Nega ösmirlar bir-birlariga nisbatan şafqatsizlik qiladilar?

Maktabda men ota-onalar öz mavqelarini suiistemol qilişlari holatini muntazam kuzataman. Bolani qabul qoidalarini aylanib ötib maktabga joylaş, kelgusida esa, tanişlar va pul evaziga institutga kiritiş bunga misol böladi. Bular bari bolalarning zarariga işlaydi. Ular köpinça oçiğini aytişadi: “Meni joylab qöyişadi” yoki: “Men haqimda allaqaçon kelişib qöyişgan”. Demak, bola öz kuçiga tayanmaydi.  Tajovuzkorlikda ham xuddi şunday. Ular ota-onalari har qanday qilmişlarini “yopdi-yopdi” qilib yuborişini biladilar. Albatta, bu oiladagi illat, bu ösmirning aybi emas. Buning ildizi çuqur ekanligini tuşunaylik – avvalambor ota-ona özgarişi kerak.

Maktab bolaga kuçli ta'sir körsatadi, biroq ota-onalar, şunday ekan, deb mas'uliyatni zimmalaridan soqit qilmasinlar. Boş javobgar – baribir, ota-ona. Bola uyida nimani körsa, boşqa jabhalarga ham şuni tatbiq etadi. Birinçi navbatda ota-onalar oiladagi öz xatti-harakatlariga e'tibor qaratsinlar. Tajribamda şunday voqea bölgan: bola pul öğrilar, atrofdagilarni aldardi. Ota-onasi bilan suhbatda haqiqiy manzara aniqlaşdi: ota onani köp urar, bola muntazam buning şohidi bölarkan. Ona bir neça bor oiladan çiqib ketişga majbur bölgan, bu esa bolaning ruhiyatiga ta'sir körsatgan. Bu tajovuzkorlikka ötişi mumkin edi, lekin boşqa xulq-atvor buzilişi körinişida namoyon böldi”.

Bola gij-gijlaş qurboni bölganligini qanday seziş mumkin?

Pedagoglar sözlariga köra, xatti-harakatdan bu darrov bilinadi: bola asabiy, kamgap, xomuş bölib qoladi, öz qobiğiga öralib oladi. Agar bola öqişga borişdan hadeb böyin tovlayversa yoki darslardan qoçsa, öquv muassasasidagi muhit uni ruhan ezayotgan bölişi ehtimoli katta. Bu vaziyatdagi oxirgi çora – farzandni boşqa öquv muassasasiga ötkaziş.

260- örta maktab psixologi Lyudmila Mayorova:

“Agar bola tajovuzdan aziyat çekayotgan bölsa, avvalo sinf rahbari bilan işlaş kerak. Keyin psixolog vaziyatni örganadi va yordam körsatadi. Gij-gijlaş holatlarini yuzaga kelgan zahoti, har qanday yöl bilan: yumşoqlik bilanmi, qattiqqöllik bilanmi, kerak bölsa, tahdid bilan ham yöq qiliş kerak. Agar bolalar çegaradan çiqsalar va şafqatsizlik boşlansa, suhbatlaşiş uçun uçastka nozirini çaqiriş, ma'muriyat tavsiyalariga quloq tutmasalar, oqibati nima bölişini tuşuntiriş lozim”.

Bola tengdoşlarining jismoniy tajovuziga uçrasa, nima qiliş kerak?

Azamat Hotamov, Özbekiston hakamlik sudlari assotsiatsiyasi sudyasi:

“Huquqiy nuqtai nazardan şunday yöl tutiş mumkin:

1.  Içki işlar idoralariga yoki prokuraturaga xabar beriş/ariza yoziş.
2.  Rahbariyat tegişli çoralar körişi uçun öquv muassasasi (maktab/kollej/litsey) direktoriga xabar beriş. Ma'muriyat öz muassasasi doirasida işni hal qiliş huquqiga ega.
3.  Mahalla qömitasi voqeani tergovdan keyin muhokama qiladi, u vaziyatni suriştiriş vakolatiga/huquqiga ega emas.

Özboşimçalik bilan biror çoralar körmang, bu sizning zararingizga işlaşi mumkin. Faqat yuqorida keltirilgan instansiyalar va mansabdor şaxslargina farzandingizga jismoniy zarar yetkazgan bolaning ota-onasi bilan muhokama qiliş huquqiga egalar. Jabrlanuvçining ota-onasi birovga nisbatan hukm çiqarişi va jazolaşi aslo mumkin emas.

Material örganib çiqilgaç, voyaga yetmaganlar bilan işlaş maxsus komissiyasiga taqdim etilişi mumkin. Bunday komissiyalar hokimiyatlar qoşida faoliyat yuritadi. Ular ota-onalarga nisbatan tegişli çoralar köradi. Agar bolaning xulq-atvoriga oiladagi nomaqbul muhit ta'sir körsatayotgani isbotlansa, ota-onalik huquqidan mahrum qilişgaça borişi mumkin. Javobgar ota-onaga nisbatan davlat idoralarining yakuniy qarori töğrisidagi yozma javob berişlariga erişiş kerak.

14 yoşdan kiçik ösmir, hatto uning harakatlari inson ölimiga olib kelgan bölsa-da, na jinoiy na ma'muriy jaovbgarlikka tortiladi. Uning ota-onasi javob beradi. Voyaga yetmaganlarning qilmişlari uçun ota-ona jinoiy yoki ma'muriy emas, moddiy javobgarlikka tortiladi.

Muayyan yoşdan bolalar ma'muriy va jinoiy javobgarlik sub'yektlariga aylanadilar. Ba'zi jinoyatlar uçun bolalar 14 yoşdan ma'muriy yoki jinoiy tartibda javobgar böladilar.

Bolalarni tengdoşlari tomonidan gij-gijlanişidan himoyalaş uçun jamiyat keng kölamda zöravonliklarsiz hayot taşviqotini yuritişi kerak. Tabiiy, hammasi tarbiyadan boşlanadi – kiçik yoşidanoq bolaga mas'uliyat va or-nomus tuyğularini singdirib boriş kerak”.

Ma'muriyat va pedagoglarning örni

260- örta maktab psixologi Lyudmila Mayorova:

“Sinf rahbariga, u bolalarni qançalik boşini bir qila olişiga köp narsa boğliq. Birgalikda sayohatlar uyuştiriş, muzeylarga, toğlarga boriş, tanlovlar, körgazmalarda qatnaşiş yaxşi yordam beradi. Bolalar orasidagi tajovuzkorlik darajasi pasayadi.

Tajribamda kuzatilgan voqea: jamoada yakkalanib qolgan bolaning tobi qoçib qoldi. Sinf rahbari sinf soatlarida işni şunday yölga qöydiki, bolalar uning uçun tilaklar yozilgan qiziqarli narsalar yasaşdi, xatlar yozişdi: “Soğayib ketgin”, “Qaçon qaytasan?”, “Sen bilan futbol öynamoqçimiz”. Bola tuzalib, sinfga qaytganida vaziyat ança yaxşilanib, sinfdoşlar özaro döstlaşib olişdi. Mana şu – sinf rahbarining san'ati.

Statistikaga köra, keyingi ön yilliklarda voyaga yetmaganlar örtasida tajovuzkorlik va jinoyatçilik darajasi keskin ösdi. Özbekiston böyiça bunday ma'lumotlarga ega emasmiz, şunday esa-da, ma'muriyat bolalar orasida zöravonlik holatlari yuzaga kelişiga bee'tibor qolmasligi lozim. Qat'iy munosabat bildirilişi, huquqni muhofaza qiliş organlarini jalb etiş kerak. Huquqbuzarlikni yaşiriş ham huquqbuzarlik sanaladi.  Ma'muriyatda bunday vaziyatda qanday yöl tutişga oid körsatmalar böladi”.

ÖzDJTU 2- son akademik litseyi direktor örinbosari Gözal Yöldoşeva:

“Birinçi navbatda öquv va tarbiya işlari böyiça örinbosarlar hamkorligi tizimini yölga qöyiş kerak. Ta'limni tarbiyadan ajratib bölmaydi. Faqat mana şu ikki asosiy omillar uyğunligidagina ijobiy natijaga erişiş mumkin. Bunga qöşimça ravişda, ota-onalarni ham ta'lim-tarbiya işiga jalb qiliş kerak.

Ota-onalar turliça böladi. Birlari bolaning özlaştirişi, xulq-atvoridan xabardor böladilar, birorta majlisni qoldirmaydilar, tarbiyaga jiddu-jahd bilan kirişadilar. Boşqalar asosiy vazifalarini moddiy ta'minot deb biladilar va bola bilan muloqot uçun yetarli vaqt ajrata olmaydilar. Axir aynan ösmirlik davrida bolaga döst, suhbatdoş, maslahatgöy kerak. Uyida qöllab-quvvatlaşni körmagaç, bolalar köçada, internetda, kursdoşlari orasidan öziga hamdard qidira boşlaydi va taşqi ta'sirga oson beriladilar, u esa har doim ham ijobiy bölavermaydi. Köp ota-onalar bolalari litsey yoki kollejda öqiydimi, demak voyaga yetib, mustaqil hayotga qadam qöygan deb hisoblaydilar. Aslida, mutlaqo bunday emas”.

Uşbu litsey ma'naviy-ma'rifiy işlar böyiça direktor örinbosari Maqsuda Obidova:

“Bolaga tölaqonli bilim berilsa va intellektual maşğulotlarga muhabbat uyğotilsa, bekorçilikka vaqti qolmaydi. Hozirgi yoşlar kam öqiydi, söz boyligi haminqadar va dunyoqaraşi ham tor. Aksariyati vaqtini gajyetlar öynaşga, ijtimoiy tarmoqlarda ötirişga sarflaydi. Bolalarga kitoblar, badiiy adabiyot olib beriş, hayotdagi maqsadlarini belgilaşga kömaklaşiş kerak: qiziqarli ma'rifiy-ma'naviy, ta'lim va ijodiy tadbirlarga olib boriş lozim – u yerda bola ruhlanadi, rağbatlanadi, şuningdek, farzandlarni muvaffaqiyatli insonlar bilan taniştiriş, ularning hayotlari haqida sözlab beriş kerak.

Bundan taşqari, ta'lim muassasalarida psixolog faoliyati töğri yölga qöyilgan bölişi lozim. Şunçaki “bormi–bor” qabilida emas, balki psixologga öquvçilar işonsin, ota-onasiga aytgandek, öz muammolari haqida sözlay olsin”.

Biz bir masala xususida turli mutaxassislar fikrlarini jamlaşga harakat qildik. Mulohazalar qançalik xilma-xil bölmasin, zamirida yotgan ğoya umumiy – har bir bolaning kamol topişida oila, ta'lim muassasi va jamiyat birdek mas'ul. Bu uç omilning biri oqsasa, bas – şakl topayotgan şaxsiyat kemtik bölib qoladi. Şuni unutmaylik.