«Perseverans» roboti Marsga qöndi. Maqsad – «özga sayyoraliklar izi»ni topiş
|20:41 / 19.02.202125 1317 min
Payşanba oqşomida Amerikaning NASA kosmik agentligi Marsga «Perseverans» (inglizçada qat'iyat, sabot ma'nosini beradi) roverini qöndirdi. Rover Grinviç vaqti bilan taxminan soat 20:55da (Toşkent vaqti bilan juma kuni tungi 01:55ga töğri keladi) qizil sayyora zaminiga qöndi.
JPL-Caltech / NASAJPL-Caltech / NASA
Marsyurardan uzatilgan uning muvaffaqiyatli qöngani haqidagi ma'lumotlar boşqaruv markazida yengil tin oliş va gulduros qarsaklar bilan kutib olindi.
Marsyurarning qizil sayyoradagi asosiy vazifasi tirik hayot izini qidirişdan iborat. Olimlar bu sayyorada suv mavjud bölgan davrlar – 3-4 milliard yillar avvalgi vaqtga töğri keladi, deb işonişmoqda.
NASA
«Perseverans» sönggi bir oy içida Marsga qöngan uçinçi kosmik apparat böldi. Avvalroq uning orbitasiga BAA va Xitoyning robotlari ham kirişgandi. Barça uç missiya Yerni 2020 yilning iyulida tark etişgandi.
«Bu ğaroyib. Apparatni jönatiş pandemiya şaroiti tufayli juda qiyin şaroitlarda va ehtiyot çoralari körilayotgan bir paytda böldi. Bu quvonçimizni oşiradi. «Perseverans» kelajakdagi marsyurarlar uçun skaut vazifasini bajaradi. Muvaffaqiyatli qöniş navbatdagi missiyalar vazifasini yengillaştiradi», deydi NASA rahbari vazifasini bajaruvçi Stiv Yurçik.
«Salom dunyo. Bir umrlik uyimga birinçi bor nazar solyapman» deb yozildi «Perseverans» uçun tvitterda oçilgan akkauntda.
Robot, şuningdek, Yezero kraterining kadrini ham joylaştirdi.
Har ikki surat ham robotning qizil sayyoraga qönganidan keyin jönatgan ilk fotolaridir.
Marsga qöniş oson iş keçmadi. Oydan farqli ölaroq, uning atmosferasi qönişni ança murakkablaştiradi: bu kabi missiyalarning 40 foizigina muvaffaqiyatli yakunlanadi.
Atlas-5 raketa taşuvçisi AQŞning «Perseverans» marsyurar roveri bilan Kanaveral burnidagi kosmodromdan 2020 yilning 30 iyulida fazoga kötarilgandi. Yarim yil içida fazoviy kema Yerdan Marsgaça qariyb 500 million kilometr masofani bosib ötdi.
Mavzuga oid
Qönişdan oldin «Perseverans» «yetti daqiqalik dahşat»ni boşidan ötkazdi – atmosferaning yuqori qatlamlaridan qizil sayyoraning sathiga qönguniga qadar. Buning uçun u ikkinçi fazoviy tezlikdan (Marsda bu soatiga 20000 kilometrni taşkil qiladi) piyoda tezligiga tuşişiga töğri keldi.
Butun dunyodan tomoşabinlar NASA muhandislari bilan birgalikda aerokosmik agentlikning sayti orqali uzatilgan jonli efirda «yetti daqiqalik dahşat» guvohi bölişdi.
Marsyurar bizdan millionlab kilometr uzoqlikda, demakki, Yerga kelayotgan signallar 10 daqiqalik keçikiş bilan yetib keladi. Öşa payt nimadir rejadan boşqaçaroq ketganda, qöniş trayektoriyasini töğrilaşning fizik jihatdan imkoniyati bölmas edi.
«Perseverans» Yezero krateriga yaqin joyga qöndi. NASAdagilarning fikriça, kengligi 50 kilometrga yetadigan uşbu krater qoyalarida tirik hayot izlari saqlanib qolgan bölişi mumkin – albatta qaçonlardir bu yerda mavjud bölgan bölsa.
«Qöniş yeriga qaralsa, Yezero krateri tadqiqot uçun potensial joy. Masalan, u yerda kraterga quyilgan va u yerdan oqib çiqqan qadimiy daryo izlari saqlanib qolgan. Olimlarning fikriça, aynan şu yerdan qidiriş kerak. Ammo men Yezeroga qaraganimda, u yerda faqat xavfni köraman», deydi NASA muhandisi Allen Çan.
Xayriyatki, «Perseverans» sinovdan ötgan konstruktorlik işlanmalari bilan jihozlangan. Öşa işlanmalar marsyurarga qizil sayyoraning xavfsiz yeriga qönib oliş imkonini berdi.
Marsdagi ilk vertolyot
Marsyurarning dizayni qizil sayyoraga qöniş algoritmi kabi 2012 yilda NASAning Geyl krateriga qöngan «Kyuriositi» apparati kabi «kuraşlar sinovi»dan muvaffaqiyatli ötgan. Yangi robot Skycrane («osmon krani») paraşyut texnologiyasidan foydalandi, faqat kiçik özgarişlar bilan.
Muhandislar yanada aniqroq qönişni ta'minlovçi Terrain-Relative deb nomlangan yangi navigatsion tizim işlab çiqişdi.
Marsyurarning kameralari, avtomat qöli, burğisi va lazeri bor. Yangi modelga, şuningdek, sensorlar va tahlil uçun uskunalar ham örnatilgan.
Undan taşqari, marsyurarning içiga NASAning Ingenuity nomli vazni ikki kilogrammdan kamroq bölgan kiçik vertolyoti ham joylaştirilgan. Missiyaning ilk kunlarida vertolyot Mars sathida bir neça sinov parvozlarini amalga oşiradi.
Sinovlar muvaffaqiyatli ötgan taqdirda, Ingenuity Yerdan taşqarida uçgan ilk vertolyot böladi. Yezero krateridagi favqulodda past harorat bu vazifani qiyinlaştirişi mumkin – tunlari termometr körsatkiçi Tselsiy şkalasida 90 darajasidan pastni körsatadi.
Marsyurar nima bilan şuğullanadi?
Apparat qöngan Yezero kraterining yöldoşdan jönatilgan tasvirlari u yerga qaçonlardir qurib qolgan daryo quyilganini körsatmoqda.
Bu Marsda eng yaxşi saqlanib qolgan deltalardan biri bölib, u yerda daryoda oqib kelgan kelib çiqişi organik uglevodorod bölgan toşlar qum qatlamlarni şakllantirgan.
Krater tubida toğ jinslarining turli xili, şu jumladan, karbonatlar va tuproq ham organik molekulalarni saqlab qolgan böliş ehtimoli bor. Aynan öşa molekulalar qaçonlardir uzoq ötmişda u yerda hayot mavjud bölganini körsatişi mumkin.
«Perseverans» qurigan köl tubini tadqiq qiladi, qoyatoş jinslarni burğilaydi va u yerdan maktab böri kattaligidagi namunalarni oladi. Şundan keyin marsyurar ularni daqiqlik bilan konteynerlarga joylaydi. Konteynerlarni sayyora sathida qoldiradi. Konteynerlarni keyinroq uçirilişi közda tutilgan boşqa apparat oladi. U töplangan namunalarni Mars orbitasiga olib çiqib (bu qizil sayyoradan uçilgan ilk fazoviy parvoz böladi), Yerga yetkazadi.
Bularning bari «Mars namunalarini jönatiş» dasturi doirasida közda tutilgan. Dastur NASA va Yevropa fazo agentligi hamkorligida amalga oşirilyapti.
Yana bir uriniş
Katta farq tufayli Marsga faqat qizil sayyora bizga yaqin kelgandagina missiya jönatiş mumkin. Mars esa, bir yilda ikki marta Yerga yaqin keladi.
Qizil sayyoraga uçiş harakatlari 1960-yillardan beri bor, lekin ularning yarmidan köpi muvaffaqiyatsizlikka uçragan.
Marsga faqat AQŞ, SSSR (keyinroq Rossiya), Hindiston va Yevropa Ittifoqigina muvaffaqiyatli missiya jönata olgan. Ötgan haftada yana ikki mamlakat bu röyxatni töldirişdi.
9 fevralda Birlaşgan Arab Amirliklari Mars orbitasiga «Amal» («Umid») nomli fazoviy stansiyasini jönatdi. Ikki kun ötib, Xitoy sayyoralararo «Tyanven-1» stansiyasini qizil sayyoraga qöndirdi.
2020 yilning iyulida Rossiya va Yevropaning «EkzoMars» ikkinçi qöşma loyihasi ham Marsga otlanişi kerak edi. Bu missiya 2018 yilga rejalangandi, lekin ikki bor qoldirildi. Endi u 2022 yildan oldinroq jönatilmaydi.
