O‘zbekistonda bahor fasli kirib kelishi bilan ayni mavsumning shoh taomlaridan bo‘lmish sumalak deyarli barcha xonadonda tayyorlanadi. Uni hamma suyib iste'mol qiladi. Afsuski, ayrim holatlarda ushbu taomni asossiz ravishda muqaddaslashtirish ko‘zga tashlanadi. O‘zbekiston Musulmonlari idorasi saytida e'lon qilingan maqolada ushbu holatni muolaja qilish maqsad qiliingan.
Keyingi paytlarda to‘qchilik, farovonlik, moddiy tarafdan keng-mo‘lchilik sababli ne'matlarga nisbatan noshukurchilik va isrofgarchilik holatlari avjiga chiqqani ham ayni haqiqat. Bu salbiy holatni ziyofat, to‘y-tomosha, ma'raka-marosim va boshqa tadbirlarda ham ko‘rish mumkin. Sumalak va unga tegishli jarayonlar-da mazkur salbiy holatlardan xoli emas.
Birinchidan, diniy savodsizlik tufayli sumalakni muqaddas taom sifatida ardoqlash va uni tayyorlash jarayonini ibodat darajasiga ko‘tarish yoki mazkur holatni ilohiylashtirish holatlari ham bor. Shuning uchun bo‘lsa kerak, sumalakning paydo bo‘lish tarixi to‘g‘risida har xil to‘qima xabar va “hadis”lar tarqalgan.
Shunday voqealardan biri – sumalak aslida “semalak”, ya'ni “uch farishta” deb atalib, uni Fotima onamiz roziyallohu anho o‘g‘illari Imom Hasan va Imom Husayn roziyallohu anhumolar uchun tayyorlab bergani haqidadir. Ona uyda hech vaqo yo‘qligi bois o‘choqqa o‘t yoqib, qozonga suv solib, uni qaynatish jarayonida kavlab turgan va o‘g‘illarini tinchlantirish uchun qozondan shaqur-shuqur tovush chiqib tursin, deb bir necha toshni ham tashlagan.
Bu jarayon yarim tungacha davom etib, alal-oqibat har ikkala o‘g‘il charchab uxlab qoladi. Ona ham toliqib uyquga ketadi. Shu payt osmondan uchta farishta tushib, qozonga sumalak uchun ishlatiladigan barcha masalliqlarni solib, uni tayyorlashgan. Erta tongda esa ona-bolalar uyg‘ongan va qozondagi tayyor sumalakni iste'mol qilishgan. Hech qanday hadis yoki asos bilan dalillanmagan mazkur rivoyat aslida to‘qima bo‘lib, amalda sumalak barcha taomlar kabi oddiygina bahoriy taomdir. Uning boshqa taomlardan hech qanday muqaddaslik va ustunlik jihati yo‘q. Chunki uning tarkibida mavjud xususiyatlar boshqa taomlarda ham bor.
Ikkinchidan, sumalakni tayyorlash jarayonida o‘ziga xos talablar, masalan, ayol-qizlarning uzrli bo‘lmasliklari, sumalakka ma'lum adaddagi toshlarni tashlash va uni kavlash jarayonida bo‘ladigan har xil e'tiqodiy adashishlar (alohida niyat qilish, shu paytda qilingan niyatlarning ro‘yobga chiqishi, orzu-havaslarning amalga oshishi, turmushga chiqmagan qizlar bo‘lsa, baxti ochilishi, befarzandlarning bola ko‘rishi, arazlashib qolganlarning yarashishi, sumalakning ustki qismida qandaydir surat, shakl va yozuvlarning paydo bo‘lishi, yana bulardan tashqari qanchadan-qancha bid'at-xurofotlar), hattoki sumalakka qarab turib fol ochish holatlari ham paydo bo‘layotgani nihoyatda achinarlidir.
