IPO нима ва UzNIF акцияларини қандай сотиб олиш мумкин?

Терминология

Акция нима. Бу сиз компаниянинг кичик бир улушига эгалигингизни тасдиқловчи ҳужжат. Агар компанияда 100 та акция бўлса ва улардан бири сизники бўлса, бизнеснинг 1 %и сизга тегишли бўлади. Компания фойда олганда, фойданинг бир қисми акция эгаларига тўланади. Бу дивиденд деб аталади.

Биржа нима. Бу акциялар сотиладиган ва сотиб олинадиган бозор. Фақат рақамли бозор. Ўзбекистоннинг ўз UZSE («Тошкент» республика фонд биржаси) биржаси бор. Лондонда эса дунёдаги энг йирик биржалардан бири — LSE ишлайди.

IPO нима. IPO нима. Бу инглизча Initial Public Offering сўзларининг қисқартмаси бўлиб, «бирламчи оммавий жойлаштириш» деб таржима қилинади. Бу компания илк бор ўз акцияларини биржага чиқариб, уларни истаган одам сотиб олиши мумкин бўлган ҳолат. IPO’гача акцияларга давлат ёки бир нечта хусусий мулкдорлар каби тор доира эгалик қилади. IPO’дан кейин акцияларни ҳамма сотиб  олиши мумкин бўлади.

Инвестиция жамғармаси нима. Бу товар ёки хизмат ишлаб чиқармайдиган, балки бошқа компаниялар акцияларига эгалик қиладиган компания. Жамғарманинг битта акциясини сотиб олсангиз, автоматик тарзда жамғарма эгалик қиладиган барча компанияларнинг ҳаммуаллифига айланасиз. Бу қулай: ўнта турли компания акциясини алоҳида сотиб олиш ўрнига, битта «сават» сотиб оласиз.

18 май куни нима бўлди

Ўзбекистон ўзининг UzNIF инвестиция жамғармаси акцияларини биржага чиқарди. Тўлиқ номи — O‘zbekiston Milliy Investitsiya Jamg‘armasi ёки Миллий инвестиция жамғармаси.

Жамғарма қуйидагича тузилган. Давлат мамлакатнинг 13 та йирик компанияси: Uzbekistan Airways, O‘zbektelekom, гидроэнергетика, темир йўл инфратузилмаси, электр тармоқлари, банклардаги улушларни бир жойга жамлади.  Ҳар бир компанияда жамғарма 25 %дан 40 %гача улушга эга. Бу ярмидан кам, лекин муҳим қарорларга таъсир қилиш учун етарли.

Давлат ушбу «сават»нинг учдан бир қисмини инвесторларга сотишга қарор қилди. Харидорлар акциялар сонидан тўрт баравар кўп бўлди. Талаб катта бўлди. Натижада давлат 603,6 млн доллар олди, инвесторлар эса мамлакатдаги энг йирик бизнеслардан бирининг акцияларига эга бўлди.

Бу ўзбек компаниясининг биринчи марта хорижий биржага чиқишидир. Ва бу 2026 йил бошидан бери Лондондаги энг йирик IPO ҳисобланади.

Акциялар қаерда сотилади

Тошкентда UzNIF’нинг оддий акциялари сотилади. Нарх сўмда. Ўзбекистоннинг исталган фуқароси ўзбек брокери орқали сотиб олиши мумкин.

Лондонда бошқа восита сотилади — GDR (Глобал депозитар тилхат). Бу хорижий биржада ўзбек акцияларини ифодаловчи қоғоз. Уни халқаро инвесторлар учун сотиб олиш қулай: уларга Ўзбекистонда ҳисоб очиш шарт эмас.

Лондондаги битта тилхат 64 700 та ўзбек акциясига тенг. Нарх долларда.

Тикерлар, яъни савдо учун қисқа белгилар қуйидагича. Тошкентда — UZNF. Лондонда ҳам — UZNF, америкалик йирик инвесторлар учун эса — UZ20.

Битта акция неча пул туради

Жойлаштириш вақтида битта акция 4,65 сўм эди. Маҳаллий брокерлар орқали 12 млрд сўмгача миқдорда акция сотиб олган чакана инвесторлар — Ўзбекистон фуқаролари учун 5 % чегирма берилди. Улар бир акция учун 4,41 сўм тўлашди.

18 майдан кейин чегирмалар тўхтади. Нарх биржадаги талабга қараб ҳар куни ўзгаради. Қанча кўп одам сотиб олишни истаса, нарх шунча юқори бўлади.

Ҳозирги нарх адолатлими-йўқлигини қандай билиш мумкин. Уни Лондондаги нарх билан солиштириш мумкин. Агар Лондондаги тилхат масалан 27,50 $ бўлса, Марказий банк курси эса бир доллар учун 12 142 сўм бўлса, унда битта ўзбек акцияси тахминан шунча туриши керак:

(27,50 × 12 142) ÷ 64 700 ≈ 5,16 сўм

Агар Тошкентда нарх 5,16 сўмдан юқори бўлса, ўзбек инвесторлари қимматроқ сотиб олишга тайёр. Агар паст бўлса, аксинча, Тошкентдаги акциялар Лондондагидан арзонроқ.

Янги котировкаларни uzse.uz сайтида, Лондон бўйича londonstockexchange.com сайтида, Марказий банк курсини esa cbu.uz сайтида кўринг.

Жамғарма ичида нима бор

UzNIF «савати»да 13 та йирик давлат компанияси бор. 2025 йил охирига кўра, жамғарманинг барча улушлари 2,44 млрд $ деб баҳоланган. Энг йирик тўрт позиция:

●       Uzbekistan Airways (миллий авиакомпания), жамғарма улуши 25%, қиймати $403,6 млн

●       O‘zbekgidroenergo (гидроэлектростанциялар), 40 %, $391,3 млн

●       O‘zbektelekom (миллий телеком), 30 %, $370,9 млн

●       Temiryo‘l infratuzilma (темир йўл инфратузилмаси), 40 %, $363,4 млн

Қолганлари — SQB банки (собиқ Ўзсаноатқурилишбанк), газ тақсимлаш компанияси, электр тармоқлари, Uzbekinvest суғурта компанияси ва сув таъминотидаги улушлар.

Соҳалар бўйича тақсимланса: транспорт — 32 %, энергетика — 19 %, алоқа — 15 %, коммунал соҳаси — 15 %, банклар — 13 %.

Буни ким бошқаради

Портфелдаги акциялар бўйича қарорларни Американинг Franklin Templeton бошқарув компанияси қабул қилади. У дунёдаги энг йирик инвестиция компанияларидан бири. Унинг бошқарувида 1,682 трлн $ бор. Солиштириш учун, бу Ўзбекистон ЯИМидан беш баравар кўп. UzNIF билан шартнома 2034 йилгача тузилган.

Franklin Templeton шунга ўхшаш ишни 15 йил давомида Руминияда амалга оширган, у ерда Fondul Proprietatea давлат жамғармасини бошқарган. Бу вақт ичида жамғарма акциялари бир неча баравар ўсган.

Акцияларни илова орқали қандай сотиб олиш мумкин

UzNIF акцияларини мобил илова орқали сотиб олиш мумкин. Энг машҳури — Jett, уни Alkes Research ўзбек брокерлик компанияси ишлаб чиққан. Ҳозирда мамлакатда жисмоний шахслар томонидан амалга ошириладиган акция савдоларининг 70 %дан ортиғи Jett орқали ўтади.

Брокер — сиз билан биржа ўртасидаги воситачи. Биржага ўзингиз келиб акция сотиб ололмайсиз: қонунга кўра, битимни лицензияга эга компания амалга оширади. Буни сиз учун брокер қилади ва кичик комиссия олади.

1-қадам. Ҳисоб очиш. App Store ёки Google Play орқали Jett’ни юклаб олинг, телефон рақами орқали киринг, паспорт маълумотлари ёки ЖШШИР (14 хонали шахсий рақам)ни киритинг.

Илова маълумотларингизни давлат базаларидан ўзи юклайди. Сиз фақат текшириб, email киритасиз.

Ҳисоб очиш 12 000 сўм туради. Бу Uzcard ёки Humo картаси орқали бир марта тўланади. Пул брокерга эмас, Марказий депозитарийга тушади. Бу акция эгалари реестрини юритадиган давлат муассасаси. Тариф барча брокерларда бир хил.

Ҳисоб бир неча дақиқа ичида фаоллашади. Бу ҳақда push-хабарнома келади.

2-қадам. Ҳисобга пул қўйиш. Акция сотиб олиш учун брокерлик ҳисобида пул бўлиши керак. Энг кам тўлдириш суммаси — 10 000 сўм. 1% комиссия олинади (10 000 сўм учун — 100 сўм). Пул 10–15 дақиқада тушади.

3-қадам. Акция сотиб олиш. “Bozor” бўлимига киринг, қидирувда “uznif” деб ёзинг, UZNF’ни танланг. “Xarid” тугмасини босинг. Бир акция учун тўлашга тайёр бўлган нархингизни ва миқдорини киритинг.

Агар биржада сиз айтган нархга сотувчилар бўлса, битим дарҳол амалга ошади. Агар бўлмаса, кимдир шу нархда сотишга рози бўлгунча буюртма туриб туради.

Битим учун комиссия 1 % атрофида. Бу биржа, депозитарий ва брокер тўловларини ўз ичига олади.

Қанча сотиб олиш мумкин. Jett орқали битта буюртма максимал 200 млн сўм (тахминан 16 600 $). Агар кўпроқ сармоя киритмоқчи бўлсангиз, брокерда тўғридан-тўғри ҳисоб очиш керак, илова орқали эмас.

Alkes Research’дан ташқари яна 15 тача компания лицензияга эга: Avesta Investment Group, Bluestone Financial Group, Freedom Finance Uzbekistan, KAP DEPO (GoInvest иловаси) ва бошқалар. Шартлар ва комиссиялар турлича. Агар катта сумма режалаштирилган бўлса, бир нечтасини солиштиринг. Тўлиқ рўйхат — gov.uz/davaktiv сайтида.

Дивидендлар қачон ва қанча тўланади

Дивиденд — бу компания акция эгаларига тўлайдиган фойданинг бир қисми. Одатда йилига бир марта тўланади.

UzNIF низомига кўра, «сават»даги компаниялар 2030 йилгача фойданинг ярмидан кам бўлмаган қисмини дивидендларга йўналтириши шарт. Бу пулни жамғарма олади, кейин эса уни ўз акцияларига эгалик қилувчилар ўртасида тақсимлайди.

Биринчи тўлов 2026 йил якунлари бўйича, яъни 2027 йилда амалга оширилади. Бир акция учун аниқ сумма олдиндан маълум эмас: у компаниялар қанча фойда қилишга боғлиқ.

Дивидендлардан 5 % солиқ ушланади. У автоматик тарзда ушлаб қолинади, алоҳида тўлаш ёки декларация топшириш шарт эмас. Илгари биржа акциялари бўйича дивидендлар солиққа тортилмасди, лекин бу имтиёз 2024 йил 31 декабрда тугаган.

Агар кейинчалик акцияларни сотиб олганингиздан қимматроққа сотсангиз, фарқ ҳам солиққа тортилади. Биржа битимлари бўйича алоҳида қоидалар бор, солиқ маслаҳатчиси ёки ДСҚдан аниқлаштиринг.

Нима кўтарилиши, нима тушиши мумкин

Акциялар нима учун кўтарилиши мумкин. 2028 йил охиригача UzNIF «савати»даги олтита компания ўзининг алоҳида IPO’си билан биржага чиқишни режалаштирган: Uzbekistan Airways, миллий ва ҳудудий электр тармоқлари, O‘zbektelekom, O‘zbekgidroenergo ва газ тақсимлаш компанияси. Ҳар бир шундай жойлаштириш жамғарма улушининг бозор қийматини, демакки, унинг акциялари нархини оширади.

Акциялар нима учун тушиши мумкин.

●       Ажиотаждан кейинги пасайиш. IPO’га талаб таклифдан тўрт баравар юқори бўлганида, нарх одатда биринчи кунларда кескин ўсади. Кейин йирик ўйинчилар фойдани қайд этади, яъни акцияларни сотиб, пулни олади. Бу нархни вақтинча туширади.

●       Битта компанияга ҳаддан ташқари кўп нарса боғлиқ. Uzbekistan Airways бутун «сават»нинг 16,5 %ини ташкил қилади. Агар унда жиддий муаммолар бошланса, жамғарма акциялари нархи сезиларли даражада тушади.

●       Давлат асосий эга бўлиб қолиши. IPO’дан кейин ҳам Иқтисодиёт ва Молия вазирлигида 65–69 % акция қолмоқда. Бу барча стратегик қарорларни ҳали ҳам давлат қабул қилишини англатади, баъзан хусусий акциядорлар зарарига.

●       Мамлакат иқтисодиёти. Авиация, энергетика, телеком соҳалари мамлакатдаги умумий аҳволга боғлиқ. Инқироз вақтида компаниялар фойдаси камаяди, дивидендлар ҳам пасаяди.

●       Доллар курси. Бу фақат Лондондаги тилхатларни сотиб олганларга тегишли. Улар даромадни долларда олади, жамғарма фойдаси эса сўмда шаклланади. Агар сўм қадрсизланса, инвестициянинг доллардаги қиймати тушади.

Бу инвестиция тавсияси эмас. Акция сотиб олиш ёки олмаслик борасидаги қарор ўзингизга боғлиқ.