Расмий манбалар орқали валютафурушларга қарши жиддий кураш олиб борилаётгани ҳақида кўп бора айтилмоқда. Валютанинг ноқонуний олди-бердиси билан шуғуллангани айтилаётган бу кимсалар, аслида, ҳаммаси ҳам валютафурушларми? Сарвар Отабоев ана шу иддаоларни инкор этади. Унинг айтишича, номаълум қиз билан танишиб қолганлиги салбий оқибатларга сабаб бўлган.
«Соат 23лар чамаси «Одноклассники» сайтида танишиб, 3-4 кун гаплашиб юрдик. Телефондаги суҳбатларимиз орқали анча яқин бўлиб қолганимиздан сўнг, бир куни у Тошкентга келганини айтди. Опаси Феруза исмли аёлнинг Тошкентдан 50 минг доллар атрофидаги нархда уй сотиб олиши туфайли мендан 87 миллион сўм пулини 10 минг доллар қилиб беришимни илтимос қилди», — дея воқеаларни ҳикоя қилиб берди Сарвар.
Унинг таъкидлашича, шахсий ёзишмалар орқали анча яқин бўлиб қолган қиз билан муносабатлари чуқурлашган сари, унинг валюта бўйича илтимосини ҳам бажо келтирмоқчи бўлган. Сарвар банкка мурожаат қилиш таклифини билдирган, қиз эса нақд хорижий валюта зарурлигини айтади.
«Уйда дадамнинг машина учун тўплаган пуллари борлигини билардим. Кейин у қизга телефон қилиб, пул борлигини айтдим», — дейди йигит.
Отабоевнинг таъкидлашича, қиз пулни бирдан олмай, турли важлар билан учрашувни қолдираверган, сўнгра улар Нурафшон шаҳрида кўришишга келишиб олишади.
Видео: Youtube
Видео: Mover (tas-ix)
Ижтимоий тармоққа юкланган суратларидан фарқли аёлга дуч келганини айтган Сарвар пулни бериш чоғида прокуратура ҳузуридаги департамент ходимлари томонидан уюштирилган тадбир нишони бўлганини англаган.
«Пулнинг эгасини сўрашганда «меники», деб жавоб берсам, «Сен қамаласан, тамом», деб таҳдид қилишди», — дейди у.
Мавзуга оид
Адвокат Абдумалик Абдуллаев мана шу масаланинг ҳуқуқий томонларига эътибор қаратиш лозимлигини айтади. Унга кўра, прокуратура ходимларидан айрим ҳолларда ҳисобот талаб қилиш салбий натижаларга ҳам сабаб бўлиши мумкин.
«Жиноят кодексининг 177 моддасида валюта қимматликларини қонунга хилоф равишда олиш ва ўтказиш билан боғлиқ ҳолат назарда тутилган. Бу турдаги жиноятларни фош этиш, асосан, Бош Прокуратура ҳузуридаги департамент органлари томонидан амалга ошириб келинмоқда. Гарчи бу турдаги жиноятларни фош этиш олқишланса-да, аммо фош этиш амалиёти жараёнида салбий ҳолатлар учраб турибди», — дейди адвокат.
Абдуллаевнинг айтишича, ушбу масаладаги салбий ҳолатлар шундан иборатки, фуқаро қонунга хилоф равишда валюта захираларини олиш ва ўтказиш билан боғлиқ ҳолатлар ёки унга тайёргарлик кўриш жараёни билан боғлиқ ҳолатлар юзасидан мурожаат қилади. Амалдаги қонунлар бўйича, фуқаронинг ўз бурчини неча марта бажариши мумкинлиги юзасидан аниқ тақиқ қўйилмаган.
«Лекин баъзи ҳолларда кўришимиз мумкинки, бир фуқаро бир неча марта фуқаролик бурчини бажариб, гўёки департамент ходимлари билан ҳамкорлик ўрнатиб олган. Буни тўғри қабул қилиш керак, у ўз бурчи юзасидан мурожаат қиляпти. Бироқ айрим ҳолларда ўйлантирадиган жиҳати шундаки, битта шахс ўз бурчини бир-икки марта бажарди, бироқ бу давомийлик шубҳа остида қоляпти. Бундан манфаат нима бўлиши мумкин?», — дея Абдуллаев Сарвар билан алоқага киришган қиз каби шахсларнинг ҳаракатларини шубҳага олади.
«Ўйлайманки, бу борада органларнинг манфаати қанча жиноят аниқлангани ҳисоби билан боғлиқ бўлса, фуқарода ҳам қандайдир манфаат бор. Шунинг учун ҳам, фикримча, бу турдаги жиноятларни содир этишга далолат қилган шахсларнинг ҳам масаласини кўриб чиқиш керак. Чунки бундай фуқаролар иш содир бўлишига сабабчи- ундовчи ролини ўйнаяпти», — дея таъкидлаган ҳуқуқшунос.
Сарварнинг отаси Kun.uz билан суҳбатда жиноятнинг келиб чиқиш сабаблари ўрганилмай қолаётганини иддао қилди.
«Масалан, ўғрилик, қотиллик. Бу вазиятда ўзим суриштирсам, булар департамент бошчилигида шунақа аёлларни ишга солиб, ўғлимга ўхшаган ёш, ўспирин тажрибасиз ёшларни телефон орқали топиб, ҳаммаси уюштириларкан. Валютафуруш билан айнан шуғулланаётганларнинг айнан ўзларини нега ушлашмаётгани ҳақида сўрасам, уларни ушлаб бўлмайди, деб жавоб беришди. Кўчадаги, бозорлардаги валютафурушларни ёнидан чиқса, бор-йўғи 200-300 доллар чиқиши мумкин экан.
Биринчидан, бу нарса жиноий жавобгарликка тортмайди. Иккинчидан, улар тонади. Танишим, қариндошим каби турли баҳоналар билан қутулиб кетишлари мумкин экан», — дейди Сарварнинг отаси Толиб Отабоев.
Отабоев суҳбат давомида фуқаровий бурч тушунчасини ўзича ифодалаб ўтди.
«Менинг тушунчамда жиноятнинг олдини олиш, агар кўчада бирор ноқонуний ҳаракат содир бўлаётган бўлса, уни кўриб хабар берса ёки бирор мансабдор шахс ишимни тўғрилаб бериш учун пора сўраса, мен бунинг олдини олиш бурчим, деб ўйлаб, тегишли жойга хабар қилсам, вазифамни адо этган бўламан.
Бироқ булар ўзлари ўспирин болаларни турли аёллар ёрдамида ишонтириб, ишни бунақа аҳволга олиб келишлари адолатданми? Мени қийнаётган нарса шу», — дея савол билан юзланади у.
Адвокат Хуршед Рустамов тайёргарлик кўрилаётган ёки содир этилаётган жиноят ҳақида ўз ихтиёри билан арз қилган одамнинг ҳам кимлигига эътибор қаратиш кераклиги билдирди.
«У ижтимоий жиҳатдан фойдали меҳнат билан шуғулланадими ёки маълум орган ходими билан биргаликда тил бириктириб кимнидир жиноятга етаклаётган шахсми, аниқлаштириш керак.
Ариза ёзиб кимнидир жиноятга ундашни касб қилиб олмаганми билиш керак. Агар биринчи марта бўлса, майли. Бироқ амалиётда3-4 марталаб валюта алмаштириш иши бўйича аризачи бўлганлар учраб турибди. Уларнинг аризадан мақсади жиноятнинг олдини олишми ёки бу йўл билан жамиятда яна бир жиноятчини кўпайтиришми?
Тўғридан тўғри савол қўйиш керак: агар аризачи валюта алмаштириш бўйича гумондор, айбланувчи ёки судланувчига «Валюта топиб бер» деб мурожаат қилмаганда эди, бу шахс ўз-ўзидан шунга ҳаракат қилармиди? Яна бир тарафи таклиф кимдан чиққанига ҳам эътибор бериш керак. агар аризачи ўзи валюта сўраб илтимос қилган бўлса, бунда у ҳолда бу одам жиноятнинг олдини олган эмас, жиноятга етаклаган шахс бўлиб қолади. Бунда аризачининг ўзини ҳам жавобгарликка тортиш масаласини кўриб чиқиш керак бўлади», — дейди у.
Адвокат Рустамовнинг айтишича, жиноятга жазони кучайтириш билан унинг содир бўлиш хавфини камайтириб бўлмайди.
«2019 йилнинг бошида валюта алмаштириш билан боғлиқ жиноятларга жазо тартиби кучайтирилди. Ҳозирги кундаги ҳолатда 4-қисм бўйича 5 йилдан 7 йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жавобгарликка тортиладиган бўлди. Оддий қилиб айтсак, жавобгарлик жиноятнинг классификациясига қараганда 2 баробар кучайтирилди, бир босқичга кўтарилди. Олдин ижтимоий хавфи пастроқ жиноятлар сирасига киритилган бўлса, ҳозир оғир жиноятлар туркумига киритилди.
Фикримча, ундан кўра жиноятга етаклайдиган асоратлар йўқотилса, тўғрироқ бўлар эди. Асосийси, фуқароларга тўғри тушунтириш керак.
Охирги 2-3 йил ичида чет эл валютасини тўғридан тўғри банкда алмаштириш имконига эришилди. Лекин валюта сотиб олиш учун аввал пластик карточкага суммани тушир, ундан кейин ечтириш керак каби оддий халқ тушунмайдиган ҳолатлар бор. Агар сўмни хорижий валютага алмаштириш тизимини ҳам оддий қилиб қўйса, бу жиноятлар ўз-ўзидан йўқ бўлиб кетади.
Ёки масаланинг иккинчи томони валютафурушларга қонуний рухсат бериб, давлатга солиқ тўлашга имкон бериш керак Ўшанда ҳам агар улар қонунни бузса, кейин санкцияни кучайтирса бўлади. Агар Тошкент шаҳрида ҳозир 200 нафар валютафуруш бўлса, уларга маълум жойларда тадбиркор сифатида регистрациядан ўтиб ишлаши учун маълум талаблар қўйиш мумкин. Ўша талаб бузилса, у ҳолда жавобгарлик белгиланса, менимча, фойдалироқ бўларди, солиқ тушумлари ҳам ошарди», — дейди Хуршед Рустамов.
Суҳбатдошлар таъкидлаганидек, ҳисобот учун бажарилаётган, ташкил этилаётган жиноятлар ва уларни «фош этиш» тадбирлари одатий ҳолга айланса, қонун ижодкорлари, назорат органлари қандай муносабат билдиради? Биз мавзуга яна қайтамиз.
