Жорж Вашингтон университети қошидаги Миллий хавфсизлик архиви АҚШ президенти Билл Клинтоннинг Россияга илк ташрифи ҳақида 11 та ҳужжатни эълон қилди. Ўша Россия – АҚШ саммити 1994 йил 12 январдан 15 январгача ўтказилганди. Эълон қилинган ҳужжатлар ичида Елцин ва Клинтоннинг яккама-якка учрашуви ҳақидагиси ҳам бор.
Клинтоннинг Россияга ташрифи доирасида Москва, Вашингтон ва Киев совет ядро қуроли Украина ҳудудидан олиб чиқилгани ҳақида келишувга эришилганини эълон қилганди. 30 йил ўтиб эса Клинтон Украина ядро қуролисиз қолишига сабабчилардан бўлиб қолгани учун афсусланишини айтади.
Саммитдан олдин нима бўлганди?
Миллий хавфсизлик архиви эълон қилган илк ҳужжат Клинтоннинг миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчиси Энтони Лейкнинг 1993 йил декабрида – АҚШ президентининг Москвага ташрифидан икки ҳафта олдин тайёрлаган меморандуми бўлганди. Унда Лейк Клинтонга юзланган ҳолда АҚШ ва Россия президентлари охирги ойларда пайдо бўлган янги чақирувларни ҳал қилиши кераклигини айтган.
«Елцин сизнинг энг муҳим хорижий ҳамкорингиз дейиш мумкин. Россиядаги ислоҳотларни қўллаб-қувватлаш ташқи сиёсатдаги энг муҳим вазифангиз бўлиши керак. Бу борада президентлик даврингизнинг биринчи йилида яхшигина ўсиш сезилди. Бу сизнинг Елцин билан Токио ва Ванкувердаги учрашувларингиздан фарқ қилиб, Россиядаги демократик эксперимент учун бурилиш нуқтаси бўлади», деб ёзган маслаҳатчи Лейк.
У Клинтон 1993 йилдаги инқироз вақтида Елцинга катта сиёсий қўллов тақдим этганини айтган. Шунингдек, ҳужжатда ОАВ Россия қўшни давлатларга нисбатан агрессив сиёсат олиб бораётган бир вақтда Вашингтонни Елцинга жуда ишониб юбораётганликда айблаётгани ҳақида ҳам айтилган. Бунга мисол сифатида Россиядаги парламент сайловларида ЛДПР ва Коммунистик партия ғолиб бўлгани келтирилган.
Лейк учрашувнинг асосий мавзуларидан бири Елцинни «Тинчлик учун ҳамкорлик» дастурига кўндиришдан иборат бўлишини айтган. Бу НАТОнинг алянсга аъзо бўлмаган давлатлар билан икки томонлама ҳамкорлик қилиш дастуридир.
«Сиз Брюсселда ўтказадиган НАТОнинг «Тинчлик учун ҳамкорлик» дастурида қатнашиш таклифингизга Елцин «ҳа» дейиши устида ишлаяпмиз. Елцин бу Россиянинг Ғарб билан интеграциялашиши учун муҳим эканини тушуниши керак. Шунингдек, у Россия АҚШ ва бошқа давлатлар билан яхши муносабатда бўлиши учун халқаро нормаларга амал қилиши кераклигини ҳам тушуниши керак», дейилади меморандумда.
Клинтоннинг маслаҳатчисига кўра, саммитнинг асосий масаласи хавфсизлик бўлади. Маслаҳатчи гап Москва ва Киев билан Украинадаги барча стратегик ядро қуролини утилизация қилиш бўйича келишув устида ишлаётгани ҳақида кетаётганини айтиб аниқлик киритган.
