Iqtisodiy yuksalishga ko‘maklashish markazi rahbari Yuliy Yusupov Kun.uz’ga taqdim etgan navbatdagi maqolasida eng og‘ir ijtimoiy illatlardan biri — korrupsiya, uning kelib chiqish sabablari, uni yengish vositalari va tamoyillari haqida so‘z yuritadi.
Behzod Hoshimovning korrupsiya haqidagi intervyusi ijtimoiy tarmoqlarda keng muhokamalarga sabab bo‘ldi. Ushbu muhokamalar meni korrupsiya, uning biznes shaklini olgan jihati haqida mushohada yuritishga undadi.
Umuman olganda, korrupsiyani «pullik xizmat ko‘rsatish» sifatida e'tirof etish mumkin. Ammo u odatiy emas — o‘ziga xos xizmatdir. Birinchidan, u qonunga xilof. Ikkinchidan, u boshqa bir turdagi xizmatdan kelib chiqadi — davlat xizmatlaridan.
Jamiyat davlat xizmatlarini ko‘rsatishi uchun mansabdorlarni yollaydi. Ammo ba'zi holatlarda mansab egalari shundoq ham bajarishlari kerak bo‘lgan ishlar uchun manfaatdor tomondan qo‘shimcha to‘lov talab qila boshlashadi. Aksincha bo‘lishi ham mumkin: ular qilishi lozim bo‘lgan ishlarni qilmaslik uchun, qoidabuzarlikka «ko‘z yumish» yoki ruxsat bermaslik lozim bo‘lgan joyda ruxsat berishlari uchun pora olishadi.
Davlat xizmatlarini ko‘rsatish jarayonida nega bunday holatlar yuz berishi va nega «qo‘shimcha» (korrupsion) xizmatlarga talab paydo bo‘lishini tushunib yetmoq kerak. Axir bu yerda gap faqat mansabdorning pora olish istagi haqida emas, kimdir o‘sha porani berishga tayyorligida hamdir. Aks holda, mansabdorning pora olish istagi havoda muallaq qolgan bo‘lardi.
Tahlil qulayligi uchun davlat xizmatlarini ikki toifaga bo‘lamiz.
Birinchisi — jamiyatga kerak bo‘lgan xizmatlar. Ular barcha rivojlangan mamlakatlarda ko‘rsatiladi. Masalan, mulk huquqini hisobga qo‘yish (registratsiya qilish), pasport (yoki uning o‘rnini bosuvchi hujjat) berish, tashkilotlarni tekshirish (soliq to‘lash, sanitar qoidalarga amal qilish va boshqa masalalari bo‘yicha), davlat ehtiyojlari uchun xaridlar qilish.
Ikkinchi toifa — aksariyat hollarda mansabdorlarning o‘zlari tomonidan jamiyatga tiqishtirilayotgan xizmatlar. Rivojlangan davlatlarda bunday xizmatlar ko‘rsatilmaydi. Masalan, alohida korxonalarga turli-tuman individual imtiyozlar (soliq, kredit sohasida, rasmiy konvertatsiyadan foydalanish uchun imtiyozlar) berish. Yoki o‘ta qiyinlashtirilgan propiska. Yoxud jamiyat uchun aytarli zarar keltirmaydigan, shu uchun ham ularga ruxsat olish kerak bo‘lmagan, ammo, negadir, mansabdorlar tomonidan ularga ruxsat berish joriy qilingan xizmatlar. Yoki konkurs o‘tkazmasdan qurilish uchun yer berish amaliyoti (bunda mansabdor kimga yer berish keragu kimga bermaslik kerakligini o‘zi hal qiladi).
