Маошни конвертда берадиган иш берувчига қандай жазо бор?
|15:30 / 23.06.202613 18712 мин
Ўзбекистонда деярли ҳар уч ишловчидан бири конвертда ойлик олади. Бироқ бунинг учун ходим эмас, иш берувчи жавоб беради: унга солиқларни қайта ҳисоблаш, пеня ва жарималар таҳдид солади.
Қора ва кулранг схемаларнинг фарқи нимада?
Оқибатларни таҳлил қилишдан олдин қайси схема қўлланаётганини тушуниш керак, чунки улардаги қонунбузарликлар ва жазолар турлича.
Қора маош нима дегани?
Бутун маош нақд пулда берилади, ходим ҳеч қаерда расман қайд этилмайди. Бу ерда бирданига иккита қонун бузилади: меҳнат қонуни — чунки расмийлаштириш йўқ ва солиқ қонуни — чунки маошдан умуман солиқ тўланмайди.
Минимал маош кўрсатилган кулранг схема қандай ишлайди?
Шартнома бор, аммо унда минимал маош кўрсатилган бўлади, кўпинча энг кам иш ҳақи, яъни 1 271 000 сўм. Қолган қисми конвертда берилади. Бу ердаги асосий қонунбузарлик солиқ соҳасида: иш берувчи солиқ тўланадиган суммани камайтириб кўрсатади.
Иш берувчи ҳар қандай ҳолатда ҳам нимани тўлаши шарт?
Иш берувчи ҳар бир тўловдан ходимнинг даромад солиғи сифатида 12 фоиз ушлаб қолиши ва ўз ҳисобидан 12 фоиз ижтимоий солиқ ҳисоблаши шарт. Агар бу амалга оширилмаса, солиқ органи ҳақиқатда тўланган маблағлардан келиб чиқиб тўланмаган суммаларни қайта ҳисоблайди.
Манбалар: mehnat.uz меҳнат ҳисоби давлат тизими, банк кўчирмалари ва бошқа рақамли излар.
Солиқ органи нималарни қўшимча ҳисоблайди ва пеня қанча бўлади?
Солиқ қайси сумма асосида қайта ҳисобланади?
Конверт схемаси аниқланганда иш берувчи биринчи навбатда қўшимча ҳисоблашга дуч келади. Солиқ органи даромад солиғи ва ижтимоий солиқни нафақат расмий ойликдан, балки ҳақиқатда тўланган бутун маошдан қайта ҳисоблайди.
Қўшимча ҳисобланган сумма устига ҳар бир кечиктирилган кун учун пеня ҳисобланади. Марказий банк ставкаси 13,5 фоиз бўлганида пеня кунига 0,045 фоиз атрофида, яъни йилига тахминан 16 фоизни ташкил этади. Йирик суммаларда қарз ҳажми банк кредити билан таққосланадиган даражада ўсади.
ЎзР Солиқ кодекси 110-модда
Пеня ва жаримадан ташқари санкциялар ҳам тўланадими?
Қонун қўшимча молиявий санкцияларни ҳам назарда тутади: солиқ суммасини камайтириб кўрсатганлик учун тўланмаган сумманинг 20 фоизи ва ҳисоботни ўз вақтида топширмаганлик учун 10 фоизгача. Шуни тушуниш муҳимки, бу санкциялар компаниянинг ўзига нисбатан қўлланади ва на пеня, на директорга алоҳида қўлланадиган маъмурий жарима бекор қилинади. Чоралардан бири эмас, балки барчаси биргаликда қўлланади.
Маъмурий жарима директорнинг шахсан ўзига қўлланади. Жарималар сўмда эмас, балки базавий ҳисоблаш миқдорларида ҳисобланади. Бу деярли барча жарималар боғланган шартли бирлик бўлиб, 2025 йил 1 августдан бошлаб 412 000 сўмга тенг. Кейинги матнда уни БҲМ деймиз.
49 ва 174-моддалар бўйича жарима қанча?
Ходимни расмийлаштирмаганлик учун асосий жарима Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 49-моддасида назарда тутилган. 2026 йил 19 июлдан бошлаб ушбу кодекснинг 174-моддаси бўйича солиқ тўлашдан бўйин товлаганлик учун жарималар ҳам оширилди.
Ислоҳотдан олдин 174-модда бўйича директор учун жарима 15 БҲМ бўлган, яъни юқори чегара икки баробардан кўпроқ ошди. Энди солиқ тўлашдан бўйин товлашга оид ишлар Бош прокуратура ҳузуридаги махсус департамент томонидан кўриб чиқилади ва иш берувчи нафақат солиқ органлари, балки ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар эътиборига ҳам тушади.
Қандай сумма қанча муддатга олиб келади?
Солиқ тўлашдан анча ва ундан юқори миқдорда бўйин товлаш ҳолатларида Жиноят кодексининг 184-моддаси қўлланади. Чегаралар ҳам қонунбузарлик тугаган вақтдаги базавий ҳисоблаш миқдорлари асосида ҳисобланади.
Агар иш берувчи судья маслаҳат хонасига киргунига қадар солиқлар, пеня ва молиявий санкцияларни тўлиқ қоплаган бўлса, суд озодликдан маҳрум қилиш жазосини белгиламайди ва жарима билан чекланади.
Kun.uz
Ҳеч бўлмаса расмий қисмдан тежаш мумкинми?
Агар фақат расмий қисм камайтириб кўрсатилса-чи?
Мантиқий савол туғилади: расмий қисмни минимумга тушириш орқали ҳеч бўлмаса ундан тежаш мумкинми? Амалиётнинг кўрсатишича, йўқ ва бунинг бадали тежалган маблағдан ҳам каттароқ бўлиши мумкин.
Корхона тўхтаб туриш даври учун минимал ойликни қандай тўлаган?
Тошкент вилоятидаги корхоналардан бирида 2022 йил декабр, кейин эса 2023 йил январ ва феврал ойларида иш тўхтаб туриши эълон қилинган. Ходимга ойига 920 000 сўмдан, яъни ўша даврдаги минимал иш ҳақи тўланган. Аммо Меҳнат кодексига кўра, иш тўхтаб туриши даври учун маош минимал иш ҳақидан эмас, ўртача иш ҳақидан келиб чиқиб тўланиши керак. Ходимнинг ўртача иш ҳақи 2 842 690 сўмни ташкил этган ва тўланган сумма билан фарқ ҳар ойда 1 922 690 сўм бўлган. Уч ойлик тўхтаб туриш даври учун 5 768 070 сўм кам маблағ тўланган. Бунга қўшимча равишда 2023 йил май ва сентябр ойлари учун одатий иш ҳақи бўйича қарздорлик ҳамда ҳар бир кечиктирилган кун учун пеня қўшилган.
Суд қанча маблағ ундирди?
Якунда суд иш берувчидан 39 348 007 сўм ундирди: расмий иш ҳақи, иш тўхтаб туриши даври учун қўшимча ҳисобланган ўртача иш ҳақи ва пеня. Бундан ташқари, ходим фойдасига 400 000 сўм маънавий зарар компенсацияси ҳам тайинланган, иш ҳақига оид қарор қисми эса дарҳол ижрога юборилган.
Ходим конвертда берилган қисмни суд орқали қайтариб олиши мумкинми?
Агар иш берувчи айнан конвертда бериладиган қисмдан қарздор бўлса, ходимда имконият бор, аммо буни исботлаш расмий иш ҳақига нисбатан анча қийин. Суд доимо меҳнат шартномасида кўрсатилган рақамга таянади, конвертда кўпроқ тўланиши ҳақидаги оғзаки ваъдага эмас.
Суд қандай далилларни қабул қилади?
Тўлов мақсадида «иш ҳақи», «мукофот пули» ёки «меҳнатга ҳақ тўлаш» деб кўрсатилган банк кўчирмалари; ходимлар имзолари қўйилган иш ҳақи ведомостлари; икки хил ҳисоб юритилганини кўрсатувчи табеллар ва ички ҳисоботлар; шартномадагидан кўра юқори иш ҳақи кўрсатилган бўш иш ўрни ҳақидаги эълонлар.
Суд одатда қандай далилларни рад этади?
Карта орқали «ўтказма», «вакиллик харажатлари» ёки «компенсация» деб кўрсатилган оддий кўчирма, шунингдек ҳамкасбларнинг кўрсатмалари. Вакиллик харажатлари сифатида ўтказилган маблағлар суд томонидан айнан вакиллик харажатлари деб тан олинган ва ходим уларни қайтариши шарт деб топилган қарорлар ҳам бўлган. Кулранг қисмни исботлаш одатда ходим судга ҳақиқий суммалар ва имзолар кўрсатилган ички ведомостларни тақдим этгандагина муваффақиятли бўлади. Шундан кейин суд фарқ суммасини ундириб беради, материаллар эса солиқ органларига юборилади ва иш берувчига нисбатан текширув бошланади.
Банкка бормасдан оқ усулда маош тўлаш мумкинми?
Кўплаб соҳаларда, айниқса хизмат кўрсатиш ва кичик цехларда ходимлар ҳали ҳам расмийлаштирилмайди. Аммо бу ҳолат, жумладан расмийлаштириш жараёнининг соддалашиши туфайли аста-секин ўзгармоқда. Масалан, TBC яқинда иш ҳақи лойиҳасини ишга туширди, у орқали тадбиркорлар ходимларга иш ҳақини картага ўтказишни онлайн расмийлаштиришлари мумкин.
Иш ҳақи расмий тарзда тўланганда:
● ундан 12 фоиз даромад солиғи ушлаб қолинади,
● ижтимоий солиқ ҳисобланади,
● ходимнинг меҳнат стажи ва пенсия жамғармалари йиғилади, яъни конверт тизими маҳрум қиладиган барча нарсалар таъминланади.
Бундай воситалар қанчалик оммалашса, конверт усулини қўллаб-қувватловчи асосий далил — ҳамма нарсани расмий юритиш жуда машаққатли деган фикр шунчалик заиф бўлади.
Ҳеч қачон ишламаган жойингизда расмий қайд этилган бўлишингиз мумкинми?
Ҳа ва бу ҳам иш берувчига зарар келтирувчи алоҳида хатар ҳисобланади. Сўнгги йилларда одамлар my.mehnat.uz сайтидаги электрон меҳнат дафтарчасида ҳеч қачон ишламаган жойлари ҳақидаги қайдларни тобора кўпроқ учратмоқдалар.
Меҳнат дафтарчасида бегона ёзув қандай пайдо бўлади?
Маҳалла ёки бандлик маркази ишсизлар ҳақидаги маълумотларни юборади, компания эса уларни расман штатга киритади, ишга жойлаштирганлик учун имтиёз ёки субсидия олади, кейин эса ишдан бўшатади. Баъзан бу маълумотларга иш ҳақи ҳисобланади, аммо маблағ бошқа одамларга кетади. Сиз учун бу тизимдаги бегона ёзув сифатида кўринади, солиқ органлари ва статистика учун эса у тўлиқ расмий ходим ҳисобланади.
Бегона ёзувни қандай ўчириш мумкин?
my.gov.uz сайтида меҳнат дафтарчаси маълумотларини таҳрирлаш хизмати мавжуд: баҳсли ёзувни танлаш, «Таҳрирлаш»ни босиш, «Ўчириш»ни танлаш ва тасдиқловчи ҳужжатларни илова қилиш керак. Аризани кўриб чиқиш муддати — 15 иш куни. Агар компания фаолият юритаётган бўлса, аввал унга қўнғироқ қилиб, my.mehnat.uz орқали ишдан бўшатишни расмийлаштиришни сўраш осонроқ бўлади. Агар компания фаолият юритмаётган бўлса, мурожаат Президент портали орқали юборилади. Мурожаат у ердан солиқ органлари ва меҳнат инспекциясига юборилади.
Бегона ёзувлар иш берувчига қандай хавф туғдиради?
Ходимлар ҳақидаги маълумотлар билан ҳар қандай манипуляция алоҳида қонунбузарликни келтириб чиқаради. Шахснинг розилигисиз унинг шахсий маълумотларидан фойдаланганлик учун Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 46-2-моддасига мувофиқ 50 БҲМ (20,6 млн сўм) миқдорида жарима кўзда тутилган. Агар қасддан ва бу ҳаракат бир гуруҳ шахслар томонидан амалга оширилган бўлса, Жиноят кодексининг 141-2-моддаси қўлланади: 100–150 БҲМ миқдорида жарима ёки икки йилгача озодликдан маҳрум қилиш.
Ҳозир нима қилиш керак?
Меҳнат дафтарчангизни қандай текширишингиз мумкин?
my.mehnat.uz сайтида электрон меҳнат дафтарчасини очинг ва агар мавжуд бўлса, бегона ёзувларни ўчиринг. Бу ҳар қандай кейинги низо учун асос ҳисобланади.
Меҳнат стажи ва жамғарилган пенсияни қандай билиш мумкин?
Расмий даромадингизнинг ҳақиқий миқдори ва келажакдаги пенсиянгизни кўриш учун my.gov.uz орқали жамғарилган пенсия ва меҳнат стажи ҳақида маълумотнома сўранг.
Агар конвертдаги қисм бўйича қарздорлик бўлса, нима қилиш керак?
Аввало келишишга ҳаракат қилинг ва тўловни расмийлаштиришни таклиф қилинг: алоҳида келишув орқали, ишдан бўшатишда компенсация ёки мукофот пули кўринишида. Таҳдидлар ва ултиматумларсиз ҳаракат қилиш лозим: пул олиш мақсадида босим ўтказишнинг ўзи ҳам хавфли. Агар келишувга эришиб бўлмаса, далилларни: ведомостлар, ёзишмалар, иш ҳақи кўрсатилган эълонлар, тўлов мақсади аниқ кўрсатилган банк кўчирмаларини йиғиш керак.
Шикоят компания учун қандай оқибатлар келтириб чиқаради?
Меҳнат инспекцияси ва солиқ органларига берилган шикоят бутун компанияни текширишга сабаб бўлади. Иш берувчи ҳам солиқ қонунчилиги, ҳам меҳнат қонунчилиги бўйича жавоб беради, ходим эса бу жараёнда гувоҳга айланиши мумкин.
