Voyaga yetmagan bolalarning ta'minot oliş huquqi qonun bilan kafolatlangan

ikki bola uçun — uçdan bir qis­mi;

uç va undan ortiq bola uçun - yarmisi miqdorida aliment undiriladi.

Har bir bola uçun undiriladigan aliment miqdori eng kam iş haqining 75 foizi, ya'ni ayni paytda 138 225 sömdan kam bölmagan miqdorda belgilandi.

Qonun normasida voyaga yetmagan bo­lalarga undirilayotgan aliment miq­dori taraflarning moddiy yoki oilaviy ahvolini va boşqa e'tiborga loyiq holatlarni hisobga olgan holda sud tomonidan kamaytirilişi yoki köpaytirilişi mumkinligi belgilangan.

Bu holatda ham kamaytirilgan yoki­ köpaytirilgan aliment miqdori foiz­da emas, balki ota-onaning har oydagi iş haqi, boşqa daromadlarining muayyan qismida, ya'ni bola sonidan kelib çiqqan holda, yuqoridagi tartib asosida undirilişini e'tiborda tutiş darkor.

Bundan taşqari Oila kodeksning qator normalarida aliment qat'iy summada belgilanişi nazarda tutilgan. Masalan, ota-onaning voyaga yetgan bolalariga aliment tölaşi, aliment tölaşi şart bölgan ota-onaning iş haqi va (yoki) boşqa daromadi doimo bir xilda bölmay, özgarib tursa yoxud daromadining bir qismini natura tarzida oladigan bölsa, voyaga yetgan, mehnatga layoqatli bolalarning ota-onasiga ta'minot berişi holatlari şu jumlaga kiradi.

Oila kodeksining 144-moddasi 2-qismiga muvofiq, qat'iy summada undirilayotgan alimentlarni indeksatsiya qiliş maqsadida alimentning miqdori sud tomonidan qonun hujjatlarida belgilangan eng kam oylik iş haqining muayyan qismiga mos ravişda pul bilan tölanadigan qat'iy summada belgilanadi.

Sud alimentni qat'iy summada undiriş haqida qaror qabul qilar ekan, hal qiluv qarorining xulosa qismida şu summa muayyan miqdorda emas, balki eng kam oylik iş haqi­ning muayyan qismiga mos ravişda undirilişini körsatişi lozim.

Sodda qilib aytganda, sudning hal qiluv qarori xulosa qismida undiriladigan qat'iy summa 200.000 söm (yoki 300.000 söm) miqdorida deb emas, balki eng kam oylik iş ha­qi­ning 1,5 baravari (yoki 2 baravari) miqdorida deb qayd etilişi kerak.

Oila kodeksining 136-moddasiga muvofiq, ali­ment sudga murojaat etil­gan paytdan boşlab un­diriladi.

Agar ta'minot uçun mablağ oliş çoralari sudga murojaat qilingunga qadar körilganligi, ammo aliment tölaşi şart bölgan şaxsning uni tölaşdan boş tortgani oqibatida aliment olinmaganligi sud tomonidan aniqlansa, ötgan davr uçun aliment sudga murojaat etilgan payt­dan boşlab uç yillik muddat doira­sida undirib olinişi mumkin.

Sud hal qiluv qarorining xulosa qis­mida aliment qaysi sanadan undirilişi körsatilişi şart.

Qonun talabi böyiça, voyaga yetmagan bolalar huquqini öz vaqtida hi­moya qiliş maqsadida aliment undiriş töğrisidagi sud buyruği yoki hal qiluv qarorlari darhol ij­roga qaratiladi.

Amaldagi fuqarolik protsessual qonunçilik talabiga köra, qonuniy nikohdan tuğilgan voyaga yetmagan farzand ta'minoti uçun aliment undiriş haqidagi talab soddalaştirilgan tartibda, ariza beruvçi va javobgarni çaqirmasdan, sud buyruği çiqariş orqali 3 kunlik muddatda ko‘­rib çiqiladi.

Bunda arizaga nikoh guvoxnomasi yoki nikoxdan ajraşganlik haqidagi guvohnoma, farzand tuğilganligi haqidagi guvohnoma nusxalari, şuningdek, yaşaş va agar javobgarning iş joyi aniq bölsa, iş haqi töğrisida ma'lumotnoma ilova qilinişi kifoya.

Endilikda voyaga yetmagan bolalar ta'minoti böyiça aliment undiriş uçun arizalarni uydan çiqmasdan, fuqarolik işlari böyiça tegişli sudlarga elektron ravişda yuboriş imkoniyati mavjud.

Uşbu jarayonni Özbekiston Respublikasi Oliy sudi, AQŞ Xalqaro taraqqiyot agentligi (USAID) va BMT Taraqqiyot dasturining "Özbekistonda qonun ustuvorligi yölida hamkorlik" qöşma loyihasi doirasida iş­lab çiqilib, ayni paytda samarali tatbiq etib kelinayotgan E-SUD milliy elektron sudlov axborot tizimi or­qali tez va qulay tarzda amalga oşiriş mumkin. Buning uçun quyidagi oddiy harakatlarni bajariş kifoya:

1) internet-brauzer or­qali v3.esud.uz saytiga kiriş;

2) röyxatdan ötiş;

3) login va parolni terib, öz "şaxsiy kabineti"ga kiriş;

4) "yangi ariza" menyusiga kirib, körilayotgan iş turi (sud buyruği) ni tanlaş;

5) arizani topşirmoqçi bölgan sudni tanlaş;

6) talablar turkumidan "voyaga yetmagan bolalar ta'­minoti uçun aliment undiriş"ni tanlaş;

7) qarzdor haqidagi ma'­lumotlarni töliq va aniq kiritiş;

8) talab turiga köra, te­gişli ma'lumotlarni ki­ritiş;

9) tölangan davlat boji miqdorini körsatiş;

10) ariza va unga ilova qilingan hujjatlarning, şu jumladan, davlat boji tölanganligini tasdiqlovçi hujjatning elektron nus­xasini axborot tizimiga yuklaş;

11) "Saqlaş va jönatiş" tugmasini bosiş lozim.

Murojaat qabul qilin­gan­ligi haqidagi ma'lumotni va uç kun içida natijasi bo‘­yiça sud qarorini elektron şakl­da oliş, ya'ni sudga kel­masdan turib, voyaga yet­magan farzand ta'minoti uçun aliment undiriş mum­kin.

2018 yilning birinçi yarmida E-SUD tizimi orqali kelib tuşgan aliment undirişga oid 15 ming 528 ta elektron ariza ijobiy hal etilgan. Bu, öz navbatida, şunça miqdordagi voyaga yetmagan, ta'minotga muhtoj bolalarning moddiy ta'minot oliş böyiça huquqlari öz vaqtida tiklanganini anglatadi.

Şu örinda voyaga yetmagan bolalar huquqini himoya qiliş borasida amaldagi qonunçilikka qator özgartiş va qöşimçalar kiritilganini ta'kidlaş maqsadga muvofiqdir. Xususan, endilikda alimentni bola voyaga yetgunga qa­dar köçar va köç­mas mulk yoki boş­qa qimmatli narsalar beriş orqali bir yöla oldindan tölaş mumkin.

Voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz şaxslarni, şuningdek, moddiy yordamga muhtoj ota-onani moddiy ta'minlaşdan böyin tovlaş holatlari uçun köriladigan sudlov çoralari kuçaytirildi.

Ya'ni sud hal qiluv qarori yoki sud buyruğiga binoan undirilişi lozim bölgan mablağni jami ikki oy­dan ortiq muddat mobaynida tölamaslik — 15 sutka muddatga ma'muriy qamoqqa oliş yoki ma'muriy qamoq qöllanilişi mumkin böl­magan şaxslarga eng kam iş haqi­ning 20 baravarigaça miqdorda jarima solişga sabab böladi.

Uşbu harakat ma'muriy jazo qöl­lanilganidan keyin sodir etilsa, ikki yilgaça axloq tuzatiş işlari yoki bir yilgaça ozodlikdan mahrum etiş jazosi qöllaniladi.

Bu harakat ilgari hukm qilingan jinoyatiga öxşaş jinoyat sodir etgan, ya'ni muqaddam voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz şaxslarni moddiy ta'minlaşdan böyin tovlagan şaxs, xavfli retsidivist tomonidan sodir etilgan bölsa, ikki yil­­dan uç yilgaça axloq tuzatiş işlari yoki uç yilgaça ozodlikdan marhum qiliş bilan boğliq jazo belgilanadi.

Yana bir muhim jihat: agar şaxs ali­­ment majburiyatlari böyiça qarzdorlikni töliq tölagan bölsa, u javobgarlikdan ozod qilinadi. 

Xulosa qilib aytganda, ma'muriy huquqbuzarlik uçun javobgarlik va jinoiy javobgarlik haqidagi amaldagi qonunçilikka kiritilgan uşbu qöşimça va özgartişlardan köz­langan maqsad, bir tomondan, voya­ga yetmaganlar va mehnatga layoqatsiz şaxslarning moddiy ta'minot oliş huquqlarini töla himoya qiliş bölsa, ikkinçi tomondan, ularning moddiy ta'minotiga javobgar şaxslarning mas'uliyatini oşiriş sifatida namoyon böladi.

Xolmömin Yodgorov,
Özbekiston Respublikasi
Oliy sudi raisi örinbosari