Телефон, автомобиль ва уй-жой учун қарз — ёш оилалар топаётган даромадини нималарга сарфлайди?

Яқинда ўтказилган тадқиқотлардан бирида маълум бўлдики, ёш оилалар топаётган даромадининг асосий қисмини қарз тўлашга сарфлайди. Тадқиқотни Прогнозлаштириш ва макроиқтисодий тадқиқотлар институти ўтказган.

Унга кўра, Ўзбекистонда аҳоли ўртасида ўтказилган сўров (450 киши) натижаларига кўра, ёш оилалар (оила боқувчиси ёши ўртача 38 ёш) бошқа оилаларга нисбатан (оила боқувчиси ёши ўртача 49 ёш) даромадининг кўпроқ қисмини қарз тўлашга сарфлаётганини маълум қилган.

Бунда, респондентларнинг 18 фоизи маиший техника, 22 фоизи уй-жой, 13 фоизи автомобиль, 10 фоизи ўқиш шартнома тўлови, 11 фоизи телефон учун қарз олган. Қолган 34 фоиз респондентлар қарзи йўқлигини билдирган. Шундан, 18 фоиз респондентларда ўз жамғармалари мавжуд.

Ёш оилалар нега қарздор?

Ушбу маълумот асосида Facebook ижтимоий тармоғи фойдаланувчилари бўлган ёш оилалар фикрлари билан қизиқиб кўрдик.

“Чунки ёшларнинг талаби кўп. Катталар эса борига сабрли. Масалан, катталар ишга жамоат транспортида қатнаши, ўртача ҳажмли музлаткич ишлатиши мумкин. Ёшлар эса ўз машинаси, автомат кир машинаси, катта ҳажмли музлаткичи бўлишини хоҳлашади”.

“Кўп харажатлар дори-дармон учун қилинади”.

“Маош ва эҳтиёжлар номутаносиблиги сабаб ҳам қарздорлик келиб чиқади”.

“Ёшлар дабдабани кўпроқ яхши кўради”.

“Балки, пулни яхши бошқара олмасликдандир. Йиллар ўтгани сари бу томонлама тажриба ортиб борса керак”.

“Бизда фарзандлар эркин қўйилмайди. Тўйдан кейин эса ҳам эркинлик, ҳам оилани ҳазм қилиш қийинлашади. Ёлғиз ўзининг молиявий аҳволини тўла англаб улгурмаган ёш энди тўла оилани бошқариши керак бўлади”.

Фикр билдирганлар ёшлар орасида муддатли тўлов асосида харидни амалга оширганлар ҳам бор. Уларнинг фикрича, агар муддатли тўловдан фойдаланилмаса, керакли нарсага эришгунча йиллар ўтиб кетиши мумкин.

Ёш болалар ва аёлнинг вақтинча ишсизлиги

Ёш оилаларнинг даромади бола парваришлаш учун ҳам тақсимланади. Ўрта ёш оилаларга қараганда ёш болали оилаларда шу жиҳатдан ҳам харажат кўпроқ бўлиши мумкин. Бундан ташқари, бола парвариши даврида аёл вақтинча ишсиз бўлиб, оила фақат эркак топаётган даромад асосида кун ўтказади. Бу эса даромадлар қисқаришига ва қарзларга ҳам сабаб бўлиши мумкин.

“Болалар қиммат туради”

Бола ўстириш харажатлари даромаднинг катта қисмини ташкил қилади.

The Economist нашри ҳисоб-китобларига кўра, Америкада бир нафар болани унинг ҳомила давридан то 17 ёш бўлгунча ўстириш 300 минг долларга яқин маблағга тушади. Давлатлар томонидан бола катта қилиш харажатларини қоплашда оилаларга бериладиган ёрдамлар ҳам мавжуд. Ажратиладиган маблағлар миқдори турли давлатларда турлича.

Масалан, Японияда ота-оналарга ўртача бир йиллик ҳақ тўланадиган бола парвариши таътили берилади. Пул миқдори японларнинг ўртача ойлик маошининг учдан икки қисмини ташкил қилади. Финландияда эса 14 ойлик ҳақ тўланадиган таътил берилади. Бундан ташқари, болани катта қилиш учун 3 йилгача таътил олишга рухсат берилади. Британияда эса оналарнинг иш ўрни бир йилгача сақланади. Бироқ атиги 6 ҳафталик таътил учун ойлик маошнинг тўлиқ қисми кўринишида ҳақ тўланади. Шунингдек, яна 33 ҳафта учун пул тўланади, бироқ анча камроқ миқдорда. Британия бола парвариши харажатлари юқорилиги бўйича дунёда иккинчи ўринда туради.

Бола парваришлаш харажатлари юқорилиги сабаб ҳам дунёда ёшлар камроқ фарзанд кўришни афзалроқ билишмоқда. АҚШда ўтказилган сўровномада қатнашган ёшларнинг 64 фоизи айнан бола катта қилиш харажатлари қимматлиги учун ҳам ўзлари хоҳлаганидан камроқ фарзанд кўришни исташларини билдирган.

Болаларини катта қилиб ишга қайтган аёлнинг ойлик маоши олдингидай бўлмаслиги мумкин. Сабаби у маълум муддат ишламаган ва малака оширмаган, энди ҳам ёш болаларига мос графикда ишлашига тўғри келади. Бу ҳолатни The Economist “Оналик жаримаси” деб атайди.

Ўзбекистонда ҳам бола парвариши учун маълум муддат таътил берилади. Давлат ташкилотларида ишлайдиган аёллар учун ҳомиладорлик ва туғуруқ пули муаммосиз тўлаб келинган. Бироқ 2022 йил сентябрдан бошлабгина хусусий идораларда ишлайдиган аёллар учун ҳомиладорлик ва туғиш нафақасининг бир қисми – 4 ой учун 8 млн сўмга яқин пул тўлаб бериладиган бўлди. Қолган қисмини эса иш берувчи тўлаб бериши керак. Бироқ иш берувчилар “декрет пули”ни тўлаб бериши, она бўлган ходимасининг иш ўрнини сақлаб қолиши сўроқ остида.

Бу пул ҳам то туғуруққача бўлган даврда камида 6 ойлик стажга эга бўлган аёлларга берилади. Норасмий секторда банд бўлган ёки умуман ишсиз аёл учун ҳеч қанақа “декрет пули” тўланмайди.

Қолаверса, бола икки ёшга тўлгунига қадар уни парвариш қилиш нафақаси ҳам ҳамма оилага тўланмайди. Болалар нафақаси 12 ой муддатга, бюджет ташкилотида ишламайдиган оналар учун берилади. Бундан ташқари, нафақа олиш учун оила кам таъминланган деб эътироф этилиши, бунинг учун оиланинг ҳар бир аъзосига жами бир ойлик ўртача даромад минимал истеъмол харажатлари миқдоридан ошмаган ҳолатда (498 минг сўм) тўғри келиши керак.

Кўриниб турибдики, ёш оилаларнинг бола парвариши харажатларини деярли тўлиқлигича ўз зиммасига олишлари оиланинг даромадига таъсир қилиб, жамғармаларга эга бўлишларига тўсқинлик қилиши мумкин. Қолаверса, Ўзбекистонда туғилиш кўрсаткичи ҳам юқори. Бир аёлга ўртача 3,1 нафар бола тўғри келади.

Бола катта қилиш, ёш оилада аёлнинг вақтинча ишсиз бўлиб фарзанд парвариши билан банд бўлиши ва харажатларнинг айни шу даврда ортиш-ортмаслиги бўйича ҳам таҳлиллар олиб бориш ёш оилаларни қўллаб-қувватлаш дастурларини ишлаб чиқишда қўл келиши мумкин.

Зилола Ғайбуллаева, Kun.uz мухбири.