“Бу ўзимизнинг маҳаллий чанг эди” — Тошкент ўзидан ўзи чангга ботадиган шаҳарга айландими?

Ҳаво сифатини назорат қилишдаги энг асосий кўрсаткич – PM-2,5 дисперс зарраларининг ҳаводаги концентрацияси. Айнан шу кўрсаткичга асосан, AQAir'да ҳаво сифати 5 тоифага ажратилган:

• “яхши” (яшил – 0-50);
• “ўртача” (сариқ – 50-100);
• “заиф гуруҳлар учун носоғлом” (оловранг – 100-150);
• “носоғлом” (қизил – 150-200);
• “хавфли” (бинафша – 200-400)

Ҳавоси ифлос шаҳарлардаги доимий мониторинг одамларга куннинг қайси вақтида очиқ ҳавода фаол бўлиш, қайси пайтда эса кўпроқ бино ичида бўлиш маъқулроқлигини тушунишга ёрдам беради.

Ҳавонинг PM-2,5 майда дисперс заррачалари деганда, ҳаво таркибидаги диаметри 2,5 микрон ва ундан кичик бўлган ҳавони ифлослантирувчи заррачалар тушунилади. Яъни инсон соч толаси диаметри 100 микрон ва юқоридаги PM 2,5 заррачалар инсон соч толасидан 40 баробарга кичкина.

17 октябрда ҳавода локал ифлосланиш бўлган

“Ўзгидромет” изоҳига кўра, Тошкентда 17 октябр куни кузатилган чанг узоқ вақт ёғингарчилик бўлмагани, кучсиз шамоллар ва ҳароратнинг инверсияси билан боғлиқ. Ҳарорат инверсияси туфайли кечқурун ҳаво ҳароратининг кескин пасайиши атмосфера ҳавосининг турғунлигини келтириб чиқаради, бу эса ҳавода ифлослантирувчи моддаларнинг тўпланишига шароит яратади.

Гидрометеоролог Эркин Абдулаҳатовнинг сўзларига кўра, 17 октябр кунги чанг бўрони – бир неча кунлик салбий тенденциянинг энг юқори нуқтаси бўлган.

“Пойтахтда чангли ҳаво 2 ҳафтадан бери кузатилаётганди, фақат 17 октябрда жуда хавфли даражага етди. Бунга 4 ойдан бери ёмғир ёғмагани, қурилишдаги чанглар сабаб бўлди. Ўша куни чанг ўтган йили 4-7 ноябрдаги каби бошқа жойдан учиб келган эмас, ўзимиздаги маҳаллий чанг бўлиб, бир неча ҳафтадан бери очиқ сирт юзаларида турган ва ҳавога кўтарилиб, тушаётган чанглар эди. Чанг сутканинг кечки ва тунги муддатларида кўтарилиб, ҳавонинг ифлосланиш даражаси ортаётган эди. Кечқурун кўтарилаётганига сабаб, бу пайтда транспорт қатнови зич бўлади ва бу сезилар-сезилмас шамолни келтириб, кўча, дарахтларга чўккан ўта майда чангни ҳам кўтариб юборди”, – дейди у.

Қурилишлардан чиқаётган чанг ҳақида “Ўзгидромет” баёнотида ҳам айтилган эди. Синоптиклар бу ифлосланиш омиллари сифатида, шунингдек, шаҳарда транспортнинг кўплиги ва йўлларнинг тирбандлиги, дарахтлар кесилаётгани, майсазорлар ва магистрал йўлларнинг кенг кўламда суғорилишининг мавжуд эмаслигини ҳам санаб ўтган.

Air Quality Index сайтида ёзилишича, Тошкент ҳавосининг ифлосланишига қазиб олинадиган ёқилғидан ортиқча фойдаланиш, ёмон ёки паст сифатли ёқилғидан фойдаланиш, органик ва синтетик материалларни кўп миқдорда ёқиш ҳам сабаб бўлмоқда.

Маълумотда шаҳардаги кўплаб транспорт воситаларининг эскиргани, баъзилари совет иттифоқидан қолгани, улар зарарли кимёвий буғларни чиқарадиган моторларда ишлаши ҳам қайд этилган.

Ўзбекистоннинг бошқа шаҳарлари ҳавоси қандай?

AQI платформасида Ўзбекистон бўйича фақат Тошкент шаҳри ҳавоси таҳлили кўриниб турибди. Бошқа шаҳарлар ҳақида маълумот йўқ. Эркин Абдулаҳатовнинг тушунтиришича, AQI платформасида маълумотлар кўриниши учун, жойларда стационар постлар жойлаштирилиб, платформа билан интеграция қилиниши керак.

“Ҳозир Ўзбекистонда фақат Тошкентда автомат стационар постлар мавжуд. Улардан бирини биринчилардан бўлиб АҚШ элчихонаси ўрнатган. Бошқа шаҳарларда эса автомат стационар пост бўлмагани учун улардаги натижаларни онлайн кузатиб туролмаймиз. Бу постларда ҳавонинг ифлосланиш даражасининг бир неча хил тури ўлчанади ва мазкур турдаги асбоб ускуналар анча қиммат. “Ўзгидромет” томонидан бу турдаги станцияларни сотиб олиш ва вилоят марказий шаҳарларига ўрнатиш ишлари жадал давом этмоқда. Лекин фақат PM-2,5ни ўлчайдиган кичик постлар яқин 5-10 йил ичида кўплаб шаҳарларда ўрнатилиб, AQI платформасига интеграция қилинади. Чунки улар фақат бир турдаги ифлосланишни кузатиб боргани учун анчайин арзон”, – дейди иқлимшунос.

Энергетика, қишлоқ хўжалиги ва транспорт

Агар чанг кўтарилиши ҳақида эмас (бунга шубҳасиз дарахтлар камайгани ва қурилишларнинг кўплиги сабаб), ҳаво таркибидаги бошқа зарарли зарралар ҳақида гапирадиган бўлсак, бунда ҳаво ифлосланишига энг кўп энергетика, қишлоқ хўжалиги, мода, транспорт, озиқ-овқат чакана савдоси, қурилиш, технология ва ўрмон хўжалиги сабаб бўлади.

Булар – асосий ҳавони ифлословчи воситалар, лекин уларнинг ҳаво ифлосланишидаги улуши шаҳарларга қараб ўзгаради. Масалан, энг кўп ифлосланиши айтиладиган жойлардан бири Покистоннинг Карачи шаҳрида ҳаво таркибининг 53 фоизини саноат газлари, 18 фоизини транспорт, 16 фоизини йўл чанглари, 12 фоизини иккиламчи аэрозол моддалари заҳарлайди.

Масалан, ҳавони заҳарлайдиган асосий фаолият Пекинда кўмирнинг ёқилиши – 19 фоиз, Ченгдуда кристалл чанг ва кўмир 54 фоиз, Бангкокда автомобил – 32 фоиз, Сантягода 31 фоиз транспорт воситалари, Флоридада сулфатлар – 55 фоиз, Барселонада иккинчи қўл транспортлар – 73 фоиз ҳисобланади.

Тошкент ҳавосини қандай тоза сақлаш мумкин?

Ўзбекистонга ҳам шаҳар ҳавосини ифлослаётган фаолият турлари бўйича аниқ таҳлиллар керак. Масалан, Тошкентда ҳавони ифлослайдиган асосий фаолият тури қурилишлар бўлса, Навоийнинг Зарафшон шаҳрида саноат корхоналари чиқиндилари бўлиши мумкин. Бундай статистика ҳаво таркибида қайси ифлосланиш даражаси юқори эканини билиш, аниқроғи шундоқ ҳам маълум сабабларнинг улушини рақамларда аниқ кўрсатиш, тасдиқлаш ва исботлаш имконини беради.

Ҳаво ифлосланишининг ҳаммаси ҳам глобал иқлим ўзгариши фонида юз беряпти. Тошкентда дарахтлар кесилаётгани ва қурилишлар дард устига чипқон бўляпти. Ҳукумат шаҳарда дарахтлар кесилишини амалда тўхтата олиши, шаҳарни ёппасига яшиллаштириш бўйича амалий ишларга ўтиши, жамоатчилик эса буни талаб қилишдан тўхтамаслиги зарур.

Шу билан бирга, шаҳарда автомобиллар сони ўсишини секинлаштириш ва келгусида ҳатто камайтириш учун жамоат транспорти бутунлай ўзгариши шарт.

Тошкентга ҳозиргидан кўра ўнлаб баробар кўпроқ жамоат транспортлари, юз баравар кўпроқ сифатли велойўлаклар керак. Жамоат транспортларининг барчаси экологияга зарарсиз воситалар – электробус ва трамвайлар бўлиши лозим.

Зуҳра Абдуҳалимова,
журналист