда у киши “амалда ишлаган йилларимда ижоддан узоқлашишлар бўлган, балки ижодга бироз хиёнатлар қилгандирман” деган фикрни билдирган эди. Демак, барибир ижодга хиёнатлар бўлар экан-да.
—Бу бироз қўполроқ номда, қўполроқ усулда ифода этиляпти-да. “Ижодга хиёнат десак”, юраги бор, қалб билан яшайдиган чинакам ижодкорларга оғир ботиши мумкин.
Эркин Воҳидов амалдор бўлдими-йўқми? Бўлди-ку. Лекин Эркин ака ҳозир мен ўқиб берадиган шеърларни ёзишига бу нарсалар халақит бермади-ку. Эркин ака ўзбек тили ва унинг жозибасини кашф этиб берган, лекин асрларга татигулик кузатувларни қилишга Олий Мажлисдаги кабинети халақит бермади-ку.
Кўрганман Эркин аканинг хоналарини. У киши оддий, содда, лекин ёп-ёруғ хонада ўтириб деразадан Миллий боғга, гумбаз остидаги Навоийга соатлаб тикилиб ўтирардилар. Мана шу жараён Эркин акага халақит бермади-ку.
Шу маънода ҳаммадан ҳам бир хил рецептни, бир хил сиёҳни кутиб бўлмайди, назаримда.
Мана шу жойда ҳам кимнинг ким эканлиги маълум бўлади. Ким учундир амал, вазифа бир синов. Ва бу синовдан очиғини айтаман, мен билган кўп ижодкорлар ҳалол, пок ва виждонига хиёнат қилмасдан, ўзига юклатилган вазифани бажариб ўта олишган.
Мен Хуршид ака билан ўтказган ўша суҳбатингизни кўрдим. Суҳбатда Хуршид ака бир гапни айтди. Боринг ана, ижодга хиёнат қилинди деб қаралса ҳам, лекин мен қўлдан келганча бошқаларга ёрдам беришга ҳаракат қилдим. Буни тўғри тушуниш керак. Агар Хуршид ака ўша жойда ўтирмаганда биз айтаётган, сиз алқаган кўрсатувлар қаерда эди. Унинг ўрнида бошқа функционер ўтирганида бошқа амалдор ўтирганида нима бўларди? Кўрганман ундай амалдорларни. Кечирасиз-у, адабиётнинг ”а”сини тушунмайдиган, санъатнинг кўчасидан ўтмаганлар санъатни бошқаришди, адабиётни бошқаришди ва ҳамон бор бундайлар.
Хуршид ака, Шаҳноза опага ўхшаганлар ўз ижодини жувонмарг қилиб бўлса-да, ўзгаларга елка тутиб бериши ҳам битта ижод. Бу ҳам битта савоб, бу ҳам ватан, халқ ва инсоният олдидаги хизмат деб ўйлайман.
— Кўпчилик таъкидлаганидек, бадиий асар тарбиячи. Тарбиянинг қандайдир воситаларидан бири эмас, айнан тарбиячи.
Энди иккинчи бир нарсага эътибор қаратиш керак. Сўнгги пайтларда инсонлардаги умумий тарбияда қандайдир оқсаш кузатилаётгани, ёшларда катталарнинг сўзи, насиҳатига қулоқ тутмаслик, кимдир кимгадир тарбия, адаб бермоқчи бўлса насиҳатингни болангга қил, дея бобиллаб беришига ҳам ўрганиб бормоқдамиз.
Албатта, буни кўпчилик турлича талқин қилади. Кимдир бу глобаллашув дейди, кимдир диндан узоқлашишда дейди. Ва мен адабиётшунос сифатида сиздан сўрамоқчиман, тарбиядаги оқсашда адабиётнинг кучсизлангани, ўрни пасайгани ҳам сабабчи эмасми?
Шу маънода, адабиёт олдидаги муаммолар яна нималардан иборат сизнингча?
— Аввало, адабиёт ва тарбия масаласини педагогика билан, дидактика билан адабиётни аралаштириб юбормаслик керак. Уларнинг ҳар бирининг ўз функцияси бор. Адабиёт нимани ва қандай тарбиялайди деган савол педагогика ва дидактика нимани ва қандай тарбиялайди деган саволнинг жавобига тўғри келмайди.
Адабиёт туйғуларни тарбиялайди, ҳисларни ўстиради ва вояга етказади, шунингдек, кайфиятга дахл қилади. Боринг ана, дунёқарашга ўзининг кучли таъсирини ўтказади.
Адабиёт педагогикадан фарқли ўлароқ, санъат орқали бевосита эмас, билвосита, ҳисларини қўзғаш орқали, унинг ҳали ўзи номини билмаётган туйғуларига урғу бериш ва йўл кўрсатиш орқали инсонни уйғотади. Инсонни шакллантиради. Одамни ташқари билан эмас, ўзи билан ўзи олишиш ва келишишга даъват қилади. Фарқи борми-йўқми? Фарқи бор.
Ана шу маънода Авлоний шоир, ижодкор ёки драматургликдан кўра кўпроқ педагог эди. Чўлпон эса аксинча. Чўлпон ижодкор, эстет, чинакам шоир эди.
Абдулла Қодирий янги мактабларни қўллаган, қувватлаган, лекин Абдулла Қодирий Беҳбудий эмас. Беҳбудий Қодирий эмас. Абдулла Қодирийнинг миллат тарбияси, шахс тарбияси ва инсон тарбияси фақат одоб-ахлоқ доирасида қолган эмас. Фақат одоб-ахлоқинигина тарбияламаган халқни. Бошқа жиҳатларини-да ўстиришга хизмат қилган. Ана шу маънода адабиёт зиммасига ва сиз айтаётган жамиятдаги ёшлар ахлоқи ва ўзини тутишида учраётган қўпол ва жиддий симптомлар, белгиларга айбдор ёки янаям тўғрироғи, ўшанга жавобгар деб олсак унга малол гап бўлиб қолади.
Адабиёт олдидаги муаммоларга келсак. Аччиқ бўлса ҳам бир ҳақиқатни айтишга тўғри келади. Ўзбек адабиёти, адабий сиёсатни шакллантирилиши ва бошқарилиши масаласи анчагина оғриқли масала.
Бу бугун, кеча, бир ёки икки йил аввал пайдо бўлмаган. Анча йиллар аввал пайдо бўлган ва давом этиб келаётган оғриқ. Нима демоқчиман? Бир пайтлар Абдулла Қаҳҳор ўз даврида Ёзувчилар уюшмасининг раиси бўлиб ишлаган касбдошига қарата очиқ-ойдин катта мажлисда бир гапни айтган. Фалончи туяқушга ўхшайди. Туяқушга “сен қуш бўлсанг учмайсанми?” деса, “йўқ, мен туяман”, деркан. “Туя бўлсанг юк кўтармайсанми?” деса, “йўқ, мен қушман” деркан. Шунга ўхшаб Ёзувчилар уюшмамизнинг раиси фалончига нега дурустроқ шеър ёзмайсан деса, мен уюшма раҳбариман дейди. Нега бўлмаса уюшмани дурустроқ бошқармайсан деса, мен шоирман дейди.
Афсуски, мана шу гўё кулгили туюладиган, лекин остида жуда жиддий ҳақиқат яширинган гап бугун ҳам ёдга келаверади. Ўз кучини йўқотмаяпти.
Ёзувчилар уюшмасига мамлакат раҳбарияти томонидан қилинаётган эътиборни дунё кўриб турибди. Янги бино, ёзувчилар учун янги уйлар, Дўрмондаги шароит, ёзувчилар поликлиникасидаги шароитлар, кечирасиз, қайси мамлакатда бор?
Лекин жавоб қани? Нима жавоб бўляпти буларга? Фақат раҳбарият илгари сурган ташаббусни қўллаб-қувватлаш. Раҳбарият дейлик, Наманганга 1 миллионта китоб берайлик, деса шундан кейин ўрнидан туриш, шундан кейин китоб йиғишга ҳаракат ва ҳ.к.
Ахир ёки туя ёки қуш бўлайлик-да.
Айтайлик, нега ўша ижодий уюшмаларга раҳбарлик қилаётган одамларнинг дурустроқ шеърлари, катта достонлари, чинакам халқ дардига дармон бўладиган нарсаларини ўқимаймиз. Бир йилда олти дона ватан ҳақида, мустақиллик ҳақида, у ёки бу тадбир учун мусиқа бағишланадиган шеърни битиб қўйишнинг ўзи битта шоирнинг мен шоирман деб юриш учун етарли бўлса, билмадим мен.
Қайси адабий даврага борилса, қайси вилоятга борилса, карнай-сурнай, нон-туз, оддийроқ меҳмонхонаси бўлса бурун жийирилган, битта тадбирни пешингача ўтказиб, яна битта тадбирга борса, бўлди чарчадим, буёғи дам оламиз деган гап ва бу тадбирларда тўрт кун юрилса тўрт кун ҳам бир хил шеър...
Шуми вазифа? Эркин Воҳидов шуни ўзига эп кўрармиди? Рауф Парфи шуни ўзига эп кўрармиди, Шавкат Раҳмон шуни ўзига эп кўрармиди?
Бутун тирикчилигини адабиётнинг, шеъриятнинг бўйнига юклаб қўярмиди?
Эркин ака ҳақида гапирдим. Мана мен сизга Эркин аканинг унча-бунча тўпламига кирмаган, лекин Эркин ака миллатнинг тақдири ҳал бўлаётган бир пайтда ёзган “ Девонайи ҳақгўй” шеърини ўқиб бермоқчиман.
Яна сенинг тўнинг елкангда,
Сиғмай қолдинг бу даргоҳга ҳам.
Лабда аччиқ қимтилган ханда,
Ташқарига қўясан қадам.
Туққанингга ёқмас тўғри гап,
Шуни англаб етмаган бўлсанг,
Бу дунёда шунча йил яшаб
Дипломатлик аталган адаб
Кўчасидан ўтмаган бўлсанг, —
Кўнгилдаги гапингни қачон
Кимга қандай сўзламоқ керак,
Ўзингга не фойда, не зиён.
Англамаган бўлсанг гар, демак —
Айб ўзингда,
Токи бу дунё
Тили бурроларга ёр экан,
Манманлиқдек тузалмас савдо.
Одамзод бошида бор экан,
Токи бошлиқ зоти экан ҳақ,
Гапи гапу сўзи сўз экан,
Тўрдагилар ҳокими мутлақ,
Пастдагилар юмуқ кўз экан,—
Пешонангга битилган аттанг,
Енгилмоқ бор доимо жангда.
Мудом сенинг қўлингда паттанг,
Мудом сенинг тўнинг елкангда.
Мана шоирнинг миссияси. Мана ижодкор арбобнинг миссияси. Халқнинг дарди, девонайи ҳақгўйларни қийнаган, қийнаётган ва албатта қийнайдиган дардларни ўзининг юрагидан ўтказиш, тақдиридан ўтказиш, юрагига оғриқ олиш, уларнинг ичига кириб яшаб кўриш, ҳар қанча катта амалдор бўлмасин, чиройли офисда ўтирмасин.
Мана шундай бўлмагунга қадар адабиётнинг ўсишига, адабий сиёсатнинг силжишига, адабий ҳодисанинг кўпайишига ва халқнинг адабиёт деганда худди тўйга боргандек тайёргарлик кўришига, шоир билан, шеърият ва гўзаллик билан учрашувга худди катта бир йиғинга, Наврўзга чиққандек чиқишини кутиб бўлмайди.
Халқнинг биттасини бир муддат алдашингиз мумкин, лекин бутун халқни ҳар доим алдаб бўлмайди.
Халқ орасида сиз билан мендан кўра бир-иккита кўйлакни кўпроқ йиртган, сиз билан мен қилиб юрган кирдикорларни билиб турган инсонлар жуда кўп.
Уларнинг қалби билан, уларнинг диди билан, уларнинг баҳоси билан ўйнашиб бўлмайди.
Ана шу маънода адабиёт ўсиши, адабий ҳодисалар кўпайиши ва адабиёт чинакам халқ минбарига айланиши учун аввалроқ айтганим энг оддий ташкилий ишлардан, адабий сиёсатни уюштиришда фидойилик керак.
— Халқнинг умумий дунёқараши, тафаккурини ривожлантириш, онгидаги эскича қарашларни батамом йўқотиш масаласи кўтарилаётган экан, бугун таълим масаласи ҳар доимгидан-да долзарб аҳамият касб этади.
Раҳмон ака, келинг, таълим масаласига ҳақиқат кўзи билан қарайлик. Ҳозир истаган талаба ёки ўқувчига бир саҳифа аризанома нарса ёзишни топширинг, унинг қўлидан имло ва гап тузишда қатор хатолар билан ёзилган нарсани қабул қиласиз. Ҳатто аълочи ўқувчи, талабада ҳам шундай. Табиийки, ёш ўқитувчиларда ҳам.
Сиз ҳам педагог бўлгансиз, шу маънода таълимдаги бу қолоқликдан қутулиш йўлларини нималарда кўрасиз?
— Дунё тажрибаси, дунё таълим тизими билан солиштирганда биз ҳали ўрганишимиз ва миллий заминга татбиқ этишимиз керак бўлган тажриба ниҳоятда кўп.
Аввало, шўро даври ва ундан кейинги даврлар ва ҳозиргача оқоваси келаётган битта жиддий камчилик борки, бизнинг таълимимизда аудиторияда қўпол қилиб айтганда, ўқитилаётган субъект, ўқитилаётган инсонлар, ўқитилаётган болалар паразитликка ўргатилади. Яъни тайёрга айёрлик, бор нарсани истеъмол қилишга ўргатилади.
Домла чайнаб беради, ўқувчи ютиши керак. Ютганининг ўзига баҳо олади. У ёки бу дарсликдаги нарсани қайтариб берса жудаям яхши, “Наргизахон 5”, “Тошпўлат 5” бўлади.
Дунё таълим тизими эса бошқачароқ. Таълим тизимимизга баҳо бериш учун албатта дунё кезиш ҳам шарт эмас. Сиз билан мен ўтирган жойдан 300 метр нарёқда Westminster университетидаги таълим-тарбия, майли кўпроқ таълим тизимидаги ақидаларга қараб кўринг. У ердаги услубга қараб кўринг.
Бизнинг институт, университетларда бола биринчи курсга келганда ярим йил галстук тақиш, соқол олиш, рўмол, сақич чайнамаслик, ўзини тўғри тутиш, оқ кўйлак кийиб келиш деган масалалар ўргатиладиган бўлса, Westminster бир ойлик, янги келган болага, масалан халқаро иқтисод бўлимига келган 80 та талабага бир хил масалани топшириқ беради.
Нима дейилади? Масалан юз минг доллар пулинг бор, ўша пул билан битта таълим муассасасини, дейлик 450 та болага мўлжалланган ўқув даргоҳини янги ўқитув жиҳозлари билан (проекторлар, компьютер, электрон доскалар ва. ҳ.к) жиҳозла.
Талаба эса 40 кун муддатда notebookʼига кириб ёки университетдаги wifi зонада ўтириб, тун-у кун ўрганиб дунё бозорига кириб кетади.
Ўзбек бозорида “Малика” савдо мажмуасидаги қайси дўконда, дейлик фалон процессорнинг нархи қанча, унинг сичқончаси, клавиатураси қанча сўм туради ва буларнинг Хитой, Қозоғистон, Россия ёки Қўшма Штатлар бозорида нархи қандай? Тушуняпсизми, юз минг доллар, йўқ пулни жамлаб-жамлаб бутун дунё бозори ўрганилади, бу пулни қандай қилиб самарали сарфлаш бўйича бизнес режа ишлаб чиқилади. Бу ишларни, бу ўрганишни биринчи курснинг бир ойлик боласи қиляпти.
Ўқитувчи, профессор умумий йўналишни беради, фойдаланиш мумкин бўлган адабиётларни, ўзи учун йўл танлаши мумкин бўлган манзилларни кўрсатади - бўлди, қолганини боланинг ўзига ташлайди.
Бу мактабда ҳам, лицейда ҳам, ҳатто боғчасида ҳам шундай. Афсуски, бизда буларга анча вақт бор. Бу биринчидан.
Иккинчидан, бошқа бир томони ҳам бор. Бизда нима қилиб бўлмасин дипломни қўлга киритиб олиш керак. Қўлда диплом борми, Худо хоҳласа ишга жойлашаман, деган нотўғри тушунча ҳали-ҳануз бор.
Ғарбда, ривожланган мамлакатларда Ҳарвард университетини битирмайсизми, барибир ишга олаётган оддий фирма ҳам Ҳaрвардда эгаллаб келган билимларингиз бўйича имтиҳон ёки суҳбатдан ўтказади.
Ўтолмасангиз, Ҳарвардга тўлаган 98 минг долларингиз ҳавога учиб кетади.
Бу оддийгина бозор иқтисодиёти. Мутахассисни танлаш принциплари. Бунда фалончининг ўғли, фалончининг жияни бўлиш роль ўйнамайди.
Талаба ўқишга кирар экан, аввало ўзи учун ҳаракат қилади, ўзини тарбиялайди, ўзининг билимини оширади.
Албатта, бизнинг таълим тизимимизда ҳам ислоҳотлар бўляпти, биз ана шу чала йўлда қолмаслигимиз керак. Тажриба олишда миллий заминимизга мос қилиб ижодий тажрибаларни олишимиз керак.
Яна бир мисол, мен ҳозир хизмат қилаётган Тошкент давлат юридик университетида жорий қилинган модул тизими ўзини анча-мунча оқлаяпти. Тўлиқ эффект берди. Режаларимизнинг ҳаммасига эришдик деёлмайман, лекин мен аминман, тўрт йилдан буён жорий қилинган тизимда таълим олаётган ёшлар юридик университетининг кутубхонасига ҳозир бориб кўринг, албатта имтиҳон олди бўлиши шарт эмас, бола тўлиқ, жой етмаяпти. Нега, чунки улар ўзи учун ўқияпти.
Мен ўқувчига юзма-юз туриб баҳо қўймайман, барча назоратлар рақамланган ҳолда ёзма берилади. Бу ерда ўқитувчи кимнинг ишини ўқиётганини билмайди.
Бу ерда порахўрлик деган ҳаром-хариш ишларга ўрин йўқ. Буни билган бола кимнинг фарзанди бўлишидан қатъи назар ўз ҳаракатини қилади.
Аминманки, бу болалар ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларида ва улар билан муомалага киришадиган жамиятда ҳам ижобий ўзгаришлар қила олишади.
Ана энди ўйлаб кўринг, худди шу принцип бошқа миллий олий ўқув юртларида жорий қилинса қандай катта натижа беради.
Аслида жуда кўп амру маъруф ва ақлбозлик керак эмас, ўқитиш принципини ўзгартириш керак.
— Раҳмон ака, сўнгги вақтларда Ўзбекистонда бир ҳаракат кўзга ташланяпти. Яъни миллатни китобга қайтариш ҳаракати. Бу ишларнинг бошида эса президент Шавкат Мирзиёев турибди.
Тўғри, ҳали бу мақсад ўз натижасини кўрсатиши учун маълум йиллар керак. Чунки биламиз, бу катта мақсад бирданига ўз мевасини бериб қолмайди.
Аммо кишини бироз хурсанд қиладиган натижалар ҳам борки, ҳарҳолда ҳозир китоб сўзи одамлар тилида кўп такрорланаётган сўзга айланмоқда.
Шу маънода савол бермоқчиман. Маълум бир йилларда биз китобхон миллат бўлганмиз (Совет давридаги бир статистикага кўра Қўқон шаҳри энг кўп китоб сотиб олувчи аҳоли яшайдиган шаҳар бўлган. Бу борада Санкт-Петербург иккинчи). Қачон биз бу номни йўқотдик ва унга нималар сабаб бўлди ва энди бизнинг олдимизда қандай муаммолар турибди?
— Ўртада қайта қуриш билан боғлиқ (бошланиши), одам қадридан мол қадри, инсон китобга ёки санъат асарига эмас, кўпроқ нонга муҳтож, тирикчилик ўтказишга муҳтож палла кечди.
Мустақилликнинг дастлабки йилларида талон тизимига ўтишга мажбур бўлдик. Ҳаммаси мажбурият орқасидан, буларни ҳеч ким ўйлаб топиб, атайин қилган эмас. Шундай қилиб одамларнинг бурни қонатилмасдан жамият соғ-омон олиб чиқиб кетилди. Буни эътироф қилиш ва тан олиш керак.
Мана шундай пайтларда китоб ўқиб нима бўласан, китоб ўқиган инженер қанча ойлик оляпти-ю, бозорда сақич сотган савдогар қанча пул топяпти, деган гўё ҳаётий солиштирувлар дунёга келиб қолди.
Шундан кейин афсуски, ота-оналарнинг ўз ташаббуси билан боласини мактабга, кейинчалик ташкил қилинган коллеж ва лицейларга эмас, бозорга йўллаш, нима қилиб бўлса ҳам пул топиб келиш, шуни эвазига фалончиникидан қолишмайдиган тўй қилиш, фалончиникидан қолишмайдиган машина миниш ёки уй қуриш деган нарсалар марказга чиқиб қолди.
Ёки илмий тилда айтсак, қадриятлар вектори ўзгарди. Одамларда йўналиш, олдинга қўйилган мақсад ўзгарди. Инсонийлик, адолат, ҳис-туйғу, инсоний жиҳатлар эмас, кўпроқ нафсий жиҳатларга стрелка бурилиб қолди.
Бу жараёнда халқда, хусусан, ёшларда ва катталарда ҳам китобдан узоқлашиш, мутолаадан безиш, мутолаага бепарволик деган салбий тенденция вужудга келди.
Лекин ҳали ҳам кеч эмас. Бугун Ўзбекистон раҳбарияти томонидан барча жабҳаларда китобга қайтиш, китоб мутолаасини инсонларнинг табиий, ҳар кунги машғулот ва ҳар кунги эҳтиёжига айлантириш сиёсатининг бир жиҳатига эътиборингизни қаратмоқчиман.
Мен шундай тушунаманки, китобга қайтиш дегани фақат адабий асарга қайтиш дегани эмас. Буни аниқ айтиш керак.
Китоб бу фақат адабиёт, фақат достон, фақат шеър, фақат роман ёки қисса эмас. Илмий, ўқув, техник адабиётларнинг-да мутолаасига киришиш керак.
Қайси бир мамлакатнинг китоб дўконлари ёки ёйма китоб сотув бозорларида амалий математика, кимё, физика, механика, электроникага оид китобларга харидор бўлмас экан, бу мамлакат халқи ўзга, ривожланган давлатлардан қарз олиб, ўша қарзига ривожланган давлатлардан техника — технология сотиб олишдан нарига ўтмайдиган, бўлиб ҳам у мамлакатлар аллақачон ишлатиб бўлган, лекин ҳали гўё тахи бузилмаган машина, техника – технологияларни сотиб олишдан нарига ўтмайди. Тараққиёт бўлмайди.
Шу маънода Ўзбекистон раҳбари ёдингизда бўлса, қишлоқ хўжалик ходимлари билан учрашувда матндан чиқиб бир гапни айтди.
“Мен сизларни ҳаммангни шеър ўқи, роман ўқи деяётганим йўқ. Фермер бўлсанг қишлоқ хўжалигига оид китобларни ўқи”, деди. Бу жиддий гап. Ҳа, жайдари қилиб, ўзбекча қилиб айтилган, лекин жуда жиддий гап.
Ахир, қандай қилиб бугунги замонавий қишлоқ хўжалигини китобсиз, илмий ишланмасиз тасаввур қилиш мумкин. Кечирасиз-у, китоб ўқимасдан икки-учта одамнинг гапи билан деҳқончилик қилиш мумкинми ахир?
Тўғри, булар бола тарбияси даражасида эмасдир, лекин Исроил, Миср деган мамлакат биздан кўра пахтадан кўпроқ ҳосил оляпти-да. Рухсат берсангиз, бир кузатишимни айтаман. Яқинда иш юзасидан Германияда бўлиб қайтдим.
Шу ерда ўзбекча қилиб айтганда, пойи-пиёда юриб шу мамлакатнинг бир қисмини ўрганиб кўриш ва тажрибамни оширишимга имкон бўлди.
Очиғи, биз ўзбекдай деҳқон йўқ, деб кўп гапириб юборибмиз. Тупроқнинг, сувнинг илмини биздан сув қилиб ичиб юборган халқ йўқ, деб ортиқча мақтаниб юборибмиз.
Немис фермерларининг иш қилаётган, дам олаётган даласини кўриб, шудгор қилинган ерини кўриб ёки кузги ем экиб қўйилган ям-яшил даласини кўриб ёки ҳосили йиғиб олинган токзорларни кўриб ёки ҳайдалган ерда битта номақбул ётган кесакни учратмасдан... деҳқончилик нима эканлигини мен ана шу ерда кўрдим.
Биздан ўн баробар кўп ёмғир ёғадиган Германиянинг бирорта қишлоғида (шаҳарини қўйинг) бир ҳовуч кўлмак йўқ. Сув, канализация тизими шундай қилинганки, ортиқча сув йўқ, ҳаммаси керакли ўзанга бориб тушади.
Инсон қиляпти буларни.
Юзлаб гектар ерни битта фермер ўзининг оила аъзолари билан эплаяпти. Мана шундай жамиятда ва мана шундай жойда биров бировни сувга туширмаяпти, катта-катта эркакларга кесак кўтартирмаяпти. Нега бундай ҳодиса бўлиши мумкинлигини уларга тушунтириб бериш мумкин эмас. Буни изоҳлаб бериш менинг қўлимдан келмайди, масалан. Тушуняпсизми, қаерга олиб келяпман гапни.
Хуллас, ана шу немис, француз, итальян фермери, деҳқони ниманинг эвазига шу натижаларга эришди?
Хуллас, немисдир, итальяндир, ҳаммаси ҳам тайёр мутахассис бўлиб тушган эмас. Ўз вақтида шу мамлакатлар ҳам катта қийинчиликларни бошидан ўтказишган. Япония қандай оғирликни бошидан кечирди.
Мен айниқса, ҳамма ерда тарғиб қиладиганим “Ошин” сериали. Ундаги тўрт ёшли қиз. Тилаб олинган қиз ярим қоп гуручга алмаштириб юборилади. Мана шу Ошин 90 ёшлигида 85 йил ўтиб ғилдиракли эмас, магнитли йўлакда соатига 320 километр тезликда юриб кетаётган поезд вагонида набирасига ўзининг ҳаётини ҳикоя қилиб беради.
Япония ўз даврида бир эмас, иккита жаҳон урушини бошидан ўтказди. Иккинчи жаҳон урушида торпедолари 500 метрдаги нишонга тўғри етиб боролмайдиган японлар бугун қандай технологиялар ишлаб чиқараётганини биласиз.
Бу ниманинг эвазига бўлди? Сабр, қунт, узоқ ўйлаб кейин битта ҳаракат, узоқ ўйлаб миллатнинг буюк фидойилиги. Бунинг учун япон руҳи уйғотилди.
Суҳбатимизнинг бошига қайтадиган бўлсам, мамлакатни, унинг халқини уйғотиш, жипслаштиришда адабиётнинг, шеъриятнинг ўрни жуда катта. Мана шу миссияни адабиёт бажариши керак.
Адабиёт яшаса миллат яшайди, деб Чўлпон домла осмондан олиб чиройли сўз учун гапирган эмас. Адабиёт айтганимдек, фақат эстетик ҳодиса эмас. Чўлпон эстетик ҳодисагина эмас, Қодирий эстетик ҳодисагина эмас, бор йўғи адабиётчи ёки ёзувчи эмас. Қодирий — миллатнинг овози.
Қодирий домла, Чўлпон домла, Файзулла Хўжаевдек буюк шахслар шуни истаган.
Файзулла Хўжаев нега Туркистон болаларини Германияга юборди? Туркистон болалари дунёни кўрсин, европача илм, европача дунёқараш, илм-фанни кўрсин, ўрганиб келсин деб юборди. Бу билан Туркистон заминига бўлғуси вазирларни тайёрламоқчи эди.
Афсуски, Файзулла Хўжаевдек инсоннинг бу ниятларини Иосиф Сталин билиб қолди, сезиб қолди.
Энг даҳшати эса, мен сизга бошқа жойда айтмаган бир фактни айтаман, мана шу сездириб қўйишни, мана шу сотқинликни Файзулла Хўжаевнинг ўзини идорасида ўтириб ишлаган кимсалар, жумладан, Иванов деган кимса қилган эди. У Сталинга ахборот бериб турган. Ўша кимсанинг Сталинга ёзган битта гапдан иборат ўта махфий телеграммани архивда ўқиганман. Нима дейди денг. 1925 йилда, ўзининг раҳбари Файзулла Хўжаев ҳақида Сталинга телеграммада ёзяпти: “От Акмаля может получиться большевик, но Файзулла не получится”.
Тушуняпсиз-а, Акмалдан большевик ясаса бўлади лекин Файзулладан большевик ясаб бўлмайди, деяпти. Файзулла Хўжаевнинг бўйнига ўша пайтдаёқ сиртмоқ ташланган эди, 1937 йилда тортилди, 1938 йилда отилди.
Ана шу маънода бугун тарих бизнинг миллатимиз олдига яна бир марта тарихий имконият беряпти. Бугунги 20-25 ёшли болаларимиз елкасида, зиммасида жуда катта вазифа, миссия турибди. Мана шу ёшдаги шоир, рассом, композитор, фермер, деҳқон, корхона раҳбари ёки инженер бўладими, шу нуқтадан туриб баҳолаш керак.
Агар яна бир марта орқага кетадиган бўлсак, тарих бундай имкониятни бизга ё беради ё бермайди.
Шунинг учун ҳам сиз билан биз яшаётган кунларни тарихий кунлар деб атасак хато бўлмайди. Миллат шу кунларда ўз келажаги сари аниқ, дадил қадамларни қўйиши керак.
