1896 йил 1 июн, Бухоро. Бойликда Бухоро амири билан тенглаша оладиган савдогар Убайдулла Хўжа оиласида ўғил фарзанд дунёга келди. Бу чақалоқ кейинчалик Бухорода демократик давлат қуришга уринган, Ўзбекистоннинг ривожи учун борини берган, миллатнинг кўзи тўқ, ҳалол фарзанди Файзулла Хўжаев эди.
Тарихнинг маълум даврида Хўжаев фаолиятини қоралаганлар ҳам бўлди. Ушбу мақолада ҳозир ҳаёт бўлган қариндошлари, тарихчилар ва тарихий манбалар асосида сиёсатчининг ҳаёт йўлига назар ташлашга қарор қилдик.
Тиллоларни эмас, виждонини танлаган ўғил
Файзулланинг отаси ХIХ асрда қоракўлчилик бўйича кўплаб юртларда ном чиқарган савдогарлардан бўлган. У Файзуллани ўз меросхўри сифатида танлаб, 12 ёшида Москвага олиб боради. Файзулла Хўжаев Москвада 1907–1912 йилларда хусусий ўқитувчилар қўлида таълим олади. Ва шу ерда савдо ва замонавий илмларни ўрганиб, Бухорога қайтиб келади.
Россияда таълим олиб, дунёқараши кенгайган Файзулла ота йўлини танламади.
Файзулла Хўжаевнинг жияни, Бухоро давлат университети тарих фанлари доктори Сулаймон Иноятовнинг ҳикоя қилишича, Файзулла Хўжаев ўша пайтдаги Бухоронинг аҳволини, Ватанининг тараққиётда орқада қолаётганини сезади ва Бухоронинг аҳволини тузумни ўзгартириш билан яхшилаш мумкин деган фикрга келади. Ва чет элда ўқиб келган амакилари Усмонхўжа, Атоуллахўжаларга қўшилиб, жадидлар изидан кетди.
Жадидлар фарзандларимизни ўқитиб, маърифатга эришамиз ва маърифат билан жамиятни ўзгартирамиз деган ғоя билан “Ёш бухороликлар” партиясини очиб, Бухоро амирига қарши кураш бошлаган эдилар.
Озчиликни ташкил қилган “Ёш бухороликлар” амирга қарши кураша олмас эдилар. Шунинг учун улар 1918 йилда Туркистон Халқ Комиссарлар Совети раиси Колесовдан ёрдам сўрайди. Жадид тарафдорларининг камлиги, қизил армиянинг яхши қуролланмай урушга киргани сабаб амир кучлари устунлик қилади. Шундан кейин Хўжаев оила аъзолари билан Тошкентга жўнайди. Бироқ бу – уруш тугаганини англатмасди.
Хўжаев 1918–1920 йилларда болшевикларнинг “Искра” газетаси таҳририятига киради ва 1920 йилда Тошкентга қайтиб, “Учқун” газетасини чиқаради. Уни 5000 нусхада яширин чиқариб, Бухоро аҳолисига тарқатади. Бу йўлда унга Абдурауф Фитрат, Мунзим, Саид Аҳрорийлар ёрдам берадилар.
