Koronavirus avj olişi qaçon tugaşi mumkin: 4 ssenariy
|01:26 / 02.04.2020123 11111 min
Koronavirus normal hayot tarzini umuman özgartirib yubordi. Köpçilikni bu qaçon tugaşi haqidagi savolning javobi qiziqtirmoqda. Epidemiologlar vaziyat quyidagi tört ssenariydan biri böyiça davom etadi deya hisoblaşmoqda. The Atlantic ana şu ssenariylar haqida ma'lumot berdi.
MARIA LITWA / LAIF / REDUX
1-ssenariy. Bir oydan ikki oygaça
Mutaxassislar bu variant sodir böliş ehtimolini past deb hisoblaşmoqda.
«Koronavirus «kutilmagan ravişda jiddiy patogen bölmasa» ijtimoiy masofalaniş hisobiga muammoni bir-ikki oy içida yengiş mumkin.
Hozirda zararlanganlarning hammasi ilgari biz kuzatgan bemorlardan farq qiladi. Ularning kasalligi yengil ötmoqda va asta-sekin immunitet orttirilayotganini tuşunyapmiz», deydi Harvard maktabi epidemologiya professori Uilyam Henej.
Vaziyatning tezda yaxşilanişi borasidagi boşqa yöl u qadar ijobiy emas. Irnvayndagi Kaliforniya universitetining jamoat soğliğini saqlaş professori Endryu Noymerning fikriça, ijtimoiy masofalaniş jarayonining kuçsiz tarzda keçişi bir neça oylarda koronavirusning keskin avj olişiga olib kelişi mumkin
«Natijada soğliqni saqlaş tizimi inqirozga yuz tutadi va juda köp odamning ölimiga sabab böladi. Biroq zararlanganlarning köpçiligi tuzaladi. Natijada odamlarning köp qismi, hatto Yer aholisining hammasi immunitetga ega böladi», deydi u.
Uşbu vaziyatning har ikkisiga köra ham bir neça oydan keyin hayot odatiy tarziga qaytişi mumkin. Biroq bunday bölmasa ham bahor faslining oxiriga borib ekspertlar koronavirus haqida köproq ma'lumotga ega böladi. Eng avvalo, ular yuqtiriş holatlarining ilk oqimi oqibatlarini baholay olişadi. Natijada koronavirusga qarşi kuraşiş samaradorligi ortadi.
Henej hozirda bu ma'lumotlar mavjud emasligini tuşuntirmoqda. Çunki virusni yaqinda yuqtirgan kişilar uçun odatda bir neça haftalik intensiv davolaş talab etilmaydi. Şuningdek, bir yoki ikki oydan keyin mutaxassislar tuzalganlar infeksiyaga qarşi immunitetga ega bölişi va u qança vaqt amal qilişini yaxşiroq tuşunadilar. Bu ma'lumotlar esa koronavirusning oldini olişda asqotadi.
Mavzuga oid
2-ssenariy. Uç oydan tört oygaça
Henej bu vaqt davomida «virus haqida imkon qadar köproq ma'lumot olinişiga, bu esa turli harakatlarni yangilaş imkonini berişi»ga işonç bildirmoqda. Masalan, virusni hatto belgilarsiz yuqtiriş holatida öpka orqali immunitetga ega bölişga oydinlik kiritilişi mumkin.
Buni kasallik belgilari va belgilarsiz bölgan odamlarni test qiliş orqali biliş mumkin. Bu yerda tadqiqotlarning ikki turi muhim: birinçisi, koronavirusning özi aniqlaydi, ikkinçisi, immuniteti bölgan odamlarda işlab çiqariluvçi antijismlar bu jarayonda yordamga keladi.
Henejning sözlariga köra, bu ma'lumot zararlanganlar va xavf ostida bölganlarni izolyatsiya qiliş imkonini beradi. Aholining katta qismi esa normal hayotga qaytişi mumkin. Aholisi kasallikka kamroq yöliqqan tumanlar aholisi buni tezroq amalga oşiriş imkoniga ega.
Jorjtaun universiteti soğliqni saqlaş tizimlarini boşqariş professori Maykl Stoto uç narsaga oydinlik kiritilişini aytdi. Bular: odam bir kunda neça kişi bilan muloqot qilişi, ana şu kontaktlardan har birida virusni yuqtiriş ehtimoli va virus taşuvçisi uçraşuvlarining uluşi.
Stotoning sözlariga köra, sinçkovlik bilan ötkazilgan tadqiqot virus tarqalişining töliq kartinasini beradi. Soğliqni saqlaş organlari ana şu holatlardan biriga diqqatni qaratiş imkoniga ega bölişadi. Masalan, agar testlar odamlar soni qisqarişi samarali ekanini körsatsa, ehtimol restoran va kiçik biznesning boşqa turlari oçilişi, biroq yirik tadbirlar taqiqlanişi va qoldirilişi mumkin.
«Hozirda qabul qilinayotgan ayrim radikal çoralarni ilgariroq taqiqlaş kerak edi», deydi u.
Uç-tört oydan keyin Covid-19’ni davolaş usulini topişlari mumkin bölardi. Bu vaksinani emas, kasallik belgilarini yengillaştiriş va ölim holatlarining oldini oliş vositalarini anglatadi. Bu ijtimoiy masofalanişga bölgan ehtiyojni bartaraf qilmaydi, çunki kasallikning yirik miqyosda avj olişi ehtimoli hali ham mavjud, biroq bu kasalxonalarga tuşayotgan oğirlikni kamaytirişda yordam beradi.
Henej bu ssenariyning amalga oşiş ehtimolini birinçisiga qaraganda yuqoriroq deb hisoblaydi. Biroq hali heç narsaga töliq işonç beriş mumkin ekanini ham ta'kidlaydi.
3-ssenariy. Tört oydan 12 oygaça
Gripp holatida bölgani kabi COVID-19’ning tarqalişi yoz oyida sekinlaşarmikan degan fikr tadqiqotçilarni hali ham qiziqtirmoqda. Yoz faslida epidemiyaning kamayişi böyiça bir neça nazariyalar mavjud. Ehtimol bu ayrim viruslar harorat va yuqori ultrabinafşa nurlariga çidamsizligi va kasallik tarqalişi uçun muhim joy - maktablarning köpçiligi yozda yopilişi bilan boğliqdir. Ana şu nazariyalarning koronavirusga qay darajada daxldor bölişi hali noma'lum.
Noymer Covid-19’ning mavsumiyligi borasidagi fikrlar yaqin ikki-uç oyda öz tasdiğini topadi, yoki rad etiladi deb hisoblaydi. Birinçi holatda virus yoz faslida taslim böladi. Ikkinçi holatda esa bu yuz bermaydi. Biroq har ikki ssenariyda ham ijtimoiy masofalaniş böyiça ayrim çoralar yil yakuniga qadar davom etadi.
Birinçi holatda, deydi Noymer yoz fasli bahorga qaraganda ança zavqli keçadi. Heç bölmaganda şimoliy yarim şarda. Kiçik guruh bölib toza havoda töplanişga ruxsat berilişi mumkin. Bar va restoranlar oçilişi ehtimoldan xoli emas. Biroq yirik tadbirlar hali ham taqiqlansa kerak. «Lollapalooza, Beysbol oliy ligasi, odam köp töplanadigan plyajlar bölmaydi», deya prognoz qilmoqda Noymer.
Henej sport tadbirlari yoz oyida ommasiz ötkazila boşlaydi, deb hisoblaydi. Teleşoular ham studiyadagi auditoriyadan voz keçişi mumkin. Dökonlar bir vaqtning özida bir xonada böladigan xaridorlar sonini çeklaydi.
«Haqiqatan ham yaqin kunlarda odamlar olomon bölib töplanadi deb hisoblamayman», deya qöşimça qildi u. Biroq normal hayotning ahamiyatsiz elementlari asta-sekin öz örniga qaytişi mumkin.
Yaqin qarindoşlarni körişga boriş ham nisbatan xavfsiz bölişi mumkin.
«Virus hamma joyda tarqalişi va hatto uy yaqinidagi dökonlarda virusni yuqtiriş xavfi paydo bölsa, köçaga çiqiş böyiça çeklovlar öz ma'nosini yöqotadi. Şunga qaramay, odamlar aeroportlarda töplanmasliklari uçun ayrim çoralar körilişi kerak», deya qayd etdi Henej.
Koronavirus retsidivi (qaytalaniş) bu yildagi yoz faslining salbiy holatiga aylanişi mumkin. Zararlanişning kuz faslidagi oqimi sentabr yoki oktyabrga töğri kelişi va izolyatsiyaning yana ortişini talab etişi ehtimoli mavjud. Ijtimoiy masofalaniş yo hozirgiga öxşaydi yoki undan kuçsizroq böladi. Öşa vaqtga borib Covid-19’ga qarşi immunitetga ega bölişadi va virusni yuqtiriş xavfisiz köçaga çiqişni boşlaydilar. Bundan taşqari, virus haqida köproq narsalarni bilamiz. Masalan, agar kuz fasliga borib, bolalar bu virusni tarqatmasligi aniqlansa, maktablar oçilişi mumkin.
Yoz fasli öpkani sun'iy ventilyatsiya qiliş uçun qöşimça apparatlar, kasalxona, tibbiyot xodimlari uçun himoya qurilmalarini işlab çiqariş uçun qulay vaqt bölişi mumkin.
«Agar koronavirus mavsumiy bölsa, kuz faslida kasallikka munosib javob qaytariş uçun yozgi jimjitlikdan foydalaniş kerak böladi», deydi Noymer. Bunday vaziyat uçun töğri tayyorgarlik körilsa, ijtimoiy masofalaniş kamaytirilişi mumkin.
Ikkinçi variantda yoz faslidagi vaziyat ijobiy bölmaydi. Izolyatsiya zararlanganlar sonini kamaytirsa ham zararlanişning yangi oqimi paydo bölişi yilning issiq oylarida ham yuqoriligiça qoladi. Noymerning sözlariga köra. Agar iyun oyining boşi, örtalariga kelib zararlanişlar soni qisqarmasa, virus mavsumiy emasligiga işonç hosil qilamiz.
Bu davrga borib, ijtimoiy masofalaniş çoralari vaziyatga qarab özgartirilişi mumkin. Agar zararlanişlarning yangi oqimi yaqinlaşayotgan bölsa, izolyatsiya qat'iy bölib qolaveradi. Agar ma'lumotlar kasalxonalarga tuşadigan oğirlik kutilmayotganini körsatsa, ijtimoiy masofalaniş çoralari kuçsizlantirilişi mumkin.
«Joriy zararlaniş oqimini yengişga muvaffaq bölingaç, ayrim narsalar osonlaşişi mumkin», dedi Henej. Iş va muloqot uçun köçaga çiqiş mumkin böladi, biroq bunda qölni sinçkovlik bilan yuviş va dezinfeksiya vositalaridan foydalaniş talab etiladi. Ehtimol, odamlar masofadan işlaydigan va yegulik uçun buyurtma bera oladigan kişilar jamoat joylariga bormasliklari mumkin.
4-ssenariy. 12 oydan 18 oygaça (yoki undan köproq)
2021 yilning bahorida koronavirusga qarşi vaksina paydo bölişi mumkin. «Bundan avvalroq paydo bölgan har qanday narsa jahon rekordiga, yaşin tezligiga aylanadi», deydi Noymer. Vaksinani işlab çiqiş köp vaqt oladi: ehtimol, kelasi bahor faslidan keyin olti oy yoki bir yil talab etilişi mumkin.
Vaksina işlab çiqiş bunçalik köp vaqt olişining sababi, ularni mukammal işlab çiqiş murakkab. Bir neça uslubiy tajribalar mavjud, ular işonç hosil qilişga yordam beradi: vaksina soğlom odamga zarar keltirmaydi, u kasallikdan himoya qiladigan kerakli antijismlarni işlab çiqadi.
Bu öta byurokratik ehtiyotkorlik emas. Tadqiqotçilar yuz millionlab, hatto milliardlab odamga yetib boradigan biror nima yaratganda barini töğri amalga oşirayotganlariga işonç hosil qilişni istaydilar.
«Vaksina olinganidan keyin normal hayot darhol tiklanmaydi. Deyarli 359 million kişini vaksina bilan ta'minlaş – haqiqiy jasorat. Vaksina olib kelinganida uning taqsimoti haqida öylaş kerak. Vaksinani kimlar birinçi bölib oladi? Koronavirusga çaliniş xavfi yuqori bölganlarmi? Yoki soğliqni saqlaş xodimlarimi?», - deya qayd etdi Stoto.
Bundan taşqari, heç kim xavfsiz va samarali vaksinani yarata olmasligi varianti ham bor. Bu qayğuli variant. Biroq hatto bu holatda ham 2021 yil kuz fasliga kelib, immunitet hosil bölişi hisobiga pandemiyani yengiş mumkin. Bu bir yildan ortiq izolyatsiyada ötiriş kerak emasligini anglatmaydi.
Hatto vaksinasiz ham immunitetning orttirilişi koronavirusning avj olişi hozirgiga qaraganda kuçsiz bölişini anglatadi. Biroq virus tahdidi saqlanişi va şamollaş hamda gripp kabi odamlarni zararlab, sirkulyatsiya qilişda davom etişi mumkin. Buni yaxşi variant deb ataş muşkul, biroq şu vaqtga kelib, hayot özining normal oqimiga qaytadi. Biroq butunlay özgargan böladi.
