Цементчилар учун солиқ 4 баробарга пасайтирилди. Бюджет яна миллиардлаб тушумни йўқотади

Ўзбекистон ҳукумати ва парламенти 2024 йилдан бошлаб цемент ишлаб чиқаришга мўлжалланган оҳактош бўйича солиқ ставкасини салкам 4 баробарга: тоннасига 22 500 сўмдан 6 минг сўмгача пасайтирди.

Ваҳоланки, Иқтисодиёт ва молия вазирлиги 2023 йил охирида эълон қилган бюджетномада бу ставкани 2 баробарга – 22 500 сўмдан 11 250 сўмгача сўмгача тушириш режаси кўрсатилган эди.

Расмийлар изоҳига кўра, солиқ ставкасининг камайтирилиши “цемент маҳсулотлари нархининг кескин ошиши ҳамда нархларнинг кўтарилишига йўл қўймаслик”, “маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг хорижий цемент етказиб берувчилар олдида рақобатбардошлигини ошириш” мақсадлари билан боғлиқ.

Рақамлар: Цемент ишлаб чиқариш 4 йилда 39 фоизга ошган

Иқтисодиёт ва молия вазирлигининг Gazeta.uz'га маълум қилишича, сўнгги йилларда мамлакатда цемент ишлаб чиқариш қувватлари 1,8 бараварга ошган (2019 йилдаги 15,1 млн тоннадан 2023 йилда 26,7 млн тоннагача).

Бу даврда ишлаб чиқариш ҳажми 1,4 бараварга – 10,9 млн тоннадан 15,2 млн тоннагача кўпайган. Бу вақтда цементга бўлган талаб 1,2 баравар – йилига 13,8 млн тоннадан 16,5 млн тоннагача ошган.

ИМВга кўра, 2024 йилда заводлар қуввати 30 фоизга ёки 7,9 млн тоннага кўпайиб, 34,6 млн тоннагача, ишлаб чиқариш ҳажми эса 10 фоизга ёки 1,6 млн тоннага ошиб, 16,7 млн тоннагача етиши мумкин. Импорт эса 1 млн тоннагача қисқариши кутилмоқда (камайиш – 57 фоиз ёки 800 минг тонна).

Вазирлик маҳаллий корхоналар ички бозордаги талабнинг 98 фоизини қоплай олишини прогноз қилган.

“Солиқ ставкасининг кўтарилиши цемент нархлари ошишига олиб келди”

Ҳолат юзасидан “Ўзсаноатқурилишматериаллари” уюшмаси қўшимча изоҳ берди. Таъкидланишича, 2019 йилгача оҳактош учун ер қаъридан фойдаланганлик солиқ ставкаси 5 фоизни ташкил қилган. 2019 йилдан бошлаб эса бу миқдор оширилган ва ҳар бир тонна ишлаб чиқарилган оҳактош учун 22,5 минг сўм (ёки оҳактош таннархининг 75 фоизи) этиб белгиланган.

“Бу цемент нархлари ошишига олиб келди. Ҳозирда бир тонна оҳактошнинг ўртача нархи 30 минг сўмни ташкил этади. Оҳактошга солиқ ставкасини пасайтириш маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг рақобатбардошлигини оширишга қаратилган.

Ставкалар пасайтирилганига қарамасдан, ер қаъридан фойдаланганлик учун солиқ оҳактош таннархидан Ўзбекистонда – 20 фоизни, қўшни давлатларда: Қозоғистонда – 4,7 фоизни, Қирғизистонда – 3 фоизни Тожикистонда – 7 фоизни ташкил этади”, дейилади расмий муносабатда.

Цемент бутун 2023 йил давомида арзонлаган

Иқтисодчи Отабек Бакировнинг таъкидлашича, “Ўзсаноатқурилишматериаллари” уюшмасининг солиқ ошгани учун цемент нархи кўтарилди деган аргументи ҳақиқатга тўғри келмайди.

“Юқори солиқлар цемент нархининг ошишига олиб келгани ҳақида бонг урган “Ўзқурилишматериаллари”нинг аргументи шунчалар заиф ва мўртки, менда ўзини вазирлик деб биладиган уюшма цемент нархлари ҳақида хабардорлигига ҳам шубҳа пайдо бўлди.

Демак, цемент бўйича ўртача биржа нархлари (1 тонна учун):

2022 йил 9 декабр: 601 минг сўм;
2023 йил 11 декабр: 571,4 минг сўм.

2023 йил 9 январ: 605,5 минг сўм;
2024 йил 9 январ: 550,4 минг сўм.

Худди шундай, 2023 йил тегишли даврлари ва 2022 йил тегишли даврлари билан нархлар динамикасини солиштиришингиз мумкин. Нархлар 2023 йил давомида (ва ўзи охирги 6 йилда ҳам) яққол пасайиш тенденциясига эга бўлган. Яъни цементчиларга солиқ баланд бўлгани учун цемент қимматлади, деган гап феълан эмас, қип-қизил ёлғон”, дея ёзди Отабек Бакиров.

Иқтисодчининг қўшимча қилишича, цемент арзонласа уй, қурилиш арзонлайди, деган ҳимоя аргументи ҳам реал вазиятни тавсифламайди.

“2023 йил январида цемент нархлари 2018 йил январидан кўра арзонроқ. Лекин уй нархлари долларда Тошкентдаям, ҳудудлардаям 2 карра қимматлаган. Қани боғлиқлик? Давлат буюртмалари бўйича кўприклар ва йўлларни-ку гапирмайман”, дейди Бакиров.

Йирик цемент заводлари кимларга тегишли?

“Ўзсаноатқурилишматериаллари” уюшмаси маълумотларига кўра, Ўзбекистонда жами 37 та цемент ишлаб чиқаришга ихтисослашган корхоналар мавжуд бўлиб, уларнинг йиллик қуввати 32,7 млн тоннани ташкил этади. Шундан қуввати 1 млн ва ундан юқори корхоналар сони 14 та.

“Қизилқумцемент” АЖ

Йилига 5,7 млн тонна цемент ишлаб чиқариш имкониятига эга. Заводнинг 68,2 фоиз улуши Кипрда рўйхатдан ўтган офшор компания United Cement Group'га, 31,8 фоизи эса “Қизилқумцемент”нинг ўзига тегишли.

“China Energy International Group Samarkand Sement” МЧЖ

Йиллик қуввати – 3 млн тонна. 100 фоиз улуши “China Energy International Group” компаниясига тегишли.

“Тошкент Конч цемент” МЧЖ

Йиллик қуввати – 2,5 млн тонна. 65 фоиз улуши Conch International Holdings’га, 35 фоиз улуши эса “Xin Lei” МЧЖга тегишли.

Шунингдек, қуйидагилар ҳам йирик цемент ишлаб чиқарувчи корхоналар ҳисобланади:

• “Оҳангаронцемент” АЖ, йиллик қуввати – 2,4 млн тонна. Завод Алишер Усмоновга алоқадор Akkermann Cement CA’га тегишли;
• “Фарғона Ясин Қурилиш Моллари” МЧЖ, йиллик қуввати – 2 млн тонна. Заводнинг 90 фоиз улуши Shanxi Xiangsheng’ га, 10 фоиз улуши Great Amirxan Oil’га тегишли;
• “Қорақалпоқцемент” МЧЖ, йиллик қуввати – 1,8 млн тонна;
• "Huaxin cement jizzakh" МЧЖ, йиллик қуввати – 1,66 млн тонна. Ягона таъсисчиси – Huaxin Central Asia Investment;
• “Бекободцемент”, йиллик қуввати – 1,6 млн тонна. Юқорида номи тилга олинган United Cement Group’га тегишли. Шунингдек, “Қувасойцемент”га( қуввати – 1,08 млн тонна) ҳам ушбу компания эгалик қилади.

Солиқни камайтириш – бюджетга катта зарар

Цемент заводлари учун солиқларнинг 4 баравар камайтирилиши натижасида давлат бюджетига тушумлар бир неча 100 млрд сўмга камаяди. Ишлаб чиқариш қувватини ошириш важи билан қилинган бу каби амалиёт олдин ҳам бўлган, лекин самара бермаган.

Хусусан, 2022 йил Ўзбекистонда ерости бойликлари бўйича солиқлар анчагина пасайтирилган эди. Хусусий компаниялар учун табиий газ бўйича солиқ ставкаси 3 бараварга, нефт ва газ конденсати бўйича 2 бараварга камайган эди. Бундан мақсад – хусусий компанияларни инвестиция киритишга рағбатлантириш экани айтилганди.

Амалда эса 2022 йилда ер қаъридан фойдаланувчилар бир йил олдингига қараганда салкам 2 трлн сўм ёки 12 фоиз кам солиқ тўлади, газ қазиб чиқариш 4 фоизга, газ конденсати қазиб олиш 3 фоизга камайди.

Бундай тенденция 2023 йилда ҳам давом этди. Хусусан, 11 ойликда газ қазиб олиш ҳажми 42,75 млрд куб метрни ташкил этди ва 2022 йилнинг шу даврига нисбатан 9,6 фоизга ёки 4,56 млрд куб метрга камайди. Шунингдек, нефт қазиб олиш 1,7 фоизга, газ конденсат қазиб олиш 7 фоизга қисқарди.