Havoga sovurilgan milliardlar: Saudiya Arabistoni dunyodagi eng kuchli quyosh elektrostansiyasi qurilishidan qanday foyda ko‘radi?

Saudiya Arabistoni va SoftBank Group 200 gigavatt (GVt) quvvatga ega quyosh elektrostansiyasi qurilishi bo‘yicha 200 milliard dollarlik anglashuv bitimini imzoladi. Uning qanchalik keragi bor edi? Forbes shu haqidagi maqolasi bilan bo‘lishdi.

Butun dunyoda bu yo‘nalish shiddat bilan rivojlanayotgan bir vaqtda ham Saudiya Arabistonining quyosh energetikasini rivojlantirish bo‘yicha rejalari katta qiziqish uyg‘otmoqda. Aftidan, bu mamlakat hukumati o‘z elektr energiyasini an'anaviy Yaqin Sharq mamlakatlaridagi uglevodorod yoqilg‘isi (tabiiy gaz va boshqa ko‘plab mamlakatlar elektr energetikasi uchun noyob bo‘lgan neft)dan qayta tiklanuvchi energiya manbalariga intensiv o‘tkazish to‘g‘risida strategik qaror qilgan ko‘rinadi.

Umuman olganda, Yaqin Sharqda quyosh energetikasidan foydalanish shartlari ancha qulay: quyosh radiatsiyasining yuqori o‘rtacha yillik darajasi quyosh qurilmalari samaradorligi oshishini ta'minlaydi. Bundan tashqari, Saudiya Arabistoni quyosh qurilmalari bilan band qilish mumkin bo‘lgan yetarlicha maydonga ega, bu ham muhim ahamiyatga ega — 200 GVt quvvatga ega bo‘ladigan quyosh elektr stansiyasi maydoni taxminan 1000-1500 kv kilometrga teng bo‘ladi.

Loyiha ko‘lami

E'lon qilingan loyiha ko‘lami juda keng: 200GVt — bu Saudiyadagi amaldagi energetika quvvatidan taxminan 2,5 baravar katta va butun Rossiya energetika tizimi quvvatiga muvofiq keladi. Shunisi qiziqki, joriy yilning boshida Dubayda va Abu-Dabida ham 5 GVt'li quyosh elektr stansiyalari (CSP) qurilishiga doir rejalar haqida xabar qilingan edi.

Shu o‘rinda tabiiy savol tug‘iladi: agar bu loyihalarning bari amalga oshirilsa, o‘zaro raqobatga kirishuvchi bu stansiyalar elektr energiyasining iste'molchilari kimlar bo‘ladi?

Aftidan, Saudiya Arabistoni elektr energiyasi eksportchisi bo‘lishni rejalashtirmoqda, biroq buning uchun keng ko‘lamli elektr yetkazuvchi liniyalar qurilishi talab etiladi, bu esa yo‘qotishlarga olib kelishi tabiiy. Elektr energiyasini yetkazib berishda yo‘qotishlarni minimal darajaga tushirishni ta'minlovchi texnologik qarorlar bor, masalan, doimiy tokdagi liniyalar, biroq ularni tashkil qilishda doimiy tokni o‘zgaruvchanga o‘tkazishda qo‘shimcha xarajatlar paydo bo‘ladi.

Loyiha muvaffaqiyatli yakun topgan taqdirda, u mamlakatning texnologik imkoniyatlari namunasiga aylanadi. Uning rejalashtirilgan quvvati mavjud va e'lon qilingan quyosh stansiyalari va GES, IES va AES'lardan yuzlab baravar yuqori.

Quyosh zarbi

Dunyoning barcha quyosh elektr stansiyalarining umumiy quvvati shiddat bilan oshdi - 2008 yildagi 15 GVt'dan 2017 yilda 390 GVt'ga. Shunisi e'tiborga loyiqki, o‘tgan yilning o‘zida 94 GVt'ga yaqin yangi quvvat ishga tushirilgan. Ularning yarmidan ko‘pi quyosh energetikasi bo‘yicha so‘zsiz yetakchi hisoblangan Xitoyda yo‘lga qo‘yilgan. Undan keyingi o‘rinlarda Yaponiya, Germaniya va AQSh turadi.

Shu fonda 2030 yilga borib 200 GVt quvvatning ishga tushishi, ya'ni yiliga o‘rtacha 17 GVt fantastik bo‘lmasa-da, juda katta raqamlardir.

So‘nggi yillarda quyosh energetikasiga investitsiyalarning faollashuvi birinchi navbatda quyosh panellari narxining pasayishi va ularning samaradorligi oshishi bilan bog‘liq, bu esa elektr energiyasi kilovatt/soati narxining tushishiga olib keladi. 2009 yildan hozirga qadar elektr stansiyalari tomonidan ishlab chiqariluvchi elektr energiyalarining o‘rtacha narxi 75-85 foizga, ya'ni 4-6 baravarga qisqardi.

Natijada dunyoning ko‘plab mintaqalaridagi quyosh elektr stansiyasida ishlab chiqariluvchi elektr narxi an'anaviy gaz va ko‘mir elektr stansiyalari yetkazib berayotgan elektr energiyasi narxiga muvofiq kela boshladi. Uzoq yillar qator ekspertlar quyosh energetikasi rivoji sababini faqat davlat subsidiyalarida ko‘rgan bo‘lsa, hozirga kelib biz quyosh energetikasining raqobatbardoshligi haqida so‘z yurityapmiz. Shuning uchun Saudiya Arabistonida bunday elektr stansiyasidagi energiya an'anaviy elektrostansiyalarda olingan energiyadan arzonroqqa tushishi mumkin.

Qayta tiklanuvchi energiya bilan bog‘liq qiyinchiliklar

Aksariyat holatlarda qayta tiklanuvchi energiya manbalari nisbatan kichik loyihalarda qo‘llaniladi, shu bois elektr energiyasining uzilishlari tarmoqning barqarorligiga ta'sir ko‘rsatmaydi. Ta'kidlash joizki, vaqti kelib quyosh elektr stansiyalarini energiya yig‘uvchi tizimlar bilan to‘ldirishga to‘g‘ri keladi, zero ular tunda energiya bermaydi, energiya iste'moli esa nolgacha tushmaydi: ba'zi korxonalar ishlaydi, uylarni yoritish yoki isitish kerak. Shu tufayli loyiha qiymati ikki baravardan ko‘proqqa oshadi.

Sahrodagi quyosh stansiyalari jazirama va qumdan jabr ko‘radi. Yuqori havo harorati quyosh batareyalari faoliyatiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi, qumni esa tozalash zarur, bu xizmat ko‘rsatish bahosini oshiradi.

Natijada loyihaning oxirgi qiymati shubha uyg‘otadi. Hozircha aynan qanday texnologiyalar tatbiq qilinishi rejalashtirilayotgani noma'lum, lekin keltirilgan raqamlar, ya'ni 200 GVt uchun 200 milliard dollar, har holda ayni damdagi quyosh elektr stansiyalari narxlaridan kelib chiqib, na energiya yig‘uvchilar, na mamlakat tashqarisidagi iste'molchilarga elektr tarmoqlari qurilishini inobatga olmagan. Shunday bo‘lsa-da, narxlar shiddat bilan pasayishda davom etmoqda va yangi stansiyaning barcha komponentlari va uning elektr energiyasi narxi hisob-kitobi qanday amalga oshirilganini aytish qiyin.

Oxir-oqibat aytish mumkinki, loyiha texnik jihatdan amalga oshirilishi mumkin, u imidj nuqtai nazaridan ijobiy, albatta. Biroq uning iqtisodiy salohiyati hozircha tushunarsiz. Saudiya Arabistoni 2013 yilda keng ko‘lamli quyosh energiyasiga o‘tish dasturi haqida e'lon qilgan, biroq neft narxi pasayishidan keyin bu rejalarning 10 yilga kechiktirilishi haqida ma'lum qilgandi.

Shundan keyin kelajakdagi energetika muvozanatida rejalashtirilayotgan qayta tiklanuvchi energiya ulushini tabiiy gaz foydasiga qayta taqsimlagan. Bugunga kelib esa bu g‘oyaning qayta tug‘ilishiga guvoh bo‘lyapmiz, Yaqin Sharq mamlakati uni amalga oshirishda qanchalik qat'iy ekaninini esa vaqt ko‘rsatadi.