Ushlab turish va uy qamog‘i vaqti hisobga olinadi, gumon qilinuvchilarga – uy qamog‘i va garov

18.04.2018 yildagi O‘RQ–476-son Qonun bilan Jinoyat-protsessual kodeks (JPK) va Jinoyat kodeksiga (JK) ana shunday o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritildi. Bu haqda Norma yozmoqda.
 
Ma'lumot uchun: Uy qamog‘i va garov ehtiyot choralaridan biri, ya'ni ayblanuvchi yangi jinoyatlar sodir etmasligi hamda surishtiruv, tergov va suddan yashirinmasligi uchun unga nisbatan qo‘llaniladigan majburlov turlari hisoblanadi.

Bunda ayblanuvchidan farqli ravishda gumon qilinuvchiga nisbatan ehtiyot choralarini qo‘llashga, umumiy qoidaga ko‘ra, ruxsat berilmaydi. Sababi – gumon qilinuvchining aybdorligi xususida surishtiruv va tergovda hali yetarlicha dalil bo‘lmaydi.   

Shu bilan birga, JPKning 226-moddasiga muvofiq, alohida hollarda gumon qilinuvchiga nisbatan qamoqqa olish tarzidagi chorani qo‘llashga ruxsat berilgan. Odatda quyidagi hollarda shunday yo‘l tutiladi:

• 3 yildan ortiq muddatga ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo nazarda tutilgan qasddan jinoyat sodir etganlikda yoxud 5 yildan ortiq muddatga ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo nazarda tutilgan ehtiyotsizlik oqibatida jinoyat sodir etganlikda gumon qilinganda;
• ushlangan gumon qilinuvchining shaxsi aniqlanmagan yoxud uning mamlakatimizda doimiy yashaydigan joyi yo‘q bo‘lsa, uncha jiddiy bo‘lmagan jinoyatlar sodir etishda gumon qilinganda.
 
Qabul qilingan hujjat gumon qilinuvchiga nisbatan yengilroq ehtiyot choralari – uy qamog‘i va garovni qo‘llash imkonini berdi (xuddi o‘sha alohida hollarda). Ularni tartibga soluvchi normalarning o‘zi ham takomillashtirildi.  
 
Uy qamog‘i 

JPKning 242-1-moddasiga muvofiq uy qamog‘i – taqiqlar (cheklovlar) yuklatilgan va uning ustidan nazorat amalga oshirilgan holda turar joyda (qonuniy asoslarda yashab turgan joyi bo‘lishi kerak) jamiyatdan to‘liq yoxud qisman ajratib qo‘yilish. Uy qamog‘ini qo‘llash uchun qamoqqa olish uchun bo‘lganidek asoslar zarur (JPKning 242-moddasiga qarang). Bunda uy qamog‘i unga nisbatan qamoqqa olish tarzidagi ehtiyot chorasini tanlash uchun asoslar mavjud bo‘lganida uning yoshini, sog‘lig‘i holatini, oilaviy ahvolini va boshqa holatlarni hisobga olgan holda qamoqqa olish maqsadga nomuvofiq deb topilgan taqdirda qo‘llaniladi.
 
Uy qamog‘ini sud qo‘llashini hisobga olgan holda keyinchalik qo‘shimcha taqiq (cheklov) belgilash ham sud tartibida amalga oshirilishi mustahkamlab qo‘yilgan. Sud ajrimi prokurorning yoki prokurorning roziligi bilan surishtiruvchining yoxud tergovchining iltimosnomasiga ko‘ra chiqariladi. Buning uchun gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi, himoyachi, sudda hozir bo‘lgan boshqa shaxslar ham eshitiladi, taqdim etilgan materiallar tekshiriladi.    
 
Bundan tashqari, himoyachi, qonuniy vakil, belgilangan taqiqlarga (cheklovlarga) rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshirish vazifasi zimmasiga yuklatilgan organ, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sud bilan so‘zlashish uchun, shuningdek zaruriyat yuzaga kelgan taqdirda, huquqni muhofaza qiluvchi organlarni, tez tibbiy yordamni, yong‘in xavfsizligi xizmatini, qutqaruv xizmatini va boshqa shoshilinch xizmatlarni chaqirish uchun telefon aloqasidan foydalanish huquqidan cheklash taqiqlandi. Shu bilan birga gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi o‘z yashash joyidagi uy qamog‘ini ijro etish zimmasiga yuklatilgan ichki ishlar organiga har bir shunday qo‘ng‘iroq haqida xabar berishi shart.
 
Ushlab turish va uy qamog‘i endi jazo tayinlash chog‘ida hisobga olinadi. Buning uchun JKning 62-moddasi yangi tahrirda bayon etilgan. Chunonchi, ushlab turishning yoki uy qamog‘ining har 1 kuni:

a) ozodlikni cheklashning, intizomiy qismga jo‘natishning, ozodlikdan mahrum qilishning 1 kuniga;
b) axloq tuzatish ishlarining yoki xizmat bo‘yicha cheklashning 3 kuniga;
v) majburiy jamoat ishlarining 4 soatiga;
g) jarima tayinlashda EKIHning ½ qismiga tenglashtirildi.
 
Garov

JPKning 249-moddasiga muvofiq garov – ayblanuvchi, sudlanuvchi, ularning qarindoshlari, boshqa fuqarolar yoki yuridik shaxslar tomonidan surishtiruv, dastlabki tergov organi yoki sudning depozit hisobvarag‘iga topshiriladigan pul mablag‘i yoki qimmatbaho buyumlar (ko‘chmas mulk ham qabul qilinishi mumkin). Garov barcha hollarda va istalgan toifadagi ishlar bo‘yicha qo‘llanilishi mumkin.
 
Biroq sud prokuror so‘ragan qamoqqa olish yoxud uy qamog‘i o‘rniga ko‘pincha uni tayinlaydi. Shu sababli JPKga qo‘shimcha kiritilgan qoidaga ko‘ra, ishni sudga qadar yuritish bosqichida sud tomonidan pul tarzidagi garov qo‘llanilgan taqdirda, u surishtiruv yoki dastlabki tergov organining depozit hisobvarag‘iga o‘tkaziladi.
 
Garovni bundan buyon qo‘llash uchun asoslar mavjud bo‘lmaganda, xuddi shuningdek ish bo‘yicha ish yuritish tugatilgan taqdirda, mazkur ehtiyot chorasini qo‘llash to‘g‘risida qaror chiqargan sud albatta xabardor etilgan holda prokuror tomonidan, shuningdek prokurorning roziligi bilan surishtiruvchi yoki tergovchi tomonidan bekor qilinishi yoki boshqa ehtiyot chorasiga o‘zgartirilishi mumkin.
 
Mazkur tuzatishlar 19.04.2018 yildan kuchga kirdi.