Aholiga naqd xorijiy valuta sotila boşlandi: buyoği nima böladi?
|16:30 / 22.09.2019150 15613 min
2019 yilning 20 avgust sanasidan boşlab Özbekistonda tijorat banklari tomonidan dollar sotilişi yölga qöyilgan. Çet el valutasini valuta ayriboşlaş şoxobçalarida sotib oliş mumkin. 21 avgustdan Özbekiston banklari xorijiy valutani naqd pulda sotişni boşladi. Birinçi kun içida aholi tomonidan 15 million AQŞ dollaridan ziyod valuta xarid qilingan bölib, şundan 9,6 million dollar naqd körinişda amalga oşirilgan. Şuningdek, banklar aholidan 20 million AQŞ dollari miqdorida xorijiy valuta xarid qilgan.
Avvalo aytiş lozimki, Prezidentimizning qarori ijrosi asnosida qöyilgan bu qadam haqqoniy bozor iqtisodiga yetaklaydigan zarur qadamdir. Bunga qadar xorijiy valutani faqat kartalarga sotib oliş mumkin edi.
Bundan sal oldin dollar kursi keskin oşgan va 9 avgust kuni Markaziy bank Özbekistonda dollar nega keskin kötarilganiga izoh bergan edi. Unga köra, kurs oşişiga taşqi va içki omillar sabab bölgan: 2019 yilning ikkinçi yarmidan boşlab, Özbekistonning asosiy savdo şeriklari bölgan ba'zi mamlakatlarda (Rossiya, Qozoğiston va Xitoy) milliy valutalarning qadrsizlanişi boşlangan, bu esa içki valuta bozorimiz iştirokçilarining almaşuv kursi böyiça kutilmalari va qarorlar qabul qiliş jarayoniga ma'lum darajada ta'sir körsatgan. Şuningdek, yurtimizdagi asosan import qiluvçi xöjalik yurituvçi sub'yektlar tomonidan xorijiy valutaga bölgan talabning ösib borişi kuzatilgan. Bu asnoda Rossiya, Xitoy, Hindiston oltin sotib olişga kirişgan.
Inqilobiy qaror
2017 yilning 2 sentyabrida Prezident Şavkat Mirziyoyevning «Valuta siyosatini liberallaştiriş böyiça birinçi navbatdagi çora-tadbirlar töğrisida»gi farmoni e'lon qilindi. Mazkur farmonga muvofiq, mamlakatimizda valuta munosabatlarini tartibga soladigan hamda yuridik va jismoniy şaxslar xorijiy valutani erkin sotiş va sotib olişga imkon beradigan yangi bozor mexanizmini joriy qiliş boşlandi.
Yangi tartibga köra, endi milliy valutamizning çet el valutasiga nisbatan ayirboşlaş kursi valuta birjasining banklararo elektron savdolarida valutaga bölgan talab va taklifdan kelib çiqqan holda şakllantiriladigan böldi.
Ma'lumki, Prezident Şavkat Mirziyoyev 2017 yil 7 fevralda imzolagan «Özbekiston Respublikasini yanada rivojlantiriş böyiça Harakatlar strategiyasi töğrisida»gi farmonning «Iqtisodiyotni yanada rivojlantiriş va liberallaştiriş» deb nomlangan bölimida valuta siyosatini isloh qiliş uşbu yönalişdagi birinçi zaruriy qadam ekanligi ta'kidlangan va islohotlarning muvaffaqiyati köp jihatdan pul-kredit, soliq-budjet va iqtisodiy siyosatning boşqa sohalarida amalga oşirilayotgan sa'y-harakatlarning samarali muvofiqlaştirilişi bilan çambarças boğliqligi aniq ta'kidlangan edi.
Mavzuga oid
Milliy pul birligining erkin konvertatsiya qilinişi islohotlarning taqdiri uçun hal qiluvçi ahamiyatga egadir. Konvertatsiya, eng avvalo, mamlakatimizda investitsiya va işbilarmonlik muhitini yanada yaxşilaş, eksportni rağbatlantiriş, korxonalarning raqobatbardoşligini oşiriş uçun zarur. Xorijiy sarmoyadorga qançalik imtiyozlar berilmasin, naqadar jozibador muhit yaratilmasin, milliy pul birlik erkin konvertatsiya qilinmasa, omilkor investorlar bunday yurtga kelmaydi. Çunki u kiritgan valutasini xohlagan paytda va xohlagan miqdorda konvertatsiya qilişi, ayniqsa, özi işlab topgan foydani boşqa mamlakatga olib çiqiş imkoniyatiga (huquqiga) ega bölişi şart.
Aynan konvertatsiya boşlanganidan söng xorijdan jalb etilayotgan sarmoyalar miqdori keskin oşdi. Bu hodisa - valuta sohasini liberallaştiriş mamlakatimiz eksport salohiyatini oşirişni ham rağbatlantirdi. Masalan, mamlakatimiz yuridik şaxslari tovar, iş va xizmatlar importi, foyda repatriatsiyasi, kreditlarni qaytariş, xizmat safari xarajatlari kabi tölovlarni amalga oşirişi uçun xorijiy valutalarni çeklovsiz sotib oliş imkoniyatiga ega bölişdi. Bir paytning özida barça eksportçi korxonalarning çet el valutasidagi tuşumini majburiy sotiş böyiça talab ham bekor qilindi.
Darvoqe...
Darvoqe, 2017 yilda dollarni sotib olib, aholiga naqd valuta sotilmasligi, Özbekistonda konvertatsiya oçilişi bilan, horijiy valuta faqat konversion kartoçkalarga ötkaziş orqali sotilişi valuta islohoti sari töliq qadam qöyilmagani qator salbiy holatlarga sabab bölib kelayotgan edi.
Garçi, rasman Özbekiston hududida dollarda savdo qilinmasa-da, xalqimiz yillar mobaynida bölgani kabi savdo-sotiğini dollarda qilişda davom etdi. Uy-joylar, avtomaşinalar savdosi dollarda hisob-kitob qilinar, bozorda ham biror aşyoga xaridor bölsangiz, sotuvçi «falon söm» deb narxni aytiş örniga, qöliga kalkulyator olib, aşyoning dollardagi narxini öşa kungi «qora bozor» narxiga köpaytirib, keyin aytardi. Hatto poralar ham dollarda olinadi.
Bozorda nega narx oşganini aytsangiz, import mollarni emas, hatto guruç yo pomidor sotuvçi ham to hanuz dollar kursi oşganini bahona qiladi.
Bank dollarni fakat kartoçkaga tuşirib berişi, nakd dollarni sotmasligi «qora bozor» yanada kuçayişiga olib keldi.
Nega çetga çiqmaydigan oddiy xalq ham dollarni afzal köradi?
Avvalo, real inflatsiyaning sur'ati bunga sababdir, bu odamlarni zörğa orttirgan bir-ikki tangasini ham valutada saqlaşga undaydi. Kattaroq xarajatlarga – imorat qurişga, maşina olişga, öqişga «kiritiş»ga va hokazolarga yiğadigan pulini xalq dollarda saqlaydi, çunki sömda qadrsizlanadi. Yuqorida aytganimizdek, salmoqliroq hamma narsa bozorda, dollarga çaqilib, sotiladi. Konversion plastik kartaga tuşgan valutani faqat çet elda işlatiş mumkin, xolos. Buning ustiga valutani naqdga aylantiriş çoği foiz yöqotiladi, kartadan ustama foiz ololmaymiz, qoldiq kapitalizatsiyasi ham mavjud emas – ya'ni sizning pulingizni bank aylantirib, foyda köradi, xolos.
Şu örinda muhim bir gap – hali-hanuz kuçda bölgan monopoliyaçilar öz bozorlarida narxlarni kötarişga urinişi ham sömni qadrsizlantiradi. Sun'iy monopoliya yuzaga kelgan soha va bozorlarda raqobatni kuçaytiriş uçun bu masalani öylab çiqiş kerak. Bu inflatsiyani töxtatib turiş nuqtai nazaridan ham, raqobatni rivojlantiriş nuqtai nazaridan ham muhimdir.
2017 yildan 2019 yilning avgust-sentyabrigaça bozorning asosiy iştirokçilari valuta sotiş va xarid qiliş böyiça ehtiyojlarini banklar orqali qanoatlantirdi. Faqat aholining naqd valutaga bölgan talabi qanoatlantirilmayotgandi. Naqd valuta kerak bölganlar xalq faqat qora bozorga borardi.
Albatta, qora bozor ança kiçik hajm va almaşuv kursidagi minimal farq bilan ança vaqt yaşaşi mumkin. Uni batamom yöqotiş uçun valuta almaştiriş punktlarini har bir ehtiyoj bölgan, zarur yerda oçiş lozim. Bozor va bank kurslari farqini minimumga yetkaziş uçun aholining ham naqd dollar xarid qiliş imkoniyatini ta'minlaş kerak edi.
Şu ma'noda valutaning aholiga erkin sotila boşlangani inqilobiy qadamdir. Endi bu sohada u ham boşqa bozorlardagi kabi talab va taklif qonunlari amal qiladi.
Valutani bozorga kim taklif etadi?
Eng avvalo, mamlakatimizdan mahsulotni çetga eksport qiluvçilar valutani sotadi, çunki ular işçilarga maoşlarni sömda tölaş, xomaşyo xarid qiliş, elektr energiyani tölaş va boşqa xizmatlar uçun, daromadidan Özbekistonda foydalaniş uçun valutani sotişi lozim. Valutaning salmoqli qismi çetda işlayotgan mehnat migrantlaridan keladi. Qolaversa, yurtimizda zavodlar-qurayotgan, yangi texnologiyalar kiritayotgan, quruvçi, biçuvçi, tikuvçi va hokazo xodimlarni işlatayotgan, aşyo va uskunalar sotib oladigan çet ellik sarmoyadorlar dollarini sömga aylantiradi. Çunki hozirça bizda yagona aylanadigan valuta sömdir.
Valutani kimlar talab qiladi?
Valuta mamlakatga mahsulot kirituvçilarga – importçilarga kerak. Çetga dam oliş, sayohat, işlaş, öqiş uçun bormoqçi bölgan kişilarga kerak. Öz jamğarmalarini çet el valutasida saqlovçilarga lozim, çunki odamlarimiz milliy valutaga hali işonqiramay turişibdi.
Ana şu talab va taklif ham almaşuv kursini şakllantiradi.
Ayrimlar konvertatsiya joriy etilgani tufayli iqtisodiyotning dollarlaşuvi kuçayadi degan xavotirni bildiradi. Bu notöğri qaraşdir. Iqtisodiyotimiz aynan konvertatsiya yöqligi va doimiy valuta yetişmovçiligi tufayli dollarlaşgan edi. Kattaroq narsalar xarid qiliş kabi köplab bitimlar hamon dollarda amalga oşirilgan. Köplab tovarlar rasman dollarlarda sotilgan: aviaçiptalar, paxta, ip-gazlama va boşqalar. Dollarlaşuvning yuqori darajasi aynan valuta taqçilligi va uni xarid qiliş qiyinçiliklari bilan boğliqdir.
2019 yil 20 avgustdan kiritilgan erkin konvertatsiya böyiça navbatdagi qadam dollarlaşuvning köplab sabablarini bartaraf etadi.
Endi bank islohotlariga ehtiyoj jiddiylaşdi - banklar imkoniyatlari kengayişi kerak, bank sohasidagi raqobat kuçayişi lozim.
Alal-oqibat...
Albatta, naqd valutani erkin sotişni 2017 yil sentyabridayoq kiritiş mumkin edi va biz bugun bir qadar oldinga siljigan bölardik. Uni keçiktiriş faqat hadik va xavotirlar, jur'atsizlik bilangina izohlanişi mumkin. Bu holat «qora bozor»ning pul aylanmasi katta bölib qolişiga olib keldi. Naqd valutaning endi erkin sotilişi uning aylanmasini sezilarli qisqartiradi. «Qora bozor»ning keyingi saqlanişiga pul almaştiriş punktlari rivojlanmagani, ular işlaş vaqtining çeklangani, mamlakatimizda kontrabanda va «yaşirin» import saqlanib qolişiga, ayrim mahsulotlarni olib kirişga davlat bojlari baland qolayotganiga va import yöliga qöyilgan boşqa proteksionistik tösiqlarga boğliqdir.
Valuta erkinlaşuvi almaştiriş kursining tebranişlariga sabab böladi, albatta. Söm bir qadar qadrsizlanişi mumkin. Bu jarayondan mamlakatdan mahsulot çiqarib, sotuvçilar yutadi, çetdan mahsulot olib kiruvçilar, valutada kredit olganlar biroz yutqazadi. Narxlar bir qadar oşadi. Şu bilan birga, istiqbolda işlab çiqariş ösadi va aholi bandligi ta'minlanadi.
Endi inflatsiyaning asosiy sabablaridan bölgan pul emissiyasi va «imtiyozli kreditlaş» tizimini isloh qiliş kerak. Bugun pul emissiyasining asosiy manbasi – imtiyozli kreditlar beriş bölib qolmoqda. Bank sektorining 80 foizdan ortiq aktivlari hukumat va turli davlat idoralariga tegişli bölgan bir şaroitda, kredit emissiyasi nazorat qilinmaydi, bank sektori, goho xususiy banklar ham imtiyozli kredit berişga qat'iy da'vat qilinadi. Imtiyozli kredit bergan banklar zarar köradi.
Masala köndalang qöyilişi kerak: banklar bozor şaroitida işlaşi kerak, davlat kredit sektoriga ma'muriy tarzda aralaşmasligi kerak, aks holda heç qaçon bozorda barqaror narxlar barqaror bölmaydi va valuta almaştiriş kursi sakraşda davom etmaydi.
Halol va haqqoniy bozor iqtisodi haqqi-hurmati imtiyozlardan keçiş kerak. Monopolistlar tinimsiz qölga kiritayotgan imtiyozlardan ham, ularning çöntagini qappaytiriş uçun berilayotgan imtiyozli kreditlardan ham, 40 foizdan oşgan kredit emissiyasidan ham voz keçiş şartdir. Bu holat inflatsiyaning asosiy manbaidir – u iqtisoddagi raqobatni öldirmoqda, ya'ni işlab çiqaruvçilarni teng bölmagan şaroitga duçor qilmoqda – ayrim şaxslarning biznesi rivojlanib, boşqalariniki ölib bormoqda. Bir toifaga imtiyozli kredit bergan bank boşqa tijorat loyihalariga foiz stavkasini oşirişga majbur.
Davlat va hukumat ham, bank va mijozlar ham çöntagiga yaraşa yaşaşi kerak. Ulkan loyihalar va mahobatli obektlar imtiyozli moliyalaştirilişi uçun butun iqtisod azob çekişi – yuqori inflatsiya va devalvatsiyaga mahkum bölişi, yuqori soliq stavkalari saqlanişi aniqdir. Eng avvalo xususiy sektorni rivojlantiriş, işlab çiqarişni moliyalaştiriş, fuqarolarning daromadlarini oşiriş kerak. «Asrga tatigulik» ulkan inşootlar yuksalişi oddiy fuqarolarning daromadi tinmay u yoki bu sabab bilan davlatga qaytarilişiga olib kelmoqda. Yuqori soliqlar, kommunal xizmatlar – gaz, suv, benzin va hokazolarning narxi tinimsiz oşişi, yöl harakati qoidalarini buzganlik uçun jarimalarning narxi asta-sekin maşinaning narxiga yaqinlaşib borayotgani, ketma-ket boj tölab pasport almaştirişlar, hatto hayvonlarga pasport kiritiş, majburiy suğurtalarning maşinalarga ham, mana kelgusida odamlar soğliğining ham majburiy suğurtalanişi, elektr narxini tölaşning diffrensiyalaşuvi va hokazolar xalq tobora oğir şaroitga tuşişiga olib kelmoqda.
Uylar yuksak va salobatli bölsa-yu, uning içidagi inson baxsiz bölsa, islohotlarda pirovard ma'ni bölmaydi. Axir, Prezident Şavkat Mirziyoyev aytganlari kabi: «Xalq davlatga emas, davlat xalqqa xizmat qilişi kerak!»
