Эски сандиқдан топилган британча сурат: Дулси хоним излаган Боқижон Акрамов Бухоро ва Қашқадарёдан топилди

Иккинчи жаҳон уруши даврида немислар қўлига асир тушиб, Жерси оролида тутқунликда бўлган ва жаҳаннам оролидан қочишга муваффақ бўлган Боқижон Акрамов асли Наманганданмас, балки Бухоро шаҳридан экани маълум бўлди. Kun.uz мухбири Бухоро ва ҳозирда унинг авлодлари яшаётган Қашқадарё вилоятида бўлиб, улар билан суҳбатлашишга муваффақ бўлди, Боқижон Акрамовнинг урушдан ўзи билан олиб келган ноёб суратлари билан танишди.

Яқинда BBСʼда II жаҳон уруши даврида немис аскарлари қўлига асир тушиб, Франция ва Британия ўртасидаги Ла-Манш бўғозидаги Жерси оролида тутқунликда яшаган ўзбек аскари Боқижон Акрамов ҳақида хужжатли филм намойиш қилинди. Туннел ва бункерлар қуриш учун фойдаланилган аскар ажал оролидан 1943 йилнинг 27 апрелида қочиб кетишга муваффақ бўлади ва 3 ой давомида далаларда яшириниб юриб, картошка пўчоғи билан озиқланиб тирик қолади.

Ўшанда маҳаллий фермерлардан бири – Ле Бретонлар оиласи ўз жонини хатарга қўйиб бўлса ҳам Боқижон Акрамовга уйидан бошпана бериб, унинг ҳаётини сақлаб қолади.

Ўзбекистонлик аскар оиладан инглиз тилини ўрганади, уруш тугагунича дала ишларида оилага ёрдам беради. Урушдан кейин Акрамов Ўзбекистонга қайтиб келади.

BBС мухбирлари Боқижон Акрамов асли наманганлик бўлгани ҳақида маълумотга дуч келишган. Шундан сўнг BBC мухбири Наманганда Боқижон Акрамовнинг невараси экани дея айтилган Шамсиддин Охунбоев ва унинг сингиллари билан учрашади. Наманганлик оила бобосининг ҳаётини сақлаб қолган фермернинг 90 ёшли қизи Дулси Ле Бретон билан видеомулоқот давомида кўз ёш ҳам тўкишади. Кекса Дулси хоним Наманганга таклиф қилинади.

Хўш, британ оиласи ғамхўрлик қилган Боқижон Акрамов асли наманганликми? У чиндан ҳам наманганлик Шамсиддин Охунбоевнинг бобосими?

Боқижон Акрамовнинг невараси дея айтилган Шамсиддин Охунбоев бобосининг бирорта суратини тақдим қилмаган. Лавҳада Шамсиддин Охунбоев бобосининг урушда немисларга асир тушгани, у ердан қочгани ва уни инглиз оиласи қутқариб қолгани ҳақида ҳеч кимга ҳеч нарса айтмаганини ҳам айтиб ўтган.

Саволлар туғилгани учан Шамсиддин аканинг телефон рақамини суриштириб топиб бу қизиқарли тарих ҳақида мен ҳам кўрсатув тайёрламоқчи эканимни айтдим. Аввалига рози бўлган отахон негадир фикридан қайтди ва ҳатто мендан шубҳалана бошлади. Қизиғи, Тelegramʼдаги ёзишмаларимизни (уй манзилини ташлаб берган эди) ҳам ўчириб ташлади.

Шу боис бу мавзуга яна ҳам жиддийроқ қизиқа бошладим...

Хўш, Британиянинг Жерси оролида яшовчи Дулси Ле Бретон хоним излаётган Боқижон Акрамов аслида ким? Ушбу саволга жавоб излаб Бухорога йўл олдик...

***

Бухорода Боқижон Акрамовнинг қариндошларини яқиндан таниган Ҳофизжон Раҳимбоев билан учрашдик.

Эртаси куни Қашқадарёнинг Ғузор туманига йўл олдик. Боқижон Акрамов урушдан аввал Бухорода яшаган. Урушдан кейин эса Ғузорга бориб ўша пайтдаги Телман (ҳозирги 7-мактаб) номидаги мактабда математика фанидан дарс берган экан.

Ғузор туманида Боқижон Акрамов қабрини зиёрат қилдик. Ғузорда тутқунликда яшаган аскарнинг онаси Очилой Шодиеванинг ҳам қабри бор экан.

II жаҳон уруши даврида немислар қўлига асир тушиб Жерси оролида тутқунликда яшаган ўзбек аскари Боқижон Акрамов асли наманганлик эмас, балки бухоролик экани ойдинлашди. Қарши шаҳридаги Боқижон Акрамовнинг ўғли Мэлс Акрамов яшаган ҳовлидаги эски сандиқ ичидан тарихий суратларни топдик. Улар ичида Боқижон Акрамов урушдан ўзи билан бирга олиб келган суратлар бор эди.

Боқижон Акрамов ўзи билан бирга Ле Бретонлар оиласи, аниқроғи Филлис Ле Бретон билан тушган суратларга қўшиб яна бир нечта эсдалик суратлари, тилла соат ва Библия олиб келган экан.

Боқижон Акрамов ким?

Боқижон Акрамов 1914 йилда Бухоро шаҳрида туғилган. Отаси Акрамов Худоёр, онаси Очилой Шодиева. Унинг Нарзи Акрамова (1921 йилда туғилган), Ҳамро Ҳасанова (1924 йилда туғилган) исмли сингиллари бўлган.

Боқижон Акрамов 1931-32 йилларда “Камбағал деҳқон” колхозида ўқитувчи бўлган. 1932-33 йилларда Душанбе шаҳридаги ўқитувчилар тайёрлаш техникумида таълим олган. 1933 йилда 33 ёшида унинг отаси касалликдан вафот этган. Сингиллари ҳали ёш бўлгани учун Душанбедан Бухоро шаҳрига қайтиб келади. У пайтлар қурғоқчилик, очарчиликка тўғри келган.

1939 йилнинг ёзида Боқижон Акрамов Фазилатхон Пўлатовага уйланади. 1939 йилнинг ноябрида Қизил Армия сафига харбий хизматга чақирилади. 1940 йилда у ўғил фарзандли бўлади. Исмини Мэлс қўйишади.

Аскар урушда немисларга асир тушади. Минглаб асирлар қаторида у Жерси оролида немис истеҳкомлари қуришда иштирок этади. Бир неча марта уринишлардан сўнг у оролдан қочишга муваффақ бўлади. Боқижон Акрамовга британ оиласи – Ле Бретонлар ўз уйидан бошпана бериб ҳаётини сақлаб қолади. Уруш тугагунича аскар шу оилада Том номи билан жон сақлайди. Инглиз тилини ўрганади.

1943 йилда Қашқадарё Бухоро вилоятидан мустақил бўлиб ажраб чиқди. 1944 йилда Боқижон Акрамовнинг яқинлари Ғузорга кўчиб келишади. Чунки cинглиси Нарзи Акрамова Ғузор партия қўмитасига ишга тайинланган эди.

1945 йилнинг охирида Боқижон Акрамов урушдан қайтиб келади. Яқинларини Бухородан топа олмай, Ғузорга кетади ва Телман номидаги мактабда дарс бера бошлайди. 1946 йилнинг октябрида Боқижон Акрамовнинг иккинчи фарзанди Назира туғилади.

Кўп ўтмай Боқижон Акрамов бетоб бўлиб қолади. У яқинларига концлагерда қандай қийинчиликлар кўрганлари, немис аскарлари бошига ҳар дақиқада резина дурралари билан урганлари ва Жерси оролидан қочиб кетгани, британ оиласи уйидан жой бериб ҳаётини сақлаб қолгани ҳақида айтиб берган. Боқижон Акрамов вафотидан сўнг унинг турмуш ўртоғи ва фарзандлари Бухоро шаҳрига кўчиб кетишади.

***

Тасвирга олиш жараёнида Боқижон Акрамовнинг жияни Шаҳодат Фаттаева, неваралари Шуҳрат Акрамов, Собир Ҳайдаров, Акмал Акрамов, Шаҳло ва Раъно Акрамова боболарининг ҳаётини сақлаб қолган Ле Бретонлар оиласи вакили, 90 ёшли Дулси хонимга алоҳида миннатдорчилик билдиришиб, уни Ўзбекистонга таклиф қилишди.