34 yillik sir. Çernobil fojiasi qanday sodir bölgandi?
|01:28 / 27.04.2020169 12016 min
Bundan roppa-rosa 34 yil avval insoniyat tarixida öçmas iz qoldirgan maş’um voqea sodir bölgandi. Bu voqea şunçalik sirliki, uning aniq tafsilotlari hozirgaça mavhum...
Foto: BBCFoto: BBC
1986 yilning 26 aprel kuni Çernobildagi atom elektrostansiyasi portlab, oqibatda köplab odamlar vafot etgan va undan ham köproq odam mayib-majruh bölib qolgandi. Hozir Çernobil hududida ançadan buyon örmon yonğinlari sodir bölmoqda. Şu bahonada Çernobildagi maş’um voqeani yodga olsak.
Çernobil AES Ukraina SSR hududida, Kiyevdan 110 kilometr, Belarus bilan çegaradan 16 kilometr, Çernobil şahridan 15 kilometr uzoqlikdagi Dneprning irmoği bölgan Pripyat daryosi yoqasida joylaşgan edi. Unga eng yaqin aholi manzili şu AES işçilari yaşaydigan Pripyat şaharçasi bölgan. 1986 yilning aprel oyida Çernobil AESda jami törtta energoblok işlab turgan, beşinçi energoblok qurilişi 80 foizga yakunlangan hamda oltinçi energoblokning çuquri kavlanayotgan edi.
Çernobil AES qurilişi 1971 yilda boşlangan va 1977 yil 25 sentabrda işga tuşirilgan. Bu AES öşa paytda Ukraina SSRda iste’mol qilinayotgan elektr energiyasining 10 foizini işlab çiqargan. AES 2000 yilda yopilgan.
Falokat
1986 yil 26 aprel kuni soat 01:23da Çernobil AESning 4-energoblogida portlaş sodir böladi va reaktor butunlay işdan çiqadi. Portlaş oqibatida energoblokning bir qismi qulab tuşadi va boş operator halok böladi. AESdagi avariya ortidan havoga uran izotoplari, plutoniy, yod-131 (ta’siri 8 kun), seziy-134 (ta’siri 2 yil), seziy-137 (ta’siri 30 yil), stronsiy-90 (ta’siri 28 yil) tarqab ketadi.
Aslida portlaş yuz bergan 4-energoblok 25 aprel kuni ta’mirlaş işlari olib boriş uçun töxtatilişi kerak bölgan, ammo noma’lum sabablarga köra negadir ta’mirlaşni ortga surişadi. Çernobil avariyasi haqida rasmiy e’lon qilingan sabablardan taşqari yana köplab rasmiy bölmagan sabablar keltirilgan.
SSSR davlat komissiyasi suriştiruvlar natijasida öz xulosalarini e’lon qilgan va unda asosan AES rahbariyati aybdor sifatida körsatilgan. Şuningdek, sovet olimi Valeriy Legasov boşçilik qilgan MAGATE (Xalqaro atom energetikasi taşkiloti) tomonidan yuborilgan guruh ham SSSR davlat komissiyasining xulosasini ma’qullagan. Xulosaga köra, AES rahbariyati xavfsizlik texnikasi qoidalariga mutlaqo amal qilmagan va oqibatda falokat yuz bergan.
SSSR tarqalganidan keyingi xulosalar
1991 yilda SSSR davlat atom nazorati komissiyasi işni qaytadan körib çiqdi va AES rahbariyati ayblangan oldingi xulosalarni rad etib, Çernobildagi falokatga reaktor energoblogi konstruksiyasidagi kamçiliklar sabab bölgani haqida xulosa berdi.
Mavzuga oid
1993 yilda INSAG (INSAG; International Nuclear Safety Advisory Group – xalqaro yadroviy xavfsizlik taşkiloti) qöşimça hisobotlarni ma’lum qiladi. Unda avval e’lon qilingan birinçi hisobot xato bölgani, 1986 yilda işni tölaqonli örganişning iloji bölmagani uçun asosan SSSR davlat atom nazorati qömitasi xulosasiga tayanilgani, SSSR tarqagandan söng falokat bölgan obektga tölaqonli kirib falokat sabablarini örganiş imkoniyati bölgani yozilgan edi.
Şuningdek, hisobotda reaktor loyihasida xatolar bölgani va energoblok avval boşdanoq notöğri konstruksiya bilan qurilgani keltirilgan. Şundan söng INSAG tomonidan yana bir neça marta Çernobil falokati böyiça suriştiruvlar ötkazildi va ularda yangidan-yangi dalillar örtaga çiqdi.
INSAG tomonidan ötkazilgan sönggi suriştiruvda, darvoqe u INSAG-7 deb ataladi, quyidagi xulosa berildi:
- reaktor xavfsizlik normalariga javob bermagan;
- xavfsizlikni ta’minlaşda foydalaniş qoidalari befoyda bölgan;
- atom energiyasidagi xavfsizlikni tartibga soliş va nazorat qiliş rejimi samarasizligi, milliy va mahalliy darajada yadro masalalarida xavfsizlik madaniyati umuman bölmagan;
- operatorlar orasida, şuningdek operatorlar va loyihaçilar örtasida xavfsizlik töğrisidagi ma’lumotlar samarali almaşilmagan, xodimlar obektning xavfsizlikka ta’sir körsatadigan xususiyatlari töğrisida yetarli ma’lumotga ega bölmagan;
- xodimlar bir qator xatolarga yöl qöygan va mavjud körsatmalar hamda sinov dasturiga amal qilinmagan.
Umuman olganda, oxirgi xulosasida INSAG-7 falokat sabablari töğrisidagi öz xulosalarini ehtiyotkorlik bilan bayon qiladi.
Umumiy xulosa şu böladiki, loyiha boşdanoq xato bölgan. Şuningdek, AES xodimlari belgilangan normalar va xavfsizlikka amal qilmagan, rahbariyat esa bunga e’tiborsiz bölgan.
Falokat oqibatlari
Portlaş oqibatida 4-energoblok qulab tuşib operator Valeriy Xodemçuk halok böladi. Oğir jarohat olgan yana bir xodim tongga yaqin vafot etadi. Portlaşdan söng Çernobil AESga köplab qutqaruv brigadalari jalb qilinadi. Ularning barçasi nurlanişga duç keladi va birinçi oyning özida AES xodimlari va qutqaruvçilardan 28 kişi vafot etadi.
Falokatdan eng köp jabrlanganlar öt öçiruvçilar bölgan. Portlaş oqibatida yonğin kelib çiqqan va uni öçiriş uçun nafaqat AESdagi öt öçiriş jamoasi, balki Pripyat şahridagi öt öçiriş jamoasi ham jalb qilingan. Nurlaniş va qattiq kuyişdan köplab öt öçiruvçilar jarohatlanadi. Norasmiy ma’lumotlarda juda köp öt öçiruvçi halok bölgani keltiriladi.
Çernobil falokati 26 aprelda sodir bölgaç, ertasiga Pripyat şahri aholisini köçiriş işlari boşlanadi. Şaharning 50 ming aholisini 1 225ta avtobusda Yanov temir yöl bekatiga olib boriş uçun 3 soat kifoya qiladi. Avtobuslar Kiyev va boşqa yana bir neçta şaharda yölovçi taşiş liniyalaridan ajratib olib kelinadi.
Radiatsiya Yevropaga tarqalmaganda Çernobil fojiasi haqida heç kim bilmas edi
Çernobil AES falokati haqida ilk bor Şvetsiya poytaxti Stokholm şahri yaqinida joylaşgan «Forsmak» radiatsiya xavfsizligini ölçaş stansiyasi xodimlari xabar tarqatadi. Avvaliga ular 27 apreldan havoda radiatsiya miqdori keskin oşib ketganini aniqlaydi va bu haqda trevoga kötarib, Şvetsiya hukumatiga xabar beradi.
Tekşiruvlar natijasida falokat Şvetsiya yoki unga qöşni bölgan Skandinaviya mamlakatlarida sodir bölmagani aniqlanadi. Şvetsiyaga radiatsiyani janubiy-şarqdan esgan şamol olib kelgan va radiatsiya tarqalayotgan manba SSSR ğarbida, Kiyev yaqinidagi Çernobil AES hududi ekanini ma’lum böladi. Şundan söng şvetsiyalik mutaxassislar MAGATEga murojaat qilib, SSSR ğarbida sodir bölgan falokat haqida xabar berilmagani uçun izoh söraşadi.
Şvetsiyadagi manbaga tayanib butun dunyoda OAV Kiyev yaqinidagi AESda yadroviy falokat sodir bölgani haqida yoza boşlaydi, ammo heç kim AESda yuz bergan falokatning kölamini bilmasdi. Çernobildagi AESdan osmonga radiatsiya tarqalayotgan vaqtda Kremlda falokat haqida vahimali xabar tarqatmaslik muhokama qilinayotgan edi...
Xalqaro taşkilotlar, köplab xorijiy davlatlar bosimi ostida 28 aprelda «Vremya» dasturida Çernobil AESda «arzimagan texnik nosozlik» yuz bergani haqida kiçik xabar beriladi. Ammo dunyo ahlini falokat kölami «arzimagan texnik nosozlik» darajasida bölganiga işontirib bölmasdi. Radiatsiya tölqini Şvetsiyagaça yetib bordimi, demak uning kölami Moskvadagi rasmiylar ta’kidlayotgani kabi «arzimas» emasdi.
«Vahima kötarmang, aks holda partiyadan haydalib, qamalasiz»
Mamlakat aholisi va taşqi dunyo heç narsani bilmasligi uçun Mixail Gorbaçyov Ukraina SSR kompartiyasining 1-kotibi Vladimir Şerbitskiyga 1 may bayramini Ukrainada katta tantanalar bilan ötkazişni buyuradi.
Keyinçalik Şerbitskiyning umr yöldoşi Rada Gavrilovna Şerbitskaya şunday eslaydi: «1 may kuni Kiyevdagi tantana soat 10:00da boşlanişi kerak edi. Vaqt bölsa ham Vladimir Vasileviçdan darak bölavermadi. Bir payt maydonga hukumat maşinasi kelib töxtadi va undan Vladimir Vasileviç tuşdi. Kayfiyati yöqligi şundoqqina yuzidan bilinib turardi. U bayram tadbirini jilmayib ötkazgan bölsa-da, qandaydir köngilsizlik bölganini sezib turar edim.
Vladimir Vasileviçning aytişiça, öşa kuni tadbirdan avval Kiyevdagi bayramni qoldirişni sörab Gorbaçyovga telefon qilgan. Gorbaçyov esa unga «Vahima kötarma. Bayramni qoldirişni öylama. Mabodo vahima tarqalsa, partiyadan haydalasan va borar manziling aniq, buni bilasan», deb pöpisa qilgan ekan.
Bugun öşa paytda Vladimir Vasileviç Moskvaga Kiyev şahri aholisini zudlik bilan köçiriş kerakligini aytganini köpçilik bilmaydi. Öşanda uning takliflariga vahima kötarmasdan jim ötirişni, aks holda partiyadan haydab, qamoqqa tiqişlarini aytib javob qaytarişgan», deydi Rada Şerbitskaya.
29 aprelda esa markaziy naşrlar bilan birgalikda Ukrainada çop etiladigan gazetalarning bir çekkasida «Çernobil AESdagi reaktorlardan birida kiçik texnik falokat yuz bergani, mutaxassislar uni bartaraf etiş çoralarini körayotgani va falokat sabablarini örganiş uçun hukumat komissiyasi tuzilgani», haqida kiçik xabar paydo böladi.
Öşa kezda xorijiy OAV, turli davlatlarning elçixonalari Çernobilda bölib ötgan iş haqida tinmay ma’lumot sörar, ammo vaziyat töliq KGB nazoratida bölgani uçun heç kimga ma’lumot berilmasdi. Bu vaqtda Kiyevdagi xorijliklar turli bahonalar bilan öz mamlakatiga jönatib yuboriladi.
AES haqidagi ma’lumotlar Kiyevga Moskva orqali beriladi. Masalan, MAGATE rahbari Xans Bliksning Kiyevga taşrifini Ukraina rasmiylari ham, OAV ham Moskva orqali bilişadi.
Xorijiy OAV va elçixonalar, turli xalqaro taşkilotlar sörovlariga javoban KGB tomonidan rasmiy javoblar tayyorlaş boşlanadi. Şuningdek, turli xorijiy şaxslardan «Kiyevda hayot odatdagiday davom etayotgani va heç qanday radiatsiya ta’siri yöqligi» haqida intervyular taşkil etiladi. Jumladan, Fransiya sayyohlik byurosining vakilidan şu tarzda intervyu olingan.
Mixail Gorbaçyov 14 mayga kelibgina Çernobil falokati haqida ilk marta gapiradi. U ham Çernobil falokati haqida xorijiy OAV, turli xalqaro taşkilotlar oşiqça vahima kötarayotgani, amalda esa Çernobilda arzimagan texnik falokat bölgani haqida sözlaydi. Xususan, «Biz Çernobil haqida Ğarb tarqatayotgan bir uyum yolğonlarga duç kelmoqdamiz, degan edi Gorbaçyov.
Ungaça esa «Pravde Ukraini» gazetasida «Ehtiyot böliş tavsiya etiladi» sarlavhasi ostida Ukraina SSR soğliqni saqlaş vaziri Anatoliy Romanenkoning aholiga murojaati e’lon qilinadi. Murojaatda vazir Çernobil AESidagi energobloklardan birida kiçik texnik falokat yuz bergan kunlarda havoda radiatsiya darajasi biroz kötarilgani, ammo sönggi kunlarda u pasaygani va belgilangan normaga tuşgani, şuning uçun xavotirlanişga aslo hojat yöqligi haqida yozadi.
Öşanda öz takliflariga Moskvadan rad javobini olgan Şerbutskiy nima qilib bölsa ham xalqqa yordam beriş yöllarini qidiradi va Kiyevdagi maktab öquvçilarini may oyining boşidanoq yozgi ta’tilga jönata boşlaydi. Şuningdek, mamlakat böylab alkogolli içimliklarga qarşi kuraş ketayotgan paytda u Kiyevda alkogol mahsulotlarining erkin sotilişiga ruxsat oladi. Bunga vraçlar alkogol radiatsiyani kesadi, deb xulosa bergani sabab böladi.
Falokatni bartaraf etiş uçun jalb qilingan «qurbonlar»
Çernobildagi reaktor portlaşida 54 kişi halok bölgan, ammo radiatsiya minglab kişilarni hayotdan olib ketgan
GETTY IMAGES
Falokat sodir bölgan 4-energoblok joylaşgan «Ukrytiye» obektining sobiq boş muhandisi, Çernobil falokatining ilk kunlarida hodisa joyida bölgan Vadim Grişenko voqealarni şunday eslaydi: «Avariyadan keyingi dastlabki kunlarda biz ham, AES işçi-xodimlari ham, SSSRning barça respublikalaridan kelgan olimlar ham «endi nima böladi?» degan savolga jöyali javob bera olmasdik. Hamma ikkinçi portlaş röy berişidan qörqardi.
Hamma işni Moskvadan kelgan komissiya a’zolari (ularning köpçiligi KGB xodimlari edi) qölga olgan va barça iş ularning buyruq va körsatmalari bilan amalga oşirilar edi. Ikkinçi portlaşning oldini oliş uçun komissiya vayron bölgan reaktorning oğziga zanjirli reaksiyani öçiradigan materiallar bilan aralaştirilgan minglab tonna qum taşlaşga qaror qildi. Bu iş uçun Afğonistondan olib çiqilgan general Antoşkinning uçta asosiy va bitta yordamçi vertolyot polk bölinmasi Çernobilga safarbar etiladi.
Tasavvur qiling-a, uruşni boşdan keçirgan va Afğonistondan qaytib kelganidan söng hayotida eng xavfli lahzalar ortda qolganiga umid qilgan uçuvçilar özi xohlamagan va dahşatni his qilmagan holda yana uruşdan qolişmaydigan dahşatli göşt maydalagiçga tuşişdi», degandi Vadim Grişenko.
Vertolyotlar öziga ortilgan qumni möljalga aniq taşlaş uçun nisbatan pastroq, inson hayoti uçun xavfli bölgan rentgen nurlari tarqalib turgan balandlikda uçiş kerak edi. Bu işda qatnaşgan uçuvçilar radiatsiya ta’sirida soğliğini yöqotgani uçun ikki-uç kundan keyin kasalxonaga olib ketilgan. Önga yaqin vertolyot yerga qulab tuşadi: ular vayronalarda çiqib qolgan armaturalar bilan töqnaşib ketar yoki reaktordan kötarilgan issiqlik oqimi va radiatsiya tölqiniga tuşib qolardi.
Wikimedia
Çernobil AES falokatidan armiyada xizmat qilayotgan yoş askar yigitlar ham köp jabr körişadi. Öşa paytda rahbariyat radiatsiya kölamini bilib turgan bölsa-da, falokatni bartaraf etiş uçun Çernobilga juda köplab askarlarni jönatadi.
«Vayron bölgan inşootning tomini tozalaş işlari bir oy davom etdi. Şu vaqt mobaynida u yerda ming nafardan oşiqroq askar xizmat qildi. Ularning aksariyati öşa yerda öz soğliğini yöqotdi. Yangi olib kelinayotgan askarlar öz safdoşlari bu yerdan nogiron bölib qaytayotganini körsa ham, xizmatdan böyin tovlaşga haqqi yöq edi.
Ayniqsa vayron bölgan inşoot tomida işlayotgan askarlarga qiyin edi. U yerda harorat juda issiq bölişidan taşqari yuqori radiatsiya tölqini bor edi.
Askarlarning hayotini saqlab qoliş uçun ularga 2,5 millimetr qalinlikdagi zirhli kiyim kiydirilgan. Qöllariga qörğoşindan tayyorlangan qölqop kiyişgan, yuzida ham himoya niqobi bölgan. Ammo bu çora ham ularni zaharlanişdan saqlab qololmasdi.
RIA «Novosti»
Har bir askarning orqasiga katta qilib raqam yozilgan edi va öşa raqamlar orqali qaysi askar nima bilan maşğulligi kuzatilardi», deb eslaydi Çernobil AES falokatini bartaraf etiş böyiça muhandis örinbosari Yuriy Samoylenko.
Falokat qurbonlari
Foto: 24SMI
Çernobil AESda öşa paytda rasmiy hujjatlarda 54 nafar odam halok bölgani qayd qilingan. Ammo keyinçalik falokat natijasida va uni bartaraf etişda jami 4 mingga yaqin kişi halok bölgani ma’lum qilingan.
Çernobil AES falokati natijasida jami 115 ming odam evakuatsiya qilingan. 1986-1992 yillar davomida falokat joyida uning asoratlarini bartaraf etiş işlarida jami 526 250 nafar odam qatnaşgan. Ularning barçasi keyinçalik radiatsiya bilan zararlaniş oqibatida ma’lum darajada nogiron bölgan.
Çernobil AES falokati MAGeTE tomonidan tuzilgan INES (International Nuclear Event Scale – Yadro hodisalarining xalqaro şkalasi) körsatkiçida 7 şkalali falokat deb baholangan.
Çernobil AESida yuz bergan falokatda boşqa ittifoqdoş respublikalardan kelgan qutqaruvçilar qatorida köplab özbekistonliklar ham qatnaşgan. Şuningdek, falokatni bartaraf etiş uçun jalb qilingan askarlar safida ham köplab özbekistonliklar bölgan.
Çernobil fojiasi haqida juda köp filmlar işlangan. Ular orasida 2019 yil AQŞ va Buyuk Britaniya kinoijodkorlari tomonidan işlangan 5 qismli film tezda maşhurlaşdi. «Yolğonning qiymatini bilib ol» şiori bilan işlangan bu film katta ekranlarda namoyiş etilgaç, Çernobilda sayyohlar soni köpayib ketgani aytiladi.
