Хитой провинцияларида бўшаб ётган уй-жой мажмуаларини кўплаб учратиш мумкин. Айрим уйлар жиҳозлаб, деразаларига парда илинган, уй қаршисидаги боғлар обод қилиб қўйилган. Аммо, қоронғи тушиши билан, хонадонлар бўм-бўшлиги маълум бўлади – уйда яшаб, чироғини ёқадиган одам йўқ. Хўш, 1,4 миллиард аҳолига эга Хитойда нега уй-жойларга талаб тушиб кетди?
Хитой сўнгги 20 йил ичида шу қадар тез ривожландики, кўпчилик экспертлар ва таҳлилий марказлар расмий Пекин тез орада дунёнинг энг бой ва қудратли давлати бўлган АҚШга етиб олиши ва уни ортда қолдириши бўйича прогнозлар бера бошлади. Аммо кутилмаганда жиддий муаммо пайдо бўлди. Бу мамлакат кўчмас мулк секторидаги чуқур инқироз билан боғлиқ.
Хитой провинцияларини айланиб, бўшаб ётган уй-жой мажмуаларини кўплаб учратиш мумкин. Айрим уйлар жиҳозлаб, деразаларига парда илинган, уй қаршисидаги боғлар обод қилиб қўйилган, лекин қоронғи тушиши билан, улар бўм-бўшлиги маълум бўлади – уйда яшаб, чироғини ёқадиган одам йўқ. Яъни харидор йўқ. Хўш, 1,4 миллиард аҳолига эга Хитойда нега уй-жойларга талаб тушиб кетди?
Урбанизация тўлқини
Хитойда “кўчмас мулк буми”нинг илдизи 1998 йилдаги ислоҳотларга бориб тақалади. Ўшанда ҳукумат уй-жой тизимини хусусийлаштиришга рухсат берганди. Бу эса дунё тарихидаги энг йирик урбанизация тўлқинига уланиб кетди. Қарийб ярим миллиард хитойлик қишлоқлардан шаҳарларга кўчиб ўтди. Натиажада 1990 йилларда Хитой аҳолисининг атиги 30 фоизи шаҳарларда яшаган бўлса, 2021 йилга келиб бу кўрсаткич 65 фоизга етди. Кўчиб келаётган одамлар учун уй-жой шунчаки бошпана эмас, балки ижтимоий статус даражасига кўтарилди.
Йиллар давомида хитойликлар учун кўчмас мулк – келажакка асосий сармоя эди. Банк депозитлари ставкалари ҳар доим коммунистик партия томонидан белгилаб берилган, ижтимоий ёрдам эса ривожланмаган. Шу сабабли хитойликлар анъанавий равишда кўчмас мулкка инвестиция киритиб, келажак ҳаёт учун пул жамғаришган. Шунингдек, урбанизация ва аҳолининг ўсиши шаҳарларда уй-жойга бўлган талабни қўллаб-қувватлаб келди. "Уй нархи ҳеч қачон тушмайди", деган қараш одамлар онгига қаттиқ ўрнашиб олганди.
Инқироз нимадан бошланди?
Хитойнинг Evergrande, Country Garden каби гигант қурилиш компаниялари жуда хатарли, аммо ўша пайт учун самарали модел асосида ишлаб келди. Қурувчилар пойдеворни ҳам қўймасдан, уйларни қоғозда сотар ва халқдан пул йиғиб оларди. Шунингдек, келажакдаги сотувлар гаровга қўйилиб, банклардан улкан миқдорда қарз олинди. Йиғилган пуллар жорий бинони битиришдан ҳам кўра янги ер участкаларини сотиб олишга сарфланди. Натижада қурувчилар мамлакатдаги энг қарздор компанияларга айланди. Масалан, Evergrande гуруҳининг қарзи 300 миллиард доллардан ошиб кетди. Бу кўплаб давлатларнинг йиллик бюджетидан каттароқ рақам.
