Лиз Трасс Буюк Британия бош вазирлигидан истеъфо берди. У бу лавозимда икки ой ҳам ишлай олмади

Трасс ўз истеъфоси ҳақида қирол Чарлз III’ни хабардор этганини маълум қилди. Энди Консерватив партия кўз етакчисини ва ҳукуматнинг янги раҳбарини аниқлаш учун янги сайловлар ўтказиши керак.

«Мен катта иқтисодий ва халқаро беқарорлик даврида лавозимга киришдим. Оилалар ва компаниялар ўз ҳисобларини қандай тўлаш ҳақида қайғураётган даврда», деди Лиз Трасс истеъфоси ҳақида эълон қиларкан.

«Путиннинг Украинадаги ноқонуний уруши бутун қитъамиз хавфсизлигига таҳдид солмоқда. Ва бизнинг мамлакатимиз иқтисодий ўсиш пастлиги туфайли жуда узоқ вақт тўхтаб қолди», дея давом этади бош вазир.

«Мен Консерватив партия томонидан буни ўзгартириш ваколати билан сайландим. Биз электр энергияси тўловлари бўйича таклифлар бердик ҳамда миллий суғурта тўловларини қисқартирдик. Биз Brexit туфайли олинган имтиёз ва эркинликлардан фойдаланадиган паст солиқли, тез ривожланаётган иқтисодиёт бўйича ўз концепциямизни белгилаб олдик», деган Трасс.

«Аммо мен вазиятдан келиб чиқиб тан оламанки, мени сайлаган Консерватив партия томонидан белгиланган мандатни бажара олмайман», деган у.

Аввалроқ бош вазир ўз солиқ ташаббуслари туфайли ҳалокатли танқидларга йўлиққан, молия вазирини алмаштиришга ҳамда эълон қилинган бюджет режаларини бекор қилишга мажбур бўлганди.

Сўнгги ҳафталарда консерваторларнинг машҳурлиги Британиядаги социологик тадқиқотлар тарихидаги энг қуйи кўрсаткичларга тушиб кетди.

Трасс беш ҳафта муқаддам Консерватив партия етакчилиги ва Бирлашган Қироллик бош вазирлигига сайланганди. Энди у янги бош вазир номи аниқ бўлгунига қадар ўз лавозимида қолади.

Мухолифатдаги Лейбористлар партияси етакчиси Кир Стармер зудлик билан умуммиллий сайловлар ўтказишни талаб қилди. Бу талабга либерал-демократлар ва Шотландия миллий партияси раҳбарлари ҳам қўшилди.

Лиз Трасс эса бир ҳафта ичида консерваторлар ўзининг янги етакчисини сайлаш учун ички сайловлар ўтказишини маълум қилди.

Ҳокимиятда 45 кун

Лиз Трасс ҳокимият тепасида атиги 45 кун қололди, бу Буюк Британия тарихида бош вазир ўз истеъфосига қадар ишлаган энг қисқа муддатдир.

Унгача энг қисқа муддатда бош вазирлик қилган шахс Жорж Каннинг бўлиб турганди, у 1827 йилда ўз вафотига қадар 119 кун давомида ҳукуматни бошқарган.

Лиз Трассда муаммолар 23 сентябр куни унинг молия вазири (канцлер) Квази Квартенг янги мини-бюджетни эълон қилганидан кейин бошланди, бу молия вазирини жиддий ташвишга солганди.

Шундан кейин консерваторларнинг хавотирлари ортиб бориб, парламент партияси ичида катта ғазабга айланди. Трасс хонимнинг истеъфосидан олдинроқ, чоршанба оқшомида Жамоатлар палатасида қизғин дебатлар кечганди. Сўнгги соатларгача бош вазирни истеъфога чиқишга чақириқлар давом этди.

Истеъфо эълон қилинганидан сўнг дарҳол молия бозорлари бу янгиликка реакция берди: фунт аввалига ўсди, кейин эса 1,12 доллар даражасига қайтди.

Лиз Трасснинг баёноти арафасида молиявий таҳлилчилардан бири вазиятни тасвирлаб, ҳайратда қолган бозорлар «оғзини очганча бўлаётган воқеаларни даҳшат билан кузатаётгани»ни айтганди.

Трасснинг вориси партияни бирлаштириши керак бўлади, бу эса осон иш эмас

BBC сиёсий муҳарири Крис Мейсоннинг изоҳи

Агар сиз кеча хаос бўлди деб ўйлаган бўлсангиз, демак аслида барчаси энди бошланмоқда. Яқин кунларда янги бош вазир пайдо бўлиши керак.

Консерватор депутатлар муносиб номзод ўз сафларида топилишига ва партия аъзолари орасида рақобатлашув юзага келишидан қочишга умид қилишмоқда. Акс ҳолда янги бош вазир учун сайловларга бир неча ой кетиб қолади.

Бундай янги бош вазир (агар улар партияни бирлаштира олувчи кимнидир топа олишса, бу эса катта ҳарфларда ёзилувчи «агар») қонунийлик бўйича жиддий муаммога дуч келади.

Аммо шуни ёдда тутишимиз керакки, биз конституциявий тарзда парламентар демократияда яшаймиз ва агар янги бош вазир Жамоат палатасида кўпчилик овозни қўлга кирита олса, у кейинги умуммиллий сайловларга қадар ишлаш учун конституциявий ҳуқуққа эга бўлади.

Борис Жонсон бош вазирликка қайтиши мумкинми?

Назарий жиҳатдан - албатта. Нима бўлганида ҳам қонунчилик Жонсон яна ўз номзодини торилар етакчилигига қўйиб, партиянинг ички сайловларида ғалаба қозониб, ўзининг можароли истеъфосидан кейин икки ой ўтмасдан яна Даунинг-стритга қайтишига тўсқинлик қилмайди.

Катта эҳтимол билан у айнан шундай қилади. Унинг эски сафдоши Надин Доррис айнан Жонсон 2019 йилда ўтказилган сўнгги умуммиллий сайловларда британияликлар ишончини қозонганини эслатиб, шундай ташаббус билан чиқди. Уни дарҳол партиядош депутатлардан бир қанчаси қўллаб-қувватлади.

Бу сафар консерваторларда ўз етакчисини танлаш учун жуда қисқа муддат бўлиши (сўнгги 12 йил давомида ҳокимиятга қайтишга уриниб келаётган ва ниҳоят бу мақсадга эришиш учун қулай шароит ҳосил бўлганини ҳис қилган лейбористлар босими остида) Бориснинг фойдасига ишлаши мумкин. Партия етакчиси лавозимига муносиб кутилмаган янги юзлар пайдо бўлишини кутишга ҳожат йўқ - барибир ўша эски номзодлардан бирини танлаш керак бўлади, бу эса шубҳасиз Жонсоннинг ғалаба учун имкониятларини оширади.

Times сиёсий таҳлилчиси Стивен Суинфорднинг ёзишича, Жонсоннинг ўзи ҳам ҳозирнинг ўзидаёқ партия етакчилиги учун номзодини қўйишга тайёр, у буни «миллий манфаат» масаласи деб ҳисоблаяпти. Собиқ бош вазир имкониятларини чамаламоқда, лекин Консерватив партияни «ўзгартириши» мумкинлигига ишонмоқда. Нашр маълумотига кўра, у маслаҳатлашувлар ўтказиб, партиядошларининг сайловда кўмагига эришишга уринмоқда.

Бундан ташқари, Times нашри ёзишича, Прити Пател биринчилардан бўлиб Жонсон номзодини қўллаб-қувватлашга розилигини билдирган, у Жонсон бош вазирлигида унинг ҳукуматида Ҳоум-офисни бошқарганди (Британияда ИИВни шундай деб аташади). Ўз раҳбарининг можароли истеъфосидан кейин у Лиз Трасс билан ишлашни истамай, лавозимини тарк этганди ва парламент депутатлигига қайтганди.

Шунга қарамай, Пател ҳамон оғир вазнли сиёсатчи бўлиб қолмоқда ва унинг қўллаб-қувватлови бош вазирлик учун ҳар қандай номзоднинг позициясини сезиларли даражада мустаҳкамлаши тайин.

Шу билан бирга, ҳозирча букмекерлар Бориснинг ғалабасига ишонишмаяпти - унинг Консерватив партия етакчилигига келиши ва бош вазирлик курсини эгаллаш имконияти 18 фоиз атрофида баҳоланмоқда. У имконияти юқори номзодлар учлигига кирса-да, пойга фаворити Риши Сунак (50 фоиз) ва букмекерлар рўйхатида иккинчи ўринда жойлашган Пенни Мордонтдан (31 фоиз) анча ортда.

Ўз навбатида, YouGov сўровига кўра, Жонсон партия етакчилиги учун асосий номзод ҳисобланади.