Iste'mol savatçasi va tirikçilik uçun zarur eng kam miqdor: tuziş çoğida nimalar hisobga olinadi

1 – oziq-ovqat mahsulotlari;
2 – nooziq-ovqat tovarlari: kiyim-keçak, poyabzal, birinçi navbatda zarur bölgan buyumlar, dori-darmonlar, madaniy-maişiy va xöjalik uçun möljallangan tovarlar va h.k.;
3 – xizmatlar: kommunal, transport, madaniy-ma'rifiy va h.k.

Odatda iste'mol savatçasi aholining 3 ta asosiy ijtimoiy-demografik guruhi: mehnatga layoqatli aholi, pensionerlar va bolalar uçun işlab çiqiladi. Ya'ni aholining turli qatlamlari tirikçiligi uçun zarur eng kam miqdorni belgilaşda muayyan davrda iste'mol savatçasidagi barça ne'matlarni iste'mol qiliş normalarini aniqlaş zarur. Masalan, oddiy fuqaro normal hayot keçirişi uçun har kuni iste'mol qilişi kerak bölgan oziq-ovqat mahsulotlari töplami va miqdorini hisoblaş. Yoki barça kommunal xarajatlarni qoplaşi uçun oyiga qança summa zarurligini.

Bunda odatda iste'mol savatçasi tarkibiga kişi ularsiz bamaylixotir, soğlom yaşaşi mumkin bölgan tovarlar: tamaki mahsulotlari, alkogolli içimliklar, delikates (tansiq) mahsulotlar, zeb-ziynat buyumlari kiritilmaydi.

Iste'mol savatçasiga qanday xizmatlar kiritiladi

Xizmatlar ham inson uçun muhimlik darajasi va hayotiy zarurligiga qarab farqlanişi mumkin. Biroq oziq-ovqat tovarlari yuzasidan bir qarorga keliş masalasi ozmi-köpmi tuşunarli bölsa, xizmatlarning zarur töplamini belgilaşda savollar yuzaga kelişi mumkin. Aholi tirikçiligi uçun zarur eng kam miqdorni belgilaşda qanday xizmatlar tölovi hisob-kitobga kiritilişi kerak? Töğri, birinçi navbatda, bular kommunal va transport xarajatlaridir.

Ayni vaqtda, inson öz hayotiy faoliyatida boşqa, dolzarbligi jihatidan muhim servis turlaridan ham faol foydalanadi: uyali aloqa va internetdan foydalanadi, tibbiy yordam, turli mutaxassislar maslahatlarini oladi. Madaniy-ma'rifiy tadbirlar: teatr, muzeylarga boriş xarajatlari ham alohida e'tiborga loyiq. Zero kişi nafaqat jismoniy ehtiyojlarini qondirişi, balki aqliy va ma'naviy-axloqiy jihatdan yetarli darajada rivojlanişi lozim.

Şu sababli yuqorida sanab ötilganlarning bari içki iste'mol savatçasini işlab çiqişda inobatga olinişi lozim degan fikrdamiz.

MDH mamlakatlaridagi iste'mol savatçasi va tirikçilik uçun zarur eng kam miqdor

Rossiyada 1997 yildagi «Rossiya Federatsiyasidagi tirikçilik uçun zarur eng kam miqdor töğrisida» va 2012 yildagi «Umuman Rossiya Federatsiyasi böyiça iste'mol savatçasi töğrisida»gi qonunlar amal qiladi. RFda iste'mol savatçasi har 5 yilda belgilanadi. Oziq-ovqat mahsulotlari uning yarmini (50%), nooziq-ovqat tovarlari va xizmatlar esa – har biri çorak qismini (25% + 25%) taşkil etadi. Uşbu mamlakat iste'mol savatçasi töplami hamda tovarlar va xizmatlar iste'moli normalarining aniq raqamlari bilan havola orqali ötib tanişiş mumkin.

Qozoğistonda oziq-ovqat savatçasi ilmiy asoslangan oziq-ovqat mahsulotlari iste'molining fiziologik normalari böyiça hisoblab çiqariladi. Nooziq-ovqat tovarlari va xizmatlarga xarajatlarning qat'iy belgilangan uluşi minimal iste'mol savatçasi qiymatining 45%i miqdorida belgilanadi. Ya'ni qozoğistonliklarning iste'mol savatçasidagi oziq-ovqat mahsulotlari uluşi 55%ni taşkil etadi.

Quyidagi jadvalda MDHning ayrim mamlakatlaridagi tirikçilik uçun zarur eng kam miqdor şarh e'lon qilingan kunda uşbu mamlakatlar valyutalarining rasmiy kursi böyiça AQŞ dollari ekvivalentida körsatilgan.

Jadvaldan köringanidek, mamlakatlar böyiça raqamlar keskin farqlanadi. Bu nimadan dalolat beradi? Iste'mol savatçasi insonning iste'mol tovarlari va xizmatlarga minimal xarajatlaridan taşkil topişi sababli ularning narxlari alohida olingan mamlakat aholisining turmuş keçiriş qiymatiga bevosita ta'sir körsatadi. Şu tariqa, tirikçilik uçun zarur eng kam miqdorning yuqoriligi – dori-darmonlar, oziq-ovqat mahsulotlari, kommunal xizmatlar va boşqalarning qimmatligidan dalolat.

Bundan taşqari, turli ijtimoiy va yoş guruhlarining ehtiyojlari har xil böladi. Keltirilgan jadval pensionerlarning tirikçiligi uçun zarur eng kam miqdor, masalan, mehnatga layoqatli aholinikiga qaraganda kamligini yaqqol namoyiş etmoqda. 

Iste'mol savatçasi tarkibiga ta'sir körsatuvçi omillar

Xullas, içki iste'mol savatçasini işlab çiqişda quyidagilarni inobatga oliş zarur:

demografik omillar: oilalar katta-kiçikligi va tuzilişi, aholining tarkibi va jins-yoş tuzilmasi va b.;
ijtimoiy-iqtisodiy omillar: oilalarda oziq-ovqat mahsulotlari, nooziq-ovqat tovarlari va xizmatlarning haqiqatda iste'mol qilinişi; barça guruhdagi aholining ehtiyojlari, ularning daromadi darajasi va b.;
inson salomatligini saqlaş va hayotiy faoliyatini ta'minlaş uçun zarur bölgan eng kam iste'mol hajmlari hamda tovarlar va xizmatlar röyxati böyiça ilmiy tavsiyalar;
aholining ijtimoiy himoyalanişini ta'minlaşga doir davlatning moliyaviy imkoniyatlari;
tovarlar va xizmatlarning real bozor narxlari;
boşqa mamlakatlarning tajribasi va b.

Fikrimizça, yuqorida sanab ötilgan barça omillar, xorij tajribasining tahlil natijalari bilan birga, Özbekistonda iste'mol savatçasi va tirikçilik uçun zarur eng kam miqdor loyihalarining işlab çiquvçilari tomonidan e'tiborga qabul qilinmoği lozim.