2023 йилда катта экранларда “Оппенҳеймер” биографик филми намойиш этилганди. Агар 1939 йил 2 августда ёзилган икки саҳифали мактуб бўлмаганида, атом энергиясидан ҳалокат уюштириш учун фойдаланилгани ҳақида ҳикоя қилувчи бу блокбастер шунчаки илмий фантастика бўларди, дея ёзади BBC.
Физик олим Алберт Эйнштейн томонидан АҚШ президенти Франклин Рузвелтга ёзилган мактубда шундай дейилади: “Ядро физикаси бўйича сўнгги ишлар уранни янги ва муҳим энергия манбаига айлантириш мумкинлигини кўрсатди”. Эйнштейн бу энергия “жуда кучли бомбалар яратиш учун” ишлатилиши мумкинлигини айтади.
Эйнштейннинг мактуби 2 миллиард долларлик ўта махфий тадқиқот дастури – “Манҳеттен лойиҳаси”, яъни атом қуролларини яратишда Германияни қувиб ўтиш пойгаси учун туртки бўлди. Физик олим Роберт Оппенҳаймер бошчилигидаги уч йиллик лойиҳа АҚШни ядро асрига олиб кирди ва тарихдаги энг муҳим ва ҳалокатли ихтиролардан бири – атом бомбасининг яратилиши билан тугади.
2024 йил 10 сентябр куни Эйнштейннинг бу мактуби Christie's Нью-Йорк аукционида сотилади. Унинг нархи 4 млн доллардан ошиши кутиляпти. Мактубнинг иккита варианти бор: Christie's кимошди савдосида сотиладигани қисқароқ версияси, шунингдек, иккинчи, батафсилроқ версияси Ню-Йоркдаги Франклин Рузвелт кутубхонаси коллекциясида сақланади.
“Бу мактуб кўп жиҳатдан фан, технология ва инсоният тарихидаги катта бурилиш нуқтасини кўрсатади”, дейди китоблар ва қўлёзмалар бўйича мутахассис Питер Кларнет. “Бунда АҚШ ҳукумати йирик илмий тадқиқотларга бевосита молиявий жиҳатдан биринчи марта жалб қилинган”, дея қўшимча қилади у.
Суонси университетининг сиёсат, фалсафа ва халқаро алоқалар департаменти директори, ядро тарихи бўйича тадқиқотчи Брин Уилкок ҳам шундай фикрда. “Бомбанинг келиб чиқиши ҳақидаги кўпгина тарихий маълумотлар мактубни муҳокама қилишдан бошланади. Хат мазмуни президент Рузвелтга тўғридан тўғри чора кўриш учун калит бўлган”, дейди у.
“Манҳеттен лойиҳаси” асосида ишланган “Оппенҳеймер” филми ҳам аукционга қўшимча қизиқиш уйғотиши кутиляпти.
