Наркобароннинг ўлими: АҚШ разведка идоралари Мексика хавфсизлик кучларига кўмак берган

«Эл Менчо» номи билан танилган Немесио Осегуэра Сервантес – Мексиканинг энг қудратли жиноий гуруҳларидан бири «Халиско Янги Авлод Картели»нинг узоқ йиллик раҳбари ва энг зўравон жиноятчи шахслардан бири эди.

22 февраль куни Мексика хавфсизлик кучлари Халиско штатининг ғарбида, аҳолиси қарийб 20 минг бўлган Тапалпа шаҳрида операция ўтказди. Картел жойлашган ҳудудда ўтказилган тадбир вақтида у яраланган. Мексика мудофаа вазирлигига кўра, 59 ёшли «Эл Менчо» Мехико шаҳрига самолётда олиб кетилаётган пайтда, ҳибсда вафот этган. Операция натижасида гуруҳнинг яна уч аъзоси ўлдирилган.

New York Times нашри Эл Менчо, унинг ўлими ва картели ҳақида аҳамиятли маълумотларни жамлади.

«Халиско Янги Авлод Картели» қандай гуруҳ?

2009 йил атрофида Мексиканинг қудратли Синалоа картелидан ажралиб чиққан «Халиско Янги Авлод Картели» кейинчалик мамлакатдаги энг йирик наркотик савдоси ташкилотларидан бирига айланди. У Мексиканинг турли штатларида рақиблари билан кураш олиб боради ҳамда синтетик гиёҳванд моддалар — жумладан кокаин, метамфетамин ҳамда фентанилни бошқа мамлакатларга етказади.

Ўтган йил ҳолатида бу картель Миллий аксилтеррор қўлланмасига кўра, энг йирик Синалоа картелининг асосий рақиби бўлган.

Гуруҳга асос солган ва уни бошқарган Осегуэра ўз назоратидаги ҳудудларидан ташқарида кичик маҳаллий тўдалар билан келишув тузиш орқали картелнинг кенгайишини бошқарган.

АҚШ ҳукумати ҳисоб-китобларига кўра 15 мингдан 20 минггача аъзога эга бўлган бу гуруҳ ҳар йили миллиардлаб доллар даромад олади. Унинг жиноий фаолиятига наркотиклар савдоси, товламачилик, ёқилғи ўғрилиги, одам ўғирлаш, ноқонуний конларни қазиш ва дарахт кесиш, шу билан бирга мигрантларни АҚШга ноқонуний олиб ўтиш ҳам киради.

Халиско картели ҳамкорликни таъминлаш ва рақибларни қўрқитиш учун зўравонлик ва таҳдиддан фойдаланади. У оммавий қатлни амалга оширади ва жасадларни намойиш қилади, кўпинча зўравонликни ижтимоий тармоқларда тарқатади. Шунингдек, у Мексика сиёсатчилари, судьялар ва расмийларига ҳужумлар уюштирган, уларга суиқасд қилган ҳолатлар ҳам бор. АҚШ Давлат департаменти ўтган йили ушбу картелни хорижий террорчи ташкилот сифатида белгилаган.

Эл Менчо ким эди?

Эл Менчо – Осегуэра Немесионинг лақаби. У 1966 йилда Мексикада камбағал фермерлар оиласида туғилган, ўсмирлик даврида Калифорнияга кўчиб ўтган. У АҚШда икки марта наркотик савдоси айбловларига дуч келган. Иккинчи ҳибсдан сўнг Мексикага қайтиб, маълум муддат полиция ходими сифатида ишлагани айтилади.

1996 йилда у кучли жиноий гуруҳ етакчиси Армандо Валенсиянинг жиянига уйланган. Осегуэра кейинчалик Синалоа картели раҳбарларидан бири билан иттифоқ тузган. Кейинроқ «Халиско Янги Авлод Картели»га айланган бўлинмани бошқарган.

Янги гуруҳ тез суръатларда кучайгани сари у хавфсизлик кучларига қарши очиқ ҳужумлари ва мамлакат бўйлаб аҳолини қўрқитиши билан танилди. АҚШ Давлат департаменти уни қўлга олишга ёрдам берадиган маълумот учун 15 миллион доллар мукофот эълон қилганди.

Операцияда АҚШ қандай ёрдам берди?

Мексика мудофаа вазирлиги «операцияни амалга ошириш учун марказий ҳарбий разведка саъй-ҳаракатларидан ташқари, АҚШ ўзаро ҳамкорлик доирасида операцияга ёрдам берган маълумотларни тақдим этганини» билдирди.

The Washington Post ва Reuters АҚШ мудофаа вазирлигидаги манбаларига таяниб, янги тафсилотларни очиқлади. Унга кўра, операция АҚШ Шимолий қўмондонлиги (NORTHCOM) орқали Мексика билан «мунтазам ишлайдиган» янги тузилма – «АҚШ-Мексика қўшма тезкор гуруҳи» доирасида ўтказилган.

Аммо, Пентагон ва Шимолий Қўмондонлик вакиллари якшанба оқшомида «бу масала бўйича тақдим этиладиган маълумот йўқ»лигини билдирган. «Бу Мексика ҳарбий операцияси бўлган ва қўшимча маълумот учун Мексика ҳукуматига мурожаат қилишингизни сўраймиз,» дейилади Axios'га берилган расмий жавобда.

Оқ уй матбуот котиби Каролин Левит эса операция доирасида АҚШ разведкаси «Мексика ҳукуматига кўмак» берганини тасдиқлади. Лекин ҳарбийлар иштироки борасида гапирмади.

Анонимлик шарти билан гаплашган АҚШ расмийсига кўра, рейднинг ўзи Мексика ҳарбий операцияси бўлган. АҚШ эса «Эл Менчо» бўйича батафсил ҳужжатлар тўплами ва разведка маълумотларини тайёрлаб, уни операция учун Мексика ҳукуматига тақдим этган.

«Эл Менчо» – АҚШнинг Мексикадаги нишонлари рўйхатида энг юқори ўринлардан бирида, эҳтимол биринчи ўринда бўлган» дейди расмий. Операциядан хабардор Мексика ҳукумати манбаси операцияни Мексика ҳукумати ишлаб чиққани ва амалга оширганини, АҚШ ҳарбийлари унда жисмонан иштирок этмаганини айтди.

АҚШ учун нега картеллар аҳамиятли?

Картель етакчисининг ўлдирилиши АҚШга миллиардлаб доллар қийматида кокаин ва фентанил олиб киришда айбланаётган гуруҳларга қарши урушда йирик ғалаба ҳисобланади. Унинг ўлими АҚШ давлат котиби ўринбосари Кристофер Ландау томонидан олқишланди. У Трампнинг биринчи маъмурияти даврида Мексикада элчи бўлганди. Ландау Осегуэрани «энг қонхўр ва шафқатсиз наркобаронлардан бири» деб атади.

Оқ уй сўзчиси Каролин Левит эса «Трамп маъмурияти ушбу операцияни муваффақиятли амалга оширгани учун Мексика ҳарбийларига миннатдорлик билдиришини» ёзди.

Reutersʼнинг ёзишича, АҚШ бу кураш самарадорлигини ошириш учун бир нечта идораларни ўз ичига олган «Картелларга қарши қўшма идоралараро тезкор гуруҳ»ни ишга туширган. Унинг мақсади АҚШ–Мексика чегарасининг ҳар икки томонида наркокартел аъзолари тармоқларини хариталашдан иборат.

«Идоралараро саъй-ҳаракат яратишдан мақсад — тартибсиз ҳаракатларга йўл қўймаслик, ҳаммасини уйғунлаштиришдир,» деган яна бир мансабдор тезкор гуруҳ ҳақида.

Тезкор гуруҳга раҳбарлик қилаётган АҚШ бригада генерали Мауризио Калабресе картелларнинг «юқори поғонасида» бир неча юз нафар асосий аъзо бўлиши мумкинлигини билдирди. «Аммо ундан ташқари гиёҳванд моддаларни ташишда ёрдам берадиган 200 мингдан 250 минггача мустақил пудратчилар ҳам бор», деди у.

Картелларга қарши курашда – Трампнинг ўтган йили Мексика картелларини террорчи ташкилот сифатида белгилаши ҳам катта рол ўйнамоқда. Энди картелларга қарши АҚШ ёрдами: ҳарбий разведка, жонли кузатув каби чекланмаган имконият тақдим этилади. Аммо картель аъзолари изларини яшириш, ким бошқараётганини ва қаердалигини беркитишда «ниҳоятда моҳир».

Мексикада зўравонликлар тўлқини

Эл Менчонинг ўлдирилиши Мексика бўйлаб зўравонлик тўлқинини келтириб чиқарди. Мамлакатнинг турли штатларида қуролланган гуруҳлар йўлларни тўсиб қўйди ва супермаркетлар, банклар ҳамда автомобилларга ўт қўйди. Бу сўнгги йиллардаги энг кенг кўламли тартибсизликлардан бири бўлди.

Халиско штатининг айрим ҳудудларда жамоат транспорти фаолияти тўхтатилган. Қўшни штатда эса мактаб дарслари ҳам бекор қилинди.

АҚШ ҳукумати Мексикадаги фуқароларига «кейинги огоҳлантиришгача жойингизда қолинг» дея хабар юборган. Кўплаб авиакомпаниялар саёҳат бўйича огоҳлантиришлар чиқарди ёки парвозларни тўхтатди.

Зўравонликларнинг катта қисми Халиско пойтахтида — аҳолиси 1,4 миллион бўлган ва бу йилги Жаҳон чемпионатига мезбонлик қиладиган Гвадалахарада юз бермоқда.

Мексика президенти Клаудия Шеинбаум эса аҳолини «хотиржам бўлишга» чақирди. У «мамлакатнинг аксарият ҳудудларида фаолият одатдагидек давом этаётганини» айтди ва тинч аҳоли орасида қурбонлар ҳақида маълумот йўқлигини билдирди.

Энди нима бўлади?

Мексиканинг янги етакчиси Клаудия хоним даврида ҳукумат картелларга қарши энг кескин кампанияни бошлади. Бу йўналишда Осегуэранинг ўлими ҳукумат учун ҳам катта ғалаба бўлиб, Мексикага зарба бериш билан таҳдид қилаётган Доналд Трампнинг босимини камайтириши мумкин.

Аммо Мексикадаги жиноий империялар ҳукуматнинг операцияларидан кейин ҳам узоқ вақтдан буён яшаб келмоқда. Айрим хавфсизлик таҳлилчилари картелларни йўқ қилиш учун улар «ҳаддан ташқари кучли, бой ва илдиз отганини» айтади.

Шу билан бирга Эл Менчонинг ўлими ва ундан кейинги зўравонликлар Мексика ёшроқ, янги картель муаммосига дуч келиши мумкинлигини кўрсатмоқда.

Тартибсизликлар қанчалик кенг ёйилиши – картель етакчилари аниқ ворислик тизимини яратганига ҳам боғлиқ бўлиши мумкин. Агар бундай бўлмаса, Осегуэранинг ўлими – картел ичида бўлиниш ва янги қон тўкилиш тўлқинини бошлаб беради, дейди Брукингс институтининг эксперти Ванда Браун.