«Барчанинг танишлари орасида ўлдирилганлар бор». Эрондаги намойиш иштирокчиларининг ҳикоялари
|00:10 / 02.02.202612 68311 мин
Фото: WANA via REUTERSФото: WANA via REUTERS
«Дўстларимда ҳам худди мендаги каби вазият. Орамизда барчанинг намойишлар вақтида ўлдирилган танишлари бор», – дея ҳикоя қилади Теҳронда яшовчи 29 ёшли аёл январ ойи бошидаги намойишлар қандай бостирилгани ҳақида гапираркан.
Париса бундан олдин ҳеч қачон намойиш иштирокчиларига бу қадар шафқатсизларча муносабат кўрсатилганига гувоҳ бўлмаганини айтади: «Бундан олдинги кенг кўламли намойишлар вақтида танишларим орасида бирор киши ҳалок бўлмаганди».
Париса 28 декабр куни бошланган намойишлар даврида ўлдирилганлардан камида 13 нафари билан шахсан таниш бўлган.
Аввалига Теҳронда бошланиб, кейин бутун мамлакатга ёйилган намойишларга мамлакатдаги иқтисодий вазият сабаб бўлганди. Кейинроқ стихияли митинглар ҳукуматга қарши тартибсизликларга айланиб, бутун Ислом республикаси тарихидаги энг қонли воқеалардан бири рўй берди.
Мамлакатда интернет деярли тўлиқ ўчирилганига қарамай, бир неча ёш эронликлар BBC билан боғланишга муваффақ бўлган ва ўз бошдан кечирганларини айтиб беришган. Уларнинг исмлари хавфсизлик нуқтайи назаридан ўзгартирилган.
Парисанинг сўзларига кўра, унинг танишларидан бири – Теҳронда яшаган 26 ёшли аёл – 8-9 январ кунлари ҳукумат намойишчиларга қарши ўлимга олиб келувчи воситаларни қўллашни бошлаганида «кўчада ўқлар ёмғири остида қолиб» ҳалок бўлган.
Унинг ўзи ўша кунларда Теҳрон шимолидаги тинч руҳдаги акцияда иштирок этаётганди.
«Намойишчилардан ҳеч ким зўравонлик ишлатмаган ва ҳеч ким хавфсизлик кучларига қаршилик қилишга уринмаганди. Аммо жума куни [9 январ] кечқурун улар барибир одамларни ўққа тутишди», – дея ҳикоя қилади у.
«Тўқнашувлар бўлиб ўтган кўчаларда ва кварталларда порох ҳиди ўтириб қолганди», – дея эслайди у.
Амалда қанча киши қурбон бўлгани аниқ эмас
Теҳронда яшовчи 24 ёшли Меҳди ҳам намойишлар ва уларни бостириш кўламини худди Париса каби баҳолайди.
«Мен ҳеч қачон норозилик ҳаракатида бунчалик кўп одам иштирок этганини ва шу билан бирга хавфсизлик кучлари томонидан бунчалик кўп қотиллик ва зўравонлик ҳолатларига гувоҳ бўлмаганман», – дейди у.
Мавзуга оид
Намойишлар аввалига иқтисодий сабаблар билан бошланганди, сиёсий режимни алмаштириш талаблари янграй бошлаганидан кейин, 8 январдан Эрон ҳукумати намойишларн куч билан бостиришга киришди. Теҳронда ва бошқа йирик шаҳарларда хавфсизлик кучлари намойишларни ўққа тутди
«Пайшанба кунги [8 январ] қотилликлар ва жума куни [9 январ] бўлиши кутилаётган янги қотилликлар хавфига қарамай, одамлар барибир кўчаларга чиқишди, чунки кўпчилигимиз бунга ортиқ чидай олмасдик. Бу одамларнинг йўқотадиган нарсаси йўқ эди», – дея қўшимча қилган у.
«Ёш йигитни кўз ўнгимда ўлдиришди, унга икки бор жанговар патрон билан ўқ узилди», – дейди у.
«Мотоциклдагилар яна бир ёш йигитнинг юзига дробовикдан отишди. У турган жойида йиқилди ва ўрнидан турмади», – дея давом эттирган ўз ҳикоясини Меҳди.
Хориждаги эронликларнинг қароргоҳи АҚШда жойлашган HRANA ҳуқуқ ташкилоти маълумотларига кўра, намойишлар бошланган кундан бери 6159 кишининг ўлими тасдиқланган. Улардан 5804 нафари намойишлар иштирокчилари, 92 нафари бошалар ва 214 нафари Эрон ҳукуматига алоқадор кишилар бўлган. Агентлик яна 17 минг қурбон ҳақидаги хабарларни ўрганишда давом этмоқда.
Ташкилот вакили Скайлар Томпсон BBC билан суҳбатда тасдиқланган ўлим ҳолатлари сони яна ўсишини истисно қилмаган.
«Биз ўз рўйхатимизга фақат шахси ва ўлдирилган жойи маълум бўлганларни киритяпмиз», – дея қўшимча қилган у.
Қароргоҳи Норвегияда жойлашган IHR ҳуқуқ ташкилоти эса қурбонларнинг якуний сони 25 мингдан ошиши мумкинлигидан огоҳлантирган.
Намойишлар тинчиганидан кейин Эрон ҳукумати тартибсизликлар чоғида 3100 дан ортиқ киши ҳалок бўлганини тасдиқлаган, аммо қурбонларнинг аксари – ҳуқуқ-тартибот ходимлари ҳамда намойишларга алоқаси бўлмаган ва «исёнчилар» ҳужумига учраган ўткинчилар эканини иддао қилган.
«Кўчаларда болаларни калтаклашди ва ўлдиришди»
Халқаро ахборот агентликлари журналистларига Эрондаги воқеаларни ичкаридан туриб ёритишга рухсат берилмади. Аммо хавфсизлик кучлари одамларга жанговар ўқлар отаётгани акс этган видеоёзувлар ҳақиқийлиги журналистлар томонидан текширилган ва ҳақиқий экани тасдиқланган.
8 январ куни Теҳрон кўчаларида топилган сочма милтиқ гилзалари ва резина ўқ.
Эронда яшовчи ва намойишларда қатнашган аёл BBC Newsnight дастури учун изоҳида «ерда жонсиз ётган одамлар» ва намойишларни бостириш чоғида ўлдирилган болаларни кўрганини айтиб берган.
Лондонда яшовчи 25 ёшли Парния январ ойи бошида оиласини зиёрат қилиш учун Эронга борганди. Худди ўша вақтда намойишлар кўлами кенгайиб, бутун мамлакатни қамраб олганди. Ўзининг айтишича, у оиласи яшайдиган Исфаҳонда кўчага чиққан юзлаб намойишчилар билан «олдинги сафларда» бўлган.
«Мен ерда ётган одамларни кўрдим. Мен қонни кўрдим, – дейди у кўзда ёш сиздирувчи газ қўлланганида пана жой қидираётганини эсларкан. – Кўчаларда болалар ҳам бор эди ва уларни ҳам ўлдиришди. Етти-саккиз ёшли болаларни».
Теҳронда яшовчи 27 ёшли Саҳар ўз танишларидан етти киши намойишларни бостириш чоғида ўлдирилгани ҳақида айтиб берган.
8 январ куни хавфсизлик кучлари тактикани ўзгартиришди ва ҳаддан ташқари шафқатсиз усулларни қўллай бошлашди, дейди у.
Ўша оқшомда хавфсизлик кучлари кўздан ёш сиздирувчи газ қўллаганида Саҳар ва унинг дўстлари қўшни уйга яширинишади. «Дўстларимдан бири ташқарида нима бўлаётганига қараш учун бошини ойнадан чиқарганди ва унинг бўйнига ўқ келиб тегди», – дея ҳикоя қилади у.
Саҳарнинг сўзларига кўра, унинг яна бир дўсти дробовик (сочма ўқли қурол) ўқидан яраланган ва кўп қон йўқотиш оқибатида ҳалок бўлган. У қўлга олинишидан қўрқиб шифокорларга мурожаат қилмаганди.
Кўздан олинган жароҳатлар
Саҳарнинг учинчи дўсти Ислом инқилоби муҳофизлари корпуси миршаблари томонидан қўлга олинаётганида ёки шундан кейин вафот этган.
«Улар [зобитлар] унинг оиласига корпус разведка бошқармасига келиши кераклигини айтишган. Бир неча кун ўтиб улар қўнғироқ қилишган ва жасадни олиб кетишни сўрашган», – дея ҳикоя қилади у.
«Улар [хавфсизлик кучлари] лазерларни одамларга йўналтирди, маҳаллий аҳоли эса биз яширинишимиз учун автотураргоҳларини очиб берарди», – дея ҳикоя қилади у.
Интернет алоқаси ўчирилиши норозилик акциялари иштирокчилари ва уларнинг оила аъзолари учун навбатдаги жиддий зарба бўлган.
«Ҳозир ҳеч қандай янгилик йўқ, – дейди Саҳар. — Интернет ва телефон алоқасисиз биз яқинларимиз билан нималар бўлаётганидан бехабар қолдик. Биз ниманидир билиш учун базўр қўнғироқ қила олардик».
Видеороликлардан бирида Теҳронда намойишчиларга қарата лазер қўллангани акс этган.
27 ёшли Парҳам Теҳронда хавфсизлик кучлари намойишларни бостиришда тез-тез дробовикларни ишга солгани ва митинг иштирокчиларининг юз ва кўз соҳасини нишонга олиб отишганини айтади.
Унинг дўстларидан бири, 23 ёшли Сино 9 январ куни юзидан ва кўзидан жароҳат олган.
«Биз уни шифохонага олиб бордик, аммо шифокор фақат рецепт ёзиб берди ва тезроқ кетишимиз кераклигини айтди», – дея ҳикоя қилади Парҳам.
Унинг сўзларига кўра, офталмология шифохонасига мунтазам равишда намойишлар вақтида кўзидан яраланганларни олиб келишган. «Худдики, ҳар 10 дақиқада янги жабрланувчи олиб келинарди», – дейди у.
Парҳамнинг сўзларига кўра, шифохона яқинидаги кафе ходими бир неча соат ичида «кўзидаги жароҳат билан олиб келинган 70 киши»ни санаган.
Ҳамон пешонаси ва кўзи атрофида ўқ парчалари қолган Синонинг айтишича, у ва унинг дўстлари давлат касалхонасида қамоққа олинишдан қўрқишган, чунки бемордан шахсий гувоҳнома рақамини айтиш талаб қилинган. Шу боис, улар хусусий офталмология клиникасига мурожаат қилишган.
У шифохонада ўзи кўрган бошқа беморларга нисбатан омади келганини айтади. Унинг сўзларига кўра, кўпчиликнинг юзи ва иккала кўзи осколкалардан қаттиқ шикастланганди.
BBC Синонинг номига ёзилган тиббий ҳужжат билан танишиб чиқди, унда «унинг кўзи ортида 5 мм ўлчамдаги металл жисм борлиги» айтилган.
BBC ўқотар қуроллардан яраланган бошқа бир қатор намойишчиларнинг тиббий ёзувларини ҳам текширган ва ҳақиқийлигини тасдиқлаган.
Расмийлар ўлдирилган намойишчиларни хавфсизлик кучлари ходимлари сифатида кўрсатишга уринди
Намойишчилар ва фаолларнинг айтишича, расмийлар кўп ҳолларда ҳалок бўлган намойишчиларнинг жасадларини қариндошларига топширишдан бош тортмоқда.
Эрон раҳбарлари тартибсизликларни АҚШ томонидан қўзғатилган «исён» деб баҳолаган.
Меҳдининг айтишича, намойишларда унинг дўстининг амакиваччаси ҳам ўлдирилган. Расмийлар марҳумнинг оиласини шундай танлов қаршисида қолдирган: унинг жасадини олиш учун катта миқдорда пул тўлаш ёки унинг номи ўлдирилган хавфсизлик кучлари ходимлари рўйхатига киритилишига рози бўлиш.
«Улар шундай дейишган: „Ё жасадни топширишимиз учун 1 млрд туман [7 минг доллардан кўпроқ] тўлайсиз, ёки у „Басиж“ милицияси аъзоси бўлгани ва жамоат тартибини ҳимоя қилишда ҳалок бўлганини айтишингиз керак“», – дейди Меҳди.
Исфаҳонда яшовчи 38 ёшли Навид ҳам унинг қариндошлари ўлдирилган икки яқин дўстига худди шу каби ултиматумлар қўйилганини айтади.
«Улар [жасад учун] бир неча минг доллар миқдоридаги маблағ тўлаш ёки ўлдирилган шахснинг номи „Басиж“нинг намойишлар вақтида ўлдирилган ходими сифатида кўрсатилишига рози бўлиш талабини қўйишган», – дейди Навид.
Ҳуқуқ ҳимоячилари изоҳлашича, расмийлар шу йўл билан ҳам норозилик намойишлари иштирокчиларининг оилаларини жазоламоқчи, шу билан бирга, норозилик намойишлари иштирокчилари орасида ҳалок бўлганларнинг ҳақиқий сонини яширмоқчи бўлган.
