Американинг СССР бўйича бош контрразведкачиси нега руслар томонга ўтиб кетганди?

1985 йилнинг баҳори. СССРнинг Вашингтондаги элчихонасига бир одам келади ва қўриқчига «Америка учун ишлаётган КГБнинг юқори лавозимли уч ходими ҳақида маълумот бермоқчиман», деб айтади. Дастлаб, советлар бу ҳаракатни чалғитиш учун қилинган навбатдаги ҳийла сифатида баҳолашади. Аммо, келган одамнинг шахси аниқлаштирилганда, у МРБнинг СССР ва Шарқий Европа бўлимидаги энг нуфузли ходимлардан бири – Олдрич Эймс экани ойдинлашди.

{Yii::t(}

Ўтказиб юбориш 6s

Ўтказиб юбориш

Бундан бир неча кун олдин Америка томони «энг хавфли хоин» сифатида тавсифлайдиган ўша машҳур Эймс 84 ёшда оламдан ўтди. У умрининг сўнгги 31 йилини қамоқда ўтказди. Хўш, МРБнинг СССР бўйича бош контрразведкачиси нега руслар томонга ўтиб кетганди?

Олдрич Эймс ким?

Олдрич Эймс 1941 йил 26 майда Висконсин штатидаги Ривер-Фоллс шаҳрида туғилган. Отаси ҳам АҚШ разведкаси ходими эди. Олдрич дастлаб лицейда, кейинчалик Жорж Вашингтон университетининг тарих факультетида таҳсил олади. Унинг МРБдаги фаолияти 1962 йилдан бошланади. Эймс узоқ вақт давомида хавфсизлик тизимида ўз ўрнини топа олмайди: таҳлилий ишга мойил бўлса-да, ундан оператив ходим сифатида фойдаланишади. Олдричга хориждаги биринчи топшириғини Туркияда бажариш вазифаси юклатилади. Бу ерда у совет фуқароларини жосусликка ёллаш билан шуғулланиши керак эди. Бу орада разведкачи спиртли ичимликларга ружу қўяди ва бу омил карьерасига ҳам таъсир қила бошлайди. Ҳатто 1976 йилда махфий ҳужжатлар билан тўла портфелни метрода қолдириб кетади. Унга ўзини кўрсатиш учун 1981 йилда яна бир имкон берилади ва Мексикага ишга юборилади. Аммо, маст ҳолда автомобил бошқариб аварияга учраши, элчихонадаги дипломатик қабулда кубалик расмий билан ичкиликбозлик сабаб келиб чиққан жанжал натижасида яна ортга қайтарилади. Бир қанча муваффақиятсизликларга қарамай Эймснинг омади келади ва рус тилини мукаммал билгани сабабли уни 1983 йилда Совет операциялари бўйича контрразведка бўлими бошлиғи этиб тайинлашади, бу эса Олдричга МРБнинг махфий фаолиятига оид кенг қамровли маълумотларга кириш имконини беради.

КГБ билан ҳамкорлик

1985 йил 16 апрел куни Олдрич тўғридан тўғри Вашингтондаги СССР элчихонасига боради. Ичкарига киргач, қабулхона ходимига бир нечта Америкага сотилган агентларнинг исмлари ёзилган конверт, МРБ ички ходими сифатидаги ҳужжати ва 50 минг доллар хизмат ҳақи тўлови ёзилган қоғозни беради. У Сенатга берган ҳисоботида дастлаб буни молиявий қийинчиликдан чиқишнинг бир марталик йўли деб ҳисоблаганини, аммо тез орада қизил чизиқни кесиб ўтгани ва ортга қайта олмаслигини англаганини айтган.

Олдрич раҳбариятга совет ходимларидан бирини МРБ томонга ағдариш учун элчихонага борганини, бироқ ходим билан учраша олмай қайтганини маълум қилади. Ўшанда КГБ Олдрични текшириб кўришни ва ишончли деб топилса у билан алоқа қилиб туришни элчихона ходими ниқоби остида ишлаётган Виктор Черкашинга топширади.

Олдричнинг таклифи муҳокама қилинади ва у билан бафуржа учрашув ўтказишга келишилади. Иккинчи учрашув 1985 йил 17 май куни бўлиб ўтади ва унда Виктор Черкашин, Сергей Чувахин ва Олдрич Эймс қатнашади. Учрашувда Олдрич совет жосусларига МРБ билан ҳамкорлик қилиб келаётган қатор КГБ ходимлари ҳақида маълумот беради.

Эймснинг Америкага хиёнат қилишига унинг ёш хотини Мария дел Росарио Касас Дупи ундаган деган гаплар бор. Колумбиянинг АҚШдаги консуллиги ходими бўлган бу аёл сабаб Олдрич биринчи турмушидан ажрашади. Росарио ҳашаматли ҳаётни хоҳлар, шу учун Олдричга кам маошга ишлаётганини, бундан кўпроқ пул топа олиши мумкинлигини доим такрорлаб турган. Аёл Эймсга агар кўпроқ пул топмаса ташлаб кетиш билан таҳдид ҳам қилган.

Олдричнинг фош этилиши

1985 йилдан бошлаб АҚШнинг КГБдаги кўплаб жосуслари бирин-кетин қўлга олина бошлайди. Натижада 1986 йилда МРБда маълумотларни русларга сотган ходимни аниқлаш учун махсус гуруҳ ташкил этилади. Бироқ улар бир неча йил «сотқин» кимлигини аниқлай олишмайди.

Олдричнинг қўлга тушишига ҳашаматли ҳаёт кечириши сабаб бўлган. У совет даврида ва ундан кейин ҳам ўз «хизматлари» эвазига салмоқли сумма олган. Ҳеч қачон йиллик маоши 70 минг доллардан ошмаган бўлса-да, 540 минг долларлик янги уйни нақд пулга сотиб олган, уй таъмирига яна ўн минглаб доллар сарфлаган ва Jaguar русумли автомобил харид қилган. Олдричнинг Россиядан умумий ҳисобда 2,5 млн доллар пул олгани тахмин қилинади.

Юқоридаги жиҳатлар МРБ ходимларининг ҳам диққатини тортади. Улар эл қатори маош оладиган Олдрич қиммат машинага, кийим-кечакларга ва буюмларга пулларни қаердан олаётганига қизиқа бошлашади. Шу тариқа Эймс шубҳа остига тушади ва унинг ҳар бир қадами кузатувга олинади. Охир-оқибат 1994 йилда Олдрич ва Росарио Дупи Вашингтонда жойлашган уйида ҳибсга олинади. Уларга бир нечта моддалар бўйича жиноят ишлари қўзғатилади. Эр-хотиннинг иккаласи ҳам ўз айбларини тан олишади.

Олдрич 1985-1994 йилларда русларга МРБ билан ҳамкорлик қилган агентларнинг номларини, юзлаб разведка операциялари ҳақидаги маълумотларни етказган. АҚШ Мудофаа вазирлиги маълумотларига кўра, Эймс Москвага камида ўн нафар агент шахси ҳақида ахборот берган. Уларнинг камида тўққиз нафари СССРда отиб ташлангани тахмин қилинади. Булардан энг таниқлилари: Дмитрий Поляков, Геннадий Сметанин, Алексей Кулак, Владимир Пигузов, Валерий Мартинов, Сергей Моторин.

Олдрич қамоқда ўтирган пайтида бир неча бор ОАВга интервю ҳам беради. Ўшанда у пулларни яхши кўришини, бироқ барча нарса капитал устига қурилган Америка сиёсатидан нафратланишини, ана шу нарса туфайли КГБ билан ҳамкорлик қилганини айтган.