«Toza» statistika ketidan quviş: bu jinoyatçilik va ajrimlar sonini kamaytirişda naf beradimi?
|14:00 / 31.12.201917 9089 min
Foto: DepositphotosFoto: Depositphotos
Respublikamizda turli sohalarda statistik ma'lumotlar yuritiladi. Ularning ayrimlari yuzasidan majlislar ötkaziladi, rahbarlarning faoliyatiga baho beriladi, kimlardir şu raqamlar ortidan işdan olinadi, yana kimlar uçundir qöşimça çora-tadbirlar va vazifalar belgilanadi.
Biroq iqtisodiy sohani qöya turaylik, ijtimoiy hayotdagi ayrim sohalarda yuritilayotgan statistika va tahlillar uçun çora körilişi, ularni bartaraf etiş yuzasidan turli keraksiz majlislar ötkazilişini yoqlamayman. Insonlar hayoti öyinçoq emas-ku?
Aytmoqçi bölganim — jinoyatçilik hamda oilaviy ajralişlar masalasida imkon qadar kiçikroq raqamli statistikani ta'minlaşga bölgan intiliş haqida.
Nega?
Çunki aynan mana şu sohalarda raqamlarga qarab iş köriş közböyamaçilik, soxtakorlikni keltirib çiqarmoqda. Pastroq raqamlar talab etilişi sohada jinoyatçilik kamayişi emas, aksinça — yanada ildiz otişi uçun xizmat qilmoqda.
Fikrimni tuşuntirişga harakat qilaman.
Masalan, içki işlar organlari oldiga huquqbuzarlik va jinoyatçilik kölamini kamaytiriş masalasi qöyilgan. Qaysiki hududda jinoyatçilik darajasi katta bölsa, öşa hududdagi rahbarlarga çora körilmoqda va yoki aksinça. Ayrim hududlarda bir yilda birorta jinoyat röy bermagani haqida ma'lumotlar ham matbuotda köz-köz qilinmoqda.
Aslida ham vaziyat çindan ham yaxşi tomonga özgarganmi? Unday deyiş juda qiyin, fikrimça.
«Toza» statistika ortidan quviş — mayda jinoyat va huquqbuzarliklarning qasddan qayd etilmasligiga olib kelmoqda. Içki işlar idoralarida işlovçi döstlarimizning aytişiça, vaziyat şu darajaga yetganki, öğirlik qilgan, yengil va oğir tan jarohati yetkazilgan holatlarda uşbu jinoyatni qayd etiş, ekspertizadan ötiş uçun yöllanma beriş örniga, içki işlar organlari nizolaşayotgan tomonlarni yaraştirib qöyişga majbur bölişmoqda. Albatta, six ham, kabob ham kuymaydigan bu şaroitda korrupsiya uçun ham keng yöl oçiladi.
Bu bilan közlangan samaraga erişiş mumkinmi? Albatta yöq. Çunki jazo muqarrarligi yöqolmoqda. Kiçik jinoyatlar uçun heç qanday jazoga loyiq körilmasligini körgan, sezgan insonlar öşa qilmişlarini takrorlamaydi deb öylaysizmi? Bunday adolatsizlik jamiyatda norozilik uyğotadi, içki işlar organlari xodimlariga nisbatan işonçsizlik vujudga keltiradi, ularning obrösi pasayişiga olib keladi.
Köpçilik, masalan, ma'lum bir jinoyatlar uçun jazo çoralari qattiqlaştirilsa, öşa jinoyatning oldi olinadi, deb ham öylaydi va şunday takliflar ham beradi. Hatto ba'zi jinoyatlar uçun ölim jazosini taklif qiladiganlar bor, göyoki şunday qilibgina, unga qarşi kuraşiş mumkin. Ammo, bu ham notöğri.
Mavzuga oid
Misol uçun, çegarani buzib kontrabanda tovar olib kiruvçilarga qarşi keskin kuraşilgan, hatto ularni ta'qib qilib, otiş ham mumkin bölgan. Ammo mana şunday xavf böla turibam, odamlar bu yöldan qaytişmagan.
Yoki yöl harakati qoidalarini buzuvçilarga jarimalar qançalik oşirilmasin, yöl-transport hodisalari kamayib qolgani yöq. Xulosa qiliş mumkinki, jazoning qat'iyligi emas, balki uning muqarrarligi jinoyatçilikning keskin kamayişiga olib keladi.
Binobarin, har bir nojöya qilmiş uçun qonunçilikda belgilangan tarzda suriştiruv ötkazib, jazoni tayinlabgina adolat örnatiş, içki işlar, prokuratura va sud organlari obrösini ham yuksaltiriş mumkin.
Bu holni quruq statistikadan qoçib, fuqarolarning ariza va telefon orqali murojaatlarni faqat şaffof ravişda onlayn registratsiya qilib, prokuratura nazoratiga olib bartaraf etiş kerak.
Biroq, qonunçilikka rioya etilişini nazorat qilişi lozim bölgan, jinoyat va huquqbuzarlikni qayd etişni yaşirganlik uçun çora körişi şart bölgan prokuratura organlari ham jinoyatçilik darajasi uçun javobgar etib belgilanişi vaziyatni yanada oğirlaştiradi, deb öylayman.
Ikkinçi masala — oilalarda ajrim masalalari köpayib borayotganidan ularni bartaraf etiş uçun yiğilişlar ötkazilayotgani, turli çora-tadbirlar belgilanayotgani mavzusi.
Bu masala bilan şuğullanişi aytilayotgan xotin-qizlar qömitasi, «Oila» ilmiy-amaliy tadqiqot markazi, Yoşlar ittifoqi, mahalliy hokimliklar, fuqarolarning özini özi boşqariş organlari va boşqa taşkilotlar özlarining kurakda turmaydigan tadqiqotlari hamda takliflari bilan çiqişlar qilayotgani yanada hayratlanarli.
Bu orada ajraşişni qiyinlaştiriş uçun yuqorida ta'kidlaganimdek, sudlar ariza qabul qilmayapti. Yaraşuv muddatini juda uzoq belgilaşmoqda. Ajraşiş uçun qayta-qayta arizalar berilmoqda.
Boşqa tomondan, musulmonçilik bor, aqida masalasi bor: «uç taloq» olgan xotin endi heç qanaqasiga öşa er bilan yaşay olmaydi. Bu tomonlarini mutasaddilar bir zum öylab ham körişayotgani yöq.
Natijada hanuz qonuniy er-xotin bölib turgan erkak va ayol allaqaçon boşqa oila qurib, hattoki yangi oilasida farzand körişga ham ulgurgan bölişadi. Biroq sud ularni ajratmaydi. Çunki statistika buziladi, kattalardan gap eşitadi!
Oila — öta şaxsiy masala. Ajraliş qandaydir ma'lum bir prinsip asosida röy bermaydi. Ularning har biri individual vaziyat. Umuman, er-xotinning oilaviy hayotiga heç kimning aralaşişga haqqi yöq.
Bir-birini yoqtirmay qolgan, hali farzand körmagan er-xotin qoidaga muvofiq, FHDYo organlari tomonidan osongina ajralişi kerak. Örtadagi mol-mulk masalasi keyin ikki örtada fuqarolik tartibida sudda körib çiqilaveradi.
Hozir mutasaddilar oilada tuğilgan farzandlarni rökaç qilişmoqda. Ajraşaman degan oilalarning qariyb 70 foizida farzand borligi aytilmoqda. Biroq, ajraşişga jazm qilgan erkak va ayol yoş bola emas-ku, ular örtadagi farzand uçun javobgar, bu javobgarlik qonunçilikda belgilab qöyilgan — talablariga rioya qilinsa bas. Qonunçilikka töliq amal qilişni talab qiliş kerak, böldi.
Xöp, keling, vaziyatga oilada tuğilgan farzandlar tomonidan qarab köramiz. Bola otasiz yoki onasiz holatda ruhiy tomondan köproq qiynaladimi yoki doimiy janjal, uruş, ziddiyatlar kuzatiladigan oiladami? Bu — birinçidan.
Ikkinçidan, ajrimlarda bolani faqat onasiga beriş qariyb odat tusiga kirgan. Natijada, bola ajralişdan söng moliyaviy oğirroq holatda bölgan yoki kimningdir qaramoğida bölgan onada qoladi. Öşa ona yo doimiy aliment talab qilib, erini quvlab yurib ziddiyatlarda yaşaydi, yo bolasini qarindoşlariga taşlab, çetga işlagani ketadi.
Agar rostdan ham bolaning kelajagi eng muhim bölsa, keling, ajrimlarda imkoniyati kattaroq, moliyaviy holati yaxşiroq tomon bolani olsin. Bu şaroitda bola öşa birinçi holatdan, ya'ni ajratilmagan ziddiyatli oiladan köra baxtliroq yaşamaydimi?
Biz baxtli oila — ajraşmagan oila, baxsiz oila — ajraşgan oila, degan stereotiplarga öralaşib qolganmiz. Bu öşa statistikaga qarab fikrlaşdan paydo böladi.
Devor içida, er xotin birga yaşayotgan farzandli oila, göyoki baxtli, ammo öşa devor ortida nima bölayotganini statistika bilmaydi-ku? Vaziyatga xos tomondan yondaşiş, har bir oila uçun alohida yeçim berişning yagona yöli — ularni tinglaş, ya'ni er va xotinning istaklarini birinçi planga olib çiqişdir.
Yoş farzandlar taqdiri uçun, ana, alimentni öz vaqtida tölamaganlik uçun javobgarlik kuçaytirilsin va jazoning muqarrarligi ta'minlansin — yetarli böladi.
Oiladagi zöravonlik sabab ajraşiş taşabbusi ayollardan çiqqanda ularni xotin-qizlar qömitasi, qarindoşlar, mahalla-köy, yoşlar ittifoqi tomonidan nuqul turli bahonalar bilan yaraştirib qöyaveriş fojiaga yetaklamaydimi?
Ana şunday notinç oilalarda ayollar, erkaklar öz joniga qasd qilmoqda. Yoki erining kaltaklari ostida umri xazon bölmoqda, bunday manzaraga guvoh bölib ulğayayotgan yoş avlodning ruhi siniq holda tarbiya topmoqda. Nega bu statistika xotin-qizlar qömitasini qiziqtirmaydi?
Nosoğlom oila faqat erkak kişining aybi bilan emas, ayol kişining taşabbusi bilan ham yaralişini unutmasligimiz kerak. Xuddi şunday zöravon, tovlamaçi yoki xiyonatkor ayol bilan yaşaşga majbur bölayotgan erkaklar ham bor.
Buzilib bölgan oilani majburiy saqlab turiş — ikkita yangi soğlom oila paydo bölişiga tösqinlik qiliş demakdir.
Nega inson öziga yoqmay qolgan yoki özini azoblayotgan kişi bilan yaşaşga mahkum bölişi kerak?! Qaysi mezon asosida? Şu savolga javob izlab köring. Javob bitta: odamlarning xohişi heç narsa emas — muhimi «katta»larning xohişi. Statistika buzilmasligi kerak! Davlat tomonidan moliyalaştirilayotgan, aslida keraksiz qandaydir jamoat taşkiloti «işlayotgandek», «ajrimlarni kamaytirişga erişayotgandek» körinişi uçun ham kerak.
Biroq şuni ham unutmaslik kerakki, huquqiy-demokratik davlat ajraşişga qarşi kuraşmaydi, oilani davlat işi — boşqaruvning davomi, deb hisoblamaydi.
