Bolaligimda dala-qirga saylga chiqqanimizda issiqda inidan yarmi chiqib turgan ko‘plab toshbaqalarga duch kelar, ularni ushlamoqchi bo‘lganimizda dadam rahmatli “Toshbaqaga teginma, u juda xosiyatli, ammo inidan uzoqqa olib ketsang o‘zining va bolalarining uvoliga qolasan” deb koyirdilar. Aynan jonivorlarga tegmaslik, ularga mehr ko‘rsatish, har bir o‘t-o‘lan, tirik jonzotning uvoliga qolishdan qo‘rqish bir umr qalbimda muhrlanib qolgan bo‘lsa ajab emas. Joriy yilda Navoiy viloyatining Xatirchi tumaniga qilgan safarimda qir-adirlarda deyarli toshbaqa uchratmadim. Hayron bo‘lib, hamrohimiz Berdiqul Umarovga yuzlanganimizda, “toshbaqalar hozir yaxshigina biznesga aylanganini, ularni uzoq-yaqindan kelgan “tadbirkorlar” terib ketayotganini” aytdi. Nahotki kelajakda farzandlarimiz toshbaqalarni faqatgina hayvonot bog‘lari-yu, ertak kitoblardagi suratlar orqali ko‘rsa?
- O‘zbekistonda dasht toshbaqasi eksport qilishga ruxsat etilgan jonivorlardan biri hisoblanadi, deydi O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasining o‘simlik va hayvonot dunyosi genofondi institutining katta ilmiy xodimi, biologik fanlar nomzodi Emiliya Vashetko. - Toshbaqalarni AQSh, Yevropa, Yaponiyaning zoodo‘konlari hamda restoranlari xarid qilishadi. Aytish joizki, ma'lum kattalikdagi jonivorlar tutilib eksportga olib chiqiladi, inlaridagi tuxumlar yig‘ib ketiladi. Asosan Navoiy, Jizzax, Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo viloyatlari hududlaridagi ko‘plab toshbaqalar terib ketilmoqda. Markaziy Osiyoning boshqa respublikalarida toshbaqalar soni keskin kamaygani sababli Qozog‘iston 2003, Tojikiston 2009 yildan ularning eksportini taqiqlangan. O‘zbekistonda esa bu jarayon hanuz davom etmoqda. Masalan, 2000 yilda 3500 ta toshbaqa tashqariga olib chiqib ketilgan bo‘lsa, 2015 yilda ularning soni 50 mingtaga yetdi.
Shuningdek, pitomniklarda o‘stiriladigan toshbaqalar eksporti esa 2003 yilda 5 mingta, 2015 yilda 45 ming donani tashkil etdi. Eng yomoni, yuqorida qayd etilganidek, ma'lum kichikrok hajmdagi toshbaqalar eksportga yo‘naltiriladi. Erkak toshbaqalarning hajmi urg‘ochisinikidan kichikroq bo‘lganligi sababli, qonuniy va noqonuniy savdo to‘riga aynan ular tushadi. Oqibatda faqatgina urg‘ochi toshbaqalarning qolishi ularning keskin kamayiga sabab bo‘ldi. “Qush bozorlari”da tabiat qo‘ynidan noqonuniy terib kelinib sotayotgan “tijoratchi”larga ham keskin choralar ko‘rish vaqti yetdi. Chunki jonivorlarning ko‘pchiligi yosh bolalar ovunchog‘iga aylanib, noto‘g‘ri boqilishi oqibatida halok bo‘ladi. Ayni paytda O‘rta Osiyo toshbaqasini O‘zbekiston Qizil Kitobiga zudlik bilan kiritib, uning eksportini taqiqlash, toshbaqalarni yashash hududlari brakonerlardan muhofaza qilish zarur. Buning uchun hozir harakat qilmoqdamiz. Shuningdek, jonivor Yovvoyi fauna va flora turlari bilan xalqaro savdo to‘g‘risidagi Konventsiyaning ikkinchi ilovasiga va xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining Qizil ro‘yxatiga yo‘qolib borayotgan hayvon turi sifatida kiritilgan,
