Quriliş materiallari bozoridagi muammolar, yeçimlar va istiqbol. Soha rahbari bilan suhbat
|01:41 / 25.10.201927 63511 min
Kun.uz tahririyati davlat idoralari va turli taşkilotlar mutasaddi rahbarlari bilan intervyularni davom ettiradi. Quriliş materiallari işlab çiqariş sohasida korrupsiya bormi? Özbek marmari qaçon dunyoga dong taratadi? Tsement importi uçun imtiyozlar bekor qilinişi sababi nimada? Sohada innovatsion jarayonlar va yoş mutaxassislar malakasi talabga javob berişi uçun nimalar qiliş kerak? «Özsanoatqurilişmateriallari» uyuşmasi boşqaruv raisi Botir Zaripov bilan bölib ötgan navbatdagi suhbat şu va boşqa savollar atrofida böldi.
— Avvalambor, uyuşma faoliyati haqida gaplaşsak. Bugungi kunda «Özsanoatqurilişmateriallari» uyuşmasi nimalar bilan band?
— Köpçilikka ma'lum, sönggi 3 yilda respublikamizda keng kölamli quriliş-bunyodkorlik işlari amalga oşirilmoqda. «Obod qişloq», «Obod mahalla» yoki aholi uçun şinam uy-joylar qurilişi, şaharlarimizning obodonçiligini sönggi ön yillar bilan taqqoslab bölmaydi. Aynan quriliş materiallari işlab çiqaruvçilar faoliyatini muvofiqlaştiriş, ularga amaliy yordam beriş, duç keladigan muammolarni bartaraf etiş, sohaga sarmoyalar, ayniqsa, töğridan-töğri investitsiyalarni jalb qiliş, korxonalarni modernizatsiya qiliş, eksportni köpaytiriş va importni qisqartiriş kabi masalalar bizning asosiy vazifalarimizdan hisoblanadi.
— Sir emas, Özbekistonda kapital quriliş sohasi juda ham rivojlanib bormoqda. Bu öz-özidan quriliş materiallariga bölgan talabni ham oşiradi. Şu nuqtayi nazardan sohani rivojlantiriş uçun qanday işlar amalga oşirilmoqda?
—Albatta, sohaning rivojlanişi uçun eng katta omil huquqiy-me'yoriy hujjatlarning qabul qilinişi. Uşbu qarorlar soha rivojiga katta turtki böldi. Ikkinçi omil mamlakatimizdagi qazilma boyliklar. Respublika hududidagi mingdan ortiq qazilma boyliklarni sanoat usulida qayta işlab, katta natijalarga erişyapmiz. Uçinçisi, albatta, mehnatkaş xalqimiz va tadbirkorlarning taşabbuslari.
— Quriliş sohasi rivojlanayotgani bois, ayrim mahsulotlarga talab yuqori böladi. Misol uçun, sement. Statistikaga köra, bu yil özimizda bunday zavodlar köp bölişiga qaramay, xorijdan köp miqdorda sement import qilingan. Importning örnini bosiş sönggi 15 yilda kun tartibidan tuşmagani inobatga olinsa, bu masala qanday hal etilmoqda?
Mavzuga oid
— Savolingizga javob berişdan oldin ayrim raqamlarga töxtalsam. Sohamizda asosiy ijobiy özgarişlar sönggi 3 yilda amalga oşirilyapti. Agar 2016 yil bilan joriy yilning kutilayotgan yakunlarini soliştiradigan bölsak, 2016 yilda sohada 8400ga yaqin korxona faoliyat körsatgan bölsa, şu yil oxiriga kelib, bu raqam 10,5 mingga yetişi kutilmoqda. Ikkinçi körsatkiç, bu mahsulotlar işlab çiqariş körsatkiçi. 2016 yilda 7 trln 800 mrld sömlik quriliş materiallari işlab çiqilgan. Bu yil yakuni böyiça bu raqam 20 trln sömni taşkil etadi. Uçinçi körsatkiç, bu investitsiyalar. Tahlil davrimizda sohaga kiritilayotgan sarmoya 4,5 baravarga oşib, yil yakunigaça 1,5 mlrd dollar investitsiya kiritilişi kutilmoqda, vaholanki 2016 yilda atigi 360 mln dollar investitsiya kiritilgan edi.
—Xorijiy sarmoyadorlar, sir bölmasa, köproq qaysi yönalişlarga e'tibor qaratmoqda?
—Çet ellik sarmoyadorlar birinçi navbatda bozori çaqqon bölgan, quriliş sohasida köp işlatiladigan materiallarga katta qiziqiş bildiradi. Eng avvalo sement işlab çiqarişga. Ikkinçisi quriliş oynasi. 2016 yilda respublika böyiça 8 mln tonna sement işlab çiqilgan bölsa, 2019 yil yakuni bilan yiliga 15 mln tonna sement işlab çiqariş quvvati paydo böladi. 2018 yilda 3,5 mln tonna sement import qilingan bölsa, peşma-peş zavodlar işga tuşgani natijasida sement importiga berilgan imtiyozlarga ham zarurat qolmadi. Sentabr oyida 320 ming tonna sement import qilingan bölsa, oktyabrda 50 ming tonna. Lekin bozorda sement narxi deyarli özgarmadi. Ikkinçi asosiy quriliş materiali bu quriliş oynasi. 2016 yilgaça bizda faqat bitta - «Kvars» AJ quriliş va boşqa oyna mahsulotlari işlab çiqqan bölsa, bugungi kunda ularning soni 3taga köpayadi. Şulardan bittasi Jizzax viloyatida işga tuşib, quriliş va bezakli oynalar işlab çiqarilmoqda. Keyingi yilning birinçi çoragida «Kvars» korxonasi kengaytirilişi hisobiga bir yilda 22 mln kv.m. quriliş oynasi işlab çiqarişga erişiladi. Bundan taşqari, Navoiy viloyatida yiliga 10 mln kv.m. quriliş oynasi işlab çiqaruvçi quvvat işga tuşiriladi.
— Xalq orasida Özbekistonda işlab çiqilgan sement sifatiga işonçsizlik bildiriladi. Uyuşmada quriliş materiallarini işlab çiqariş sohasida sifatni nazorat qiliş qanday yölga qöyilgan?
— Albatta, bu savollarni özimiz ham eşitganmiz. Bir narsani aytişim kerak, har bir sement zavodi töliq işga tuşişdan oldin mas'ul idoralar tomonidan ularning mahsulotlari tekşiruvdan ötkaziladi. Işçi komissiyaning mazkur zavod me'yoriy talablarga qançalik javob berişi yuzasidan aktlar tuziladi. Şartlardan yana biri, sement zavodida laboratoriya bölişi kerak. Unda işlab çiqilayotgan sement sifati doimiy ravişda kompyuter dasturlari vositasida nazoratdan ötkazib turiladi. Şu nuqtayi nazardan sifatli sement işlab çiqarilişi kafolatlangan. Zavoddan heç qaçon sifatsiz sement sotuvga çiqarilişiga yöl qöyilmaydi.
—Quriliş mavsumi boşlanganida sement narxi qimmatlaşadi, qişga kelganda aksinça. Aytmoqçi bölganim, bugungi kunda quriliş materiallari bozori qançalik şaffof?
—Barça sement zavodlarimiz öz mahsulotlarini birja savdolari orqali sotişga majbur. Birja savdosi şaffof bölib, har qanday tadbirkor öz vakili orqali yuqoriroq narx berib, istagança sement xarid qila oladi. Şu yilgaça quriliş mavsumida sement narxi kötarilişi kuzatilar edi. Biroq, yangi zavodlar işga tuşişi natijasida sement narxi birmunça barqaror saqlanib turdi. Ya'ni, 2019 yil 1 yanvar holatiga bir tonna sement narxi 471 ming sömni taşkil etgan bölsa, 1 iyunda 572 ming sömni taşkil etdi, 1 iyulda 476 ming sömdan sotildi. 2 oktabr holatiga köra, bir tonna sement 484 ming sömga teng böldi. Yil boşidagi narx bilan orqadagi farq unçalik katta emas.
«Özsanoatqurilişmateriallari» uyuşmasi boşqaruv raisi Botir Zaripov
—Özbekiston quriliş materiallari qaysi mamlakatlarga eksport qilinmoqda va bular qaysi mahsulotlar?
— Atrofimizda juda katta bozor bor. Özbekistondan gipsokarton, pardoz toşlari, keramika mahsulotlari va sanfayans, linoleum, şuningdek, tom yopişda işlatiladigan materiallar ham eksport qilinmoqda. Ozarboyjonga 1 mln dollarga yaqin keramika plitalari yetkazib berilişi rejalaştirilgan. Afğonistonning özi yiliga 200 mln dollarlik mahsulot import qiladi. Biz uşbu bozorni ikki omil, tannarx va sifat bilan egallaşimiz mumkin. Şu bilan birga, yaqin 3 yilda eksport miqdorini 4-5 baravar oşiriş imkoniyatlari mavjud.
— Italiya marmari, Ispaniya marmari deyişadi. Özbekistonda Ğozğon marmar koni bor. Özbek marmarining qaçon dunyoga donği ketadi?
—Ham oğriqli va töğri savol berdingiz. Biz Alloh bergan tabiiy boyliklardan yetarli darajada foydalana olmayapmiz. Ğozğonda şunaqa toşlarimiz borki, Italiyada ham, Ispaniyada ham yöq. Bu yerda ikkinçi masala şuki, SSSR vaqtida marmartoşlar portlatib olingani sababli mikroyoriqlar paydo bölgan va sifat tuşgan. Endilikda, Xitoy va Italiyadan yangi zamonaviy toş kesuvçi arralar va uskunalar keltirildi. Nima uçun Xitoydan kelib Nurotada, Tomdi tumanida zavod oçyapti? U toşimizning sifatini, qadrini va bozordagi narxini bilyapti-ki, şunday qilmoqda.
— Sohada raqobat qançalik rivojlanmoqda?
—Raqobat kun sayin oşmoqda. Ayniqsa, yirik korxonalar örtasida. Masalan, «Qizilqumsement» 600 marka sement işlab çiqarişni yölga qöygan bölsa, «Ohangaronsement» 700 marka sement işlab çiqarmoqçi. Bundan taşqari, mahsulotlar diversifikatsiyasi ham yölga qöyilmoqda.
—Uyuşma oldida qanday muammolar bor va siz ularga qanday yeçimlarni taklif etmoqdasiz?
—Albatta, iş bor joyda kamçilik böladi. Bizning soha ham bundan istisno emas. Eng katta masala, hududlardagi barça korxonalar ham töliq quvvatda işlamayapti. Uskuna bor, imkoniyat bor, ammo 30 foiz quvvatda işlayapti. Vaholanki, u kamida 80-90 foiz quvvatda işlaşi kerak. Bunday misollarni köplab keltiriş mumkin. Masalan, qazilma boyliklardan foydalaniş samarasini olaylik. Ayrim tadbirkorlar kar'yerni olib qöygan, lekin foydalanmaydi. Hozirda, şunday taklif tayyorlayapmizki, bu kabi tadbirkorlar litsenziyasidan mahrum etiladi.
— Sohada mutaxassislar muammosi qanday hal etilmoqda? Hozirgi yetişib kelayotgan yoşlar quriliş materiallari bozorini rivojlantiriş talabiga javob beradimi?
—Zamonaviy axborot texnologiyalari rivojlangan davrda uşbu texnikalardan foydala oladigan, çet tillarni yaxşi özlaştirgan kadrlar zarur. Şunday kadrlar yetiştiruvçi markazlarimiz bölsa-da bu yetarli emas. Biz yuqoridagi talablarga javob beradigan kadrlar töliq şakllangan deb ayta olmaymiz. Bu böyiça işlaşimiz, zavodlar hududida öquv kurslarini taşkil etişimiz kerak.
— Tizimdagi korrupsiya masalasi. Soha qay darajada korrupsiyadan xoli deb ayta olasiz?
— Foizda ayta olmayman, tan olişim kerak. Qolaversa, bu borada mas'ul idoralar ham bor. Lekin, oddiy fuqaro sifatida aytişim mumkinki, ilgarilari tizimda bölgan. Korrupsiya nimadan kelib çiqadi? Jamiyatdagi muhit ta'sir qilişi barobarida qançalik köp tösiqlar bölsa, qiyinçiliklar sun'iy yaratilgan bölsa, bu yerda, albatta, korrupsiya böladi. Tadbirkor litsenziya ololmaganidan keyin, u boşqa yöllar bilan borişga harakat qiladi. Bugungi kunda hujjatlarni topşirsa, 10 kunda litsenziyasini olib ketmoqda. Bundan taşqari, ilgari sementni zavodning özi sotgan, kim köproq xizmatini qilib qöysa yoki köproq bersa, öşanga sotilgan. Hozir birja orqali sotiladi.
Yoki investitsiya kiritiş masalasi. Avval mana bu xizmatni qilib qöyasan, keyin ruxsat beriladi, deyişgan. Hozirda bu jarayonlarning barçasi şaffof. Korrupsiya yöq deb aytolmayman, lekin bunday salbiy illatlarga barham beriş borasida işlar olib borilmoqda.
— Botir aka, mazmunli suhbatingiz uçun katta rahmat! Uyuşma bilan katta marralarni egallaşingizga tilakdoşmiz!
