Ota-bobolarimizning bilimga, kitobga bölgan mehr-muhabbati ona diyorimizda dunyo tamadduniga, ilmu ma'rifat rivojiga beqiyos hissa qöşgan buyuk insonlarning yetişib çiqişiga sabab bölgan. Muqaddas dinimizda xoh erkak bölsin, hox ayol – har bir insonning ilm örganişi farz bölgan. Qur'oni Karim ilk sur'asi “öqi” sözi bilan boşlanişi, “ilm” sözi unda 811 marta jaranglaşi bejiz emas. Xalqimiz azaldan bilimga saodatning kaliti, komillika yeltuvçi köprik, insonni yovuzlikdan, xurofatdan asrovçi tumor sifatida qaraşgan. Bilimli insonlar el orasida katta obro‘-e'tiborga ega bölişgan. Sohibqiron Amir Temur dunyoviy va diniy bilimlarni çuqur egallagan hukmdor böliş bilan birga ilm ahlini bağoyat qadrlagan, ularga yaqindan ğamxörlik qilgan, sahovatini ayamagan.
Xalq orasida Amir Temur haqida bir rivoyat yuradi. Uning qöşinlari Arman zaminidan ötib ketayotganda bir monastirga duç kelişibdi. Temur qöşinlari darvozalarni oçişni talab qilibdi. Monastrdagilar bunga rozi bölişmasdan örniga katta miqdorda oltin va'da qilişibdi. Öşa paytlarda uruş qoidalariga binoan hayoti saqlab qolingan mağlub tomon ğolib tomonga omonlik soliğini tölaşgan... Monastrdagilarning taklifi Amirga ma'qul kelmapti. Ança öylanib turib kelgan elçilarga “mayli kimki omonlik istasa, öz oğirligiga teng kitob keltirsin!” deb şart qöyibdi. Monastr ahli bu talabni uzoq muhokama qilib, ölimga rozi ekanliklarini izhor qilibdilar. Bunday qarordan ta'sirlangan Temur “xalqning ma'naviy merosini öz jonidan afzal körgan el yaşaşga haqli” degan farmon bergan ekan... Bu rivoyatda arman xalqining kitobga bölgan e'tiqodi bilan birga tillodan kitobni afzal körgan, ölimga mahkum etilgan duşmanni faqat kitobsevarligi uçun ardoqlab, omonlik bergan Buyuk Amir Temirning ilm ahlini naqadar qadrlaganligi madh etilayotgan.
Buyuk bobokolonimiz qaysi mamlakatni maxf etmasin bilimli insonlarni öz himoyasiga olib, ardoqlagan, durdona kitoblarni asrab-avaylab, Samarqandga olib kelgan va jahonda tengi yöq temuriylar kutubxonasini barpo etgan. Keyinçalik Mirzo Uluğbek tomonidan yanada boyitilgan bu kutubxonaga şaxsan Hoqonning özi mudirlik qilgan.
Özbekiston Respublikasi Prezidenti Ş.Mirziyoyevning şu yil 12 yanvardagi “Kitob mahsulotlarini çop etiş va tarqatiş tizimini rivojlantiriş, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oşiriş hamda tarğibot qiliş böyiça komissiya tuziş töğrisida”gi farmoyişini öqib, bu nozik va öta muxim masalaga şaxsan davlat rahbarining e'tiborini yana bir bora his qilganday böldim. Hujjatda kitob mahsulotlarini çop etiş va tarqatiş tizimini rivojlantiriş, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oşiriş böyiça kompleks çora-tadbirlar dasturini işlab çiqiş vazifasi qöyildi. Endi mutaxassislar yurtimizda aholi örtasida, jumladan yoşlar orasida kitobxonlik madaniyati saviyasinig pasayib ketiş sabablarini çuqur taxlil etiş asosida uni oşirişga qaratilgan aniq va puxta çora-tadbirlar belgilaşlari talab etiladi.
Mavzuga oid
Xöş, öşa sabab va şart-şaroitlar nimalardan iborat?
Ötgan asrning 80-yillaridan boşlangan siyosiy beqarorlik, iqtisodiy tanglik uzoq yillik kitbxonlik an'analariga putur etkazdi. Dafatan savdo rastalarining böşab qolişi, oziq-ovqat mahsulotlari harid qiliş uçun uzundan-uzoq navbatlarning paydo bölişi, “qayta quriş”, “oşkorolik”, “demokratiya” deya köçaga çiqqan olomonning jumbuşlari kitob dökonlarining yopilib ketişiga, kutubxonalarning xuvullab qolişiga sabab böldi. Ustiga ustak “qora qozoni” qaynamay qolgan öqituvçilarning “bozor” tomonga oğib ketişi, şu davrda ota-onalarning ham “tirikçilik” yöliga ötişlari kitobxonlik madaniyatiga urilgan birinçi zarba bölgandi. Maktabda, oilada nazoratning susayişi bolalarga öz ta'sirini ötkazmay qolmadi...
Yangi alifboning joriy etilişi hamma zamonlarda ham bir muddat aholi savodxonligiga salbiy ta'sir körsatgan. 1993 yilda lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosining joriy etilişi bundan holi bölmadi. Bir neça yillar içida mamlakat aholisi ikki guruhga – lotin alifbosiga asoslangan özbek alifosini özlaştirayotgan, ammo amaldagi kirill yozuvini bilmaydigan yoşlar va kirill yozuvini puxta egalalagan, biroq lotin yozuviga “uquv”siz katta yoşdagilarga bölinib qoldi.
Bu böliniş asta sekin kitob olamiga ham öz ta'sirini ötkazdi. Yoşlar mavjud kitoblarni, gazeta va jurnallarni mutolaa qilolmay, kattalar esa yangi çiqqan adabiyotlarni öqiyolmay qiynalib qolişdi.
Va nihoyat kitobxonlikka keyingi “zarba”ni hayotimizga şiddat bilan kirib kelgan telefon, internet kabi voqeliklar berdi. Dastlabki paytlarda köpçilik ular kitoblarning örnini bosişga qodir, degan yangliş fikrda bölişi oqibatida bu yangilik yoşlarning katta qismini öz domiga tortib ketişga ulgurdi. Bugun yoşlarku mayli, katta yoşdagilar, hatto otaxon-onaxonlar ham telefondan boş kötara olmay qolişgani heç kimga sir emas. Oilaning uluğlari qöliga kitob olmasdan umrini komyuter yonida ötkazsa, oldi-qoçdi seriallardan böşamasa, yoşlar kitobxonlikni kimdan örgansin. Xalqimizda quş uyasida körganini qiladi, degan maqol bor.
Xorijiy mamlakatlarga borganimda ataylab kitob dökonlariga kiraman. Haridorlar köpligidan hayratga tuşaman. Qani edi bizda ham kitob dökonlarimiz şunday gavjum bölsa edi, deb niyat qilaman. Qani edi ota-onalar farzandlarining tuğilgan kunlarida quyuq ziyofatlar, horijning turqi otni xurkitadigan beöxşov, ammo qimmatbaho öyinçoqlari örniga bir dona kitob sovğa qilişni örganişsa, qizi tuğilgandan boşlab, sandiq-sandiq sarpo yiğişdan çarçamaydigan onalar uning orasiga jillaqursa bir dona kitobni joylab qöysa yoki horij mebellarini tur-turi bilan topib, qizining uyini bezayotgan dölob otalar javonlarga Navoiy bobomizning “Xamsa”sini joylab qöysa! Ba'zida danğillama “qasr”da yaşovçi tanişlarimnikiga borganimda kitob javonini axtaraman. Hovlida qöşa-qöşa maşina... billur qandillar... keragidan ortiq horij mebellari... Ammo bir dona ham kitob yöq. Hayolimdan bitta mebelning örniga qança kitob sotib olsa bölarkan, degan fikr ötadi... Kunda-kunora beriladigan ziyofatlarga ketayotgan millionlarga qança kitob harid qilsa böladi?
Kitobga nisbatan oilada munosabat şu ahvolda bölgaç, farzandlardan nimani kutamiz? Bola 5-6 soat vaqtini maktabda ötkazadi. Qolgan paytda oila davrasida böladi. Oilada kitobxonlik muhiti bölmas ekan, bolada kitobga mehr uyğonmaydi. Ota-onalar, buva-buvilar özlari namuna bölib, qöllariga kitob olmas ekan, farandlar öz-özidan kitobsevar bölib qolmaydi. Köp yillik tajribamdan şuni angladimki, bolalar ayniqsa ertak va dostonlarga havasmand bölişadi. Ertak aytişni boşlaganimda nevaralarim har qanday maşğulotini (hatto kompyuter öyinidan voz keçib) taşlab, yonimga kelişadi. Ertak tugab qolsa, yana-yana aytişimni talab qilişaveradi. Demak, bugunning yoşlari özgarmagan. Ular hamon ertak va dostonlarga öç. Faqat biz kattalar özgarganmiz. Farzandlari bilan kitob mutolaa qiliş u yoqda tursin gaplaşişga ham vaqt topolmayotgan ota-onalaru, çoyxona va “gap”lardan böşolmayotgan bobo-momolar özgarganmiz...
Ayrim ota-onalarning “bolamga kitob öqi desam, heç aytganimni qilmayapti!” deb zorlanişlari quloqqa çalinadi. “Öqi” deyiş bilan murodga yetib bölmaydi. Keyingi paytlarda oilalarda ajdodlarimizning kitob mutolaasi an'analari unitilib ketmoqda. Ma'lumki, ota-bobolarimiz azal-azaldan ertalabki nonuşta payti, keçki tamadi onlari oila davrasida nafis majlislar qurişgan. Kattalar turli xil rivoyatlar, hikoyatlar sözlab, yoşlarga nasihatlar qilişgan, kitob mutolaa qilişgan. Hozir ahvol butunlay boşqaça. Ertalab ota işga şoşiladi. Ona ham işga borişi lozim. Bolalar maktabga, boğçaga oşiqişadi... Kim ötirib, kim tik turgança, biri oldin, biri keyin nonuşta qilib, yumuşlariga otilişadi. Keçda ham oilaning barça a'zolarini bir joyga töplab bölmaydi... Işdan toliqib, keç qaytgan otaning ham, işdan taşqari uy yumuşlari bilan çarçab qolgan onaning ham kitob mutola qiliş u yoqda tursin, muloqat qilişlariga qöllari tegmaydi... Vaholanki, kitob mutolaasi ota-onalar bilan farzandlar örtasidagi özaro munosabatlarni mustahkamlaydi, oila jipsligini ta'minlaydi.
Yoşlarda kitobga mehrni beradigan ikkinçi man'ba - maktab, öqituvçilar. Men köp yillar öqituvçilar malakasini oşiriş institutida dars berganman. Köpinça tinglovçilar – öqituvçilardan “siz keyingi paytda qanday badiiy asarni öqigansiz” deb sörardim. Eng açinarlisi 60 foiz ustozlar keyingi bir yil davomida qanday kitob öqiganligini eslay olişmasdi. 30 foizi saviyasi past kitoblarni öqişi, faqat 5 foiz tinglovçilar jiddiy adabiyotlarni mutolaa qilişi ma'lum bölardi.
Tinib-tinçimas ijodkor Husan Ibrohimovning Amir Temurning 1356-1370 yillardagi faoliyatini qiyosiy-tanqidiy haqqoniy va tölaqonli aks ettirgan “Sohibqironni anglaş” nomli hujjatli asarini öqib yoş Sohibqironni yangidan kaşf etganday böldim. Mutaxassis va atoqli ijodkorlar tomonidan yuqori baholangan uşbu asar muallifning say'-harakati bilan bor-yöği 1000 nusxada çop etilgani açinarli holdir. Bunday asarlarni köp ming nusxada naşrdan çiqarib, kutubxonalar va kitob dukonlariga tarqatiş soha mutassadilarining şarafli işi bölişi kerak emasmi?
Ötgan asrning 50-yillarida ikkinçi jahon uruşining qahramoni G.K.Jukov töğrisidagi kitob dökonlarda sotuvga çiqqanda xaridorlar 1,5-2 km. navbat paydo qilgan ekan. Şu tariqa 100 nusxadagi kitob bir neça kunda sotilib ketgan. 5000 nusxada çop etilgan Muhammad Alining “Uluğ saltanat”ning kitob dökonlarida xaridorini kutib yotganligini körib, yuragim açişadi...
Olimlar kitob mutolaasining inson aqliy, jismoniy va manaviy kamolatidagi ahamiyatini isbotlab berdilar. Ma'lumotlarga köra, kitob öqiş aqliy qobiliyat pasayişining oldini oladi. Olti daqiqa kitob öqiş bilan maşğul böliş stress holatini 60 foiz kamayişiga olib keliş bilan birga kitobxonning yurak urişi bir maromda bölişini, muşaklar tarangligini böşaştiriş jarayonini ham sekinlaştirişini ta'minlarkan. Kitobsevarlarning tan soğliqlari boşqalarga nisbatan 33 foiz yaxşiroq bölarkan. Bundan taşqari, kitob mutolaasi inson qalbini yumşatişi, uyqusizlikning oldini olişi, tuşkunlikdan qutqarişi, hayotdagi maqsadni töğri anglab, qiyinçiliklarni yengişga yordamlaşişi, ijodkorlik qobiliyatini rivojlantirişi, söz boyligini oşirişi va boşqa foydali jihatlarga egaligi isbotlangan. Şu bilan birga kompyuter öyinlarining zararli oqibatlari ham bugun heç kimga sir emas.
Şu haqiqatni yoşlar şuuriga singdiriş mamlakatimizda kitobxonlik madaniyatini oşirişda eng birlamçi omil böladi. Kitobning, ilmning foydasi, kompyuter öyinlarining zararli tomonlari teleqörsatuvlarda oçib berilişi, multfilmlar mazmuniga singdirilişi, reklamalar mohiyatini taşkil etişi, gazeta-jurnallarda tarğib qilinişi lozim. “Donovoy” va “Bilmasvoy”ning sarguzaştlari yordamida bilimli insonlarning jamiyatda uluğlanişi va aksinça ilmsizlarning şarmandali başaralari yorqin badiiy böyoqlarda bolalar tafakkuriga singdiriş darkor. Ularning ongida köça-köyda xurmat-e'tibori oşib borayotgan, zafar çöqqilari sari ildam odimlayotgan “Donovoy” va el-yurt içida obro‘-e'tibori tuşib, kundan-kunga omadsizlik botqoğiga çöqib borayotgan “Bilmasvoy” siymosini gavdalantiriş lozim. Ana şunda yoşlar qalbida ularning biriga çeksiz havas, ikkinçisiga nisbatan nafrat şakllana boradi. Kitobga mehri baland yangi avlod paydo böladi...
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
