Nazar Eşonqul: Xuşomad va maddohlik, ijodkorning siyosat va mafkuraga qulligi hamda olomonçilik haqida
|02:25 / 30.03.201919 85111 min
Jamiyat, adabiyot xususan, özbek adabiyoti, uning tahlillari, muammolari yuzasidan qator körsatuv va suhbatlarni öquvçilar e'tiboriga havola etib kelayotgan Kun.uz’ning navbatdagi suhbatdoşi taniqli yozuvçi Nazar Eşonqul böldi.
Yozuvçi bilan bugungi jamiyat va adabiyot haqidagi suhbatimiz oçiq va samimiy ruhda ötdi.
— Nazar aka, insoniyat yaralibdiki, san'atga xususan, adabiyotga intilib yaşaydi. Aytingçi, insonda bu olamga bölgan intiliş, ehtiyoj aslida qanday paydo böladi, qaçon paydo böladi va uning paydo bölişiga sabab nima? Adabiyotdan uzoq inson qanday inson?
— «Adabiyot nima?» — degan savolga siz bilan mengaça ham juda köpçilik javob izlagan, ammo aniq va tölaqonli javobni heç kim berolmagan. Öylaşimça, adabiyot inson jannatdan uzilgandan keyin (Odam Ato va Momo Havo) öşa haqiqiy dunyodan uziliş va uning soğinçi asosida paydo böldi. Şuning uçun ham ehtimol avval söz paydo bölgandir.
Hatto insonni qutqariş uçun bu olamga yuborilgan vositalarga qarasak ham unda muqaddas kitoblarni köramiz. Yana öşa kitob va yana öşa söz. Demak, adabiyot bu – söz san'ati. Aynan adabiyot muqaddas bölgan tuyğularni insoniyatga eslatib turadi. Odamni azal va abad bilan birlaştirib turadi, sodda qilib aytganda esa odamiyligini eslatib turadi.
Adabiyotdan uzoq inson qanday inson degan savolingizga ikkita holat böyiça gapiriş kerak böladi.
Birinçisi «Payğambarlar kitobi» degan kino bor. Ana şu kino voqeliklarida jahon uruşi röy beradi va uruşdan söng yer yuzida tamaddunning jamiki ildizlari yöqolib ketadi. Endi tirik qolgan insonlar hayotni qaytadan boşlayapti. Ammo bu insonlarda heç qanday manba va asos yöq. Ular bugungi tuşunçamiz bilan baholaganda hayvonlardan deyarli farq qilmaydi. Çunki ularning kun keçiriş va yaşaş uçun kuraşi faqat nafs, ya'ni qorin töydiriş uçungina böladi. U töda bölişi ham faqat qorin töydirişi ğamidan. Buning uçun bir-birini ğajib taşlaşga ham tayyor.
Mavzuga oid
Ana şunday paytda bu odamlar kitob haqida eşitib qolişadi va endi şu kitobni qölga kiritiş uçun harakat boşlanadi. Bu oddiygina timsoliy işlangan sahna. Ammo unda qorin ğamidan boşqasini bilmaydigan hayvoniy, nafsga qul bölgan odamning haqiqiy insonga aylaniş jarayonida adabiyotning xizmati körsatib berilgan.
Ikkinçisi Rey Bredberining «Farangeyt böyiça 451 daraja» asari bor. Asar voqeliklari Amerikada sodir böladi. Uning boş qahramoni Gay Monteg — öt öçiruvçi. Aslini olganda unga öt öçiruvçi degan emas, aksinça öt yoquvçi degan ta'rif töğri keladi. Çunki uning vazifasi qayerda kitob körsa uni yoqiş. Sababi, Gay Monteg yaşayotgan jamiyat uçun kitob öta xavfli bölgan bir buyum. Çunki kitob birinçi navbatda insonning erkinligini anglatib turadi, ikkinçidan, özining ozod, hur inson, şaxs ekanligini, hissiyoti, muhabbati hamda haq-huquqi borligini eslatib turadi.
Mana şu ikki holatdan xulosa çiqara olsak, adabiyotning insoniyat oldidagi örnini bilib olamiz.
Keling uzoqqa bormaylik, 1933-1945 yillarda Adolf Gitler Germaniyasini haqiqiy söz san'atkorlari taşlab ketgan. Çunki u yerda adabiyot bölişi mumkin emas (bu mafkura bilan adabiyot kelişa olmaydi degan ma'noda). Mana şu davrda taşlab ketilgan Germaniya oz emas, köp emas 50–60 milliondan ortiq odamga qirğin keltirdi.
Adabiyotdan uzoq bölgan hayot mana şu.
— 1999 yilgi intervyularingizdan birida özbek nasrida hali beri «böronni» kutmayotganingiz, özbek nasridagi bu jimlik hali uzoq davom etişi, balki yangi asrning yangi 10 yilliklarida nimalardir röy berişidan umidvorligingiz haqida gapirgandingiz. Öşa davrdan keyin ham ikkita 10 yillikni bosib ötdik. Nazarimda, siz aytgan «böron» hali hanuz uyğonganiça yöq. Xöş, bu jimlikning sababini aslida qayerlardan qidiriş kerak?
— Adabiyotdagi bu jimlikni faqat özbek adabiyotidan qidiriş kerak emas. Bu butun dunyo adabiyotiga tegişli holat. Sababi, keyingi 25-30 yil içida adabiyotning roli ma'lum ma'noda pasaydi. Butun jamiyatda adabiyot va söz san'atiga bölgan ehtiyoj susaydi. Undan köra oldi-qoçdi ya'ni, belletristikaga bölgan talab kuçayib ketdi. Aslida adabiyot ikki qismga bölinadi. Birinçisi – (belletristika) hamma bilgan, hamma uçun tuşunarli, hamma uçun qiziqarli, ya'ni iste'molçining talabidan kelib çiqib yozilgan asarlar.
Ikkinçisi – millatning, xalqning ertasini öylab yozilgan, uning tafakkuri va köngliga xizmat qiladigan haqiqiy adabiyot.
Mana şu ikki adabiyot örtasidagi kuraş baribir belletristikaga qarab ketdi. Va haqiqiy adabiyotga bölgan ehtiyoj butun dunyoda susaydi.
Nazarimda, suhbatdan avval siz bilan eslagan Xaruki Murakami uslubi ham baribir jim-jimalar hozirça. Biz aytayotgan jimlikni buzişga bölgan intiliş, ammo bu baribir maktab emas.
Şu nuqtai-nazardan dunyo miqyosida olinsa ham hali adabiy metaforalar öylab topilmadi.
Özimizning özbek adabiyotiga keladigan bölsak, men ma'lum ma'noda şe'riyatda bunaqa avantryustik talatöplar, buzişlar va böronga xos intilişlar bor, deb hisoblayman. Buni bir qança misollar bilan aytiş mumkin. Ya'ni, nazmda böronga intiliş bor. Nasrda esa bu böronni uyğota oladigan misolni körganimça yöq.
Şu örinda bir fikrni aytişim kerak. Nazm inson könglini, qalbini tarbiyalaydi. Nasr esa tafakkurni. Bu ehtimol şu narsaga ham boğliqdir. Ya'ni, millatning tafakkuri özgarmagunça nasrda ham özgariş bölmas.
— Nazar aka, deyarli barça xalqlar, davlatlar öz tarixida mustabidlik davrini boşdan keçirgan. Lotin Amerikasi, Yevropa, Şarq, Afrika... Kuzatamizki, öşa xalqlar adabiyotida mustabidlik öz izini ham qoldiradi. Adabiyot, adabiyot deymiz aslida adabiyot mustabidlikning oldida nima? Mustabidlik unga qanday ta'sir ötkazadi?
— Adabiyot mustabidlikka, mutaassiblikka, jaholatga qarşi kuraşadigan birdan-bir qurol. Adabiyot aynan mustabidlik va mutaassiblikning qanday paydo bölgani, qayerga olib borişi va nima oqibatlar olib kelişini tahlil qilib beradi.
Mutaassiblik va mustabidlik ikkovi bitta narsa. Agar tafakkurda streotiplar, bir xil fikrlaş paydo bölsa, millat mute va qullikka köniksa, u diniy bölsa buning oqibati mutaassiblik, agar siyosiy tuzum bölsa u mustabidlik.
Şu boisdan, adabiyot doimo mustabidlik va mutaassiblik, jaholatni foş etuvçi bölişi kerak. Jamiki adabiyot şunday bölgan. Masalan, Navoiy ham asarlarida öşa davrga munosabatini ifodalagan. Şohlar örtasidagi kuraşlar, kelişmovçilik va padarkuşlik illatlarini tanqid ostiga olgan.
Umuman, Navoiy barça asarlarida insonni tutqun qilgan mutaassiblik va mustabidlikka qarşi kuraşadi. Bu kuraşning falsafiy asoslarini körsatgan.
Şunday ekan, adabiyotning birinçi vazifasi ham illatlarni foş qiliş, mohiyatni körsatişdir. Men bu yerda Gorkiyning «Ona» romanidagi «qölga qurol oling, ketdik!» ma'nosida gapirmayapman, uning vazifasi mohiyatni körsatişdir.
— Bugungi tomoşabin, öquvçining katta qismini (u xoh televideniyeda, gazeta yoki internetda) mamlakat miqyosidagi muhim xabar, ma'lumotlardan köra, (men oddiy xabarlar haqida gapirmayapman) şou-biznesdagi voqeliklar, baçkana hazil guruhlarining baçkana çiqişlari, ayrim seriallar köproq öziga tortayotganini kuzatyapmiz. Sizningça, kişilardagi bu sayozlik nimani bildiradi, umuman bu yölning kelajagi bormi?
— Yöq! Tabiiy ravişda bu yölning kelajagi yöq. Xuddi şunday sayozlik fojialari jahon adabiyotida German Gessening «Biser öyini» asarida tilga olinadi. Asarda aytilişiça, şunday davr keladiki, odamlar ongi şou-biznes vakillari bugun nima kiyadi, nima yeydi va nima içadi degan xayollar bilan band böladi. Odamlarning qolgan barça muhim voqeliklarga bölgan qiziqişi öladi.
Bu nimadan dalolat? Bu inson tafakkurining şu darajaga yetib kelayotganidan dalolat. Bu ham falsafiy, ham diniy va dunyoviy nuqtai-nazardan baho berilişi kerak bölgan masala.
Bu yerda bugungi yozuvçining ham kamçiligi bor. Kamçiligi şundaki, biz yozayotganlarimizni odamlarga öşa şou-biznes darajasida qiziqarli qilib yetkazib bera olmayapmiz. Odamlar asarlarda özini, öz muammolari, orzularini topolmayapti.
Asarlarimiz odamlarga, ularning ertasiga daxldor ekanligini yetkazib bera olganimizda edi, oddiy odamlarning diqqati adabiyotga, siz aytgan oldi-qoçdilardan köra muhimroq masalalarga qaratilgan bölar edi.
Odamlar asarlarda özini, köngil dunyosini körmayotganining sababi esa ularning ongi hali adabiyotni, ulardagi ramzni tuşuna oladigan darajaga yetgani yöq. Şu bilan birga, yozuvçining özi ham bu saviyaning oğriğini yelkasiga olib, uni tuşuntirib bera oladigan darajada emas. Balki şu sababdan ular bunday savollardan özini çetga olmoqda.
Ikkinçidan, çetdan kirib kelayotgan ommaviy madaniyat. Aynan u orqali ham bunday saviyasizlik, olomon madaniyati tarğib qilinadi.
— Bunday tafakkur va saviyasizlikdan qutiliş yöllari adabiyotdan taşqari yana nimalarda körinadi?
— Tarbiyada körinadi. Aynan tarbiya orqali insonda illatlarga qarşi kuraşa oladigan immunitet uyğotiş mumkin.
Birgina seriallarni olaylik. Balki biz seriallarni şunçaki ermak sifatida tomoşa qilarmiz. Ammo men birorta serialning mafkuradan xoli ekanligiga işonmayman. Sababi, har bitta media mahsulot orqasida albatta qandaydir ğoya va kimningdir maqsadi yotadi. Şu orqali odamlar qandaydir ğoyaga böysundiriladi.
Hozir mana şuni tuşuntirib bera oladigan tahlillar kerak, fikrlar kerak.
Suhbat davomida yozuvçi şuningdek, xuşomad va maddohlik, siyosat va mafkuraga qul ijodkorlar, kişilar tafakkurida keçayotgan özgariş va ayni damda qotib qolayotgan tuşunçalar, olomonçilik borasida ham aççiq ammo özi töğri deb bilgan haqiqatlar haqida fikr bildirdi. Suhbatni töliq şaklda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.
