«Qişloq xöjaligida biznes qiliş uçun Qozoğistondagi şaroitlar Özbekistondagidan ança yaxşiroq», – deya qator misollarni keltiradi ikki qöşni mamlakatning agrar sektori böyiça mutaxassis Arsen Kerimbekov. Şu bilan birga, uning aytişiça, agrosanoatdagi qozoğistonlik tadbirkorlar ayrim jihatlarda özbek hamkasblaridan örnak olişi kerak.
Qozoğistonliklar muayyan vaqt davomida Özbekistonni agrar sohada namunali davlat siyosatini yurgizib, sohani yangi bosqiçga olib çiqa olgan mamlakat deb hisoblab kelişdi.
Ammo qozoğistonlik iqtisodçi Arsen Kerimbekov bu fikrga qöşilmaydi va qöşni mamlakatning agrar sohadagi davlat siyosati Qozoğistonnikiga qaraganda ança noqulay deb hisoblaydi.
U Özbekistondagi agrosanoat kompleksi rivojini tadbirkorlarning taşabbuskorligi va moslaşuvçanligi bilan boğlaydi; qozoğistonlik fermerlar va agrosanoat vakillariga ayni şu xislatlar yetişmaydi deb biladi.
Arsen Kerimbekov – Qozoğiston organik mahsulotlar işlab çiqaruvçilar ittifoqi direktori. U Özbekiston va Qozoğistonning qişloq xöjaligi mavzusida Forbes.kz'ga intervyu berdi.
Yevropaga sabzi sotiş
– Aslida qozoqlar va özbeklar ikki davlatda yaşovçi yagona millatdir, deydi işonç bilan Arsen Kerimbekov. – Aynan şu tufayli Özbekistonda sodir bölayotgan har bir voqea meni doim qiziqtirgan.
Mutaxassis 2010 yildan boşlab, qöşni davlatdagi özgarişlarni şunçaki qiziqiş emas, xizmat taqozosi tufayli ham örgana boşlagan. Avvaliga «Qazagromarketing» AJ raisi örinbosari sifatida, 2016 yildan boşlab esa, «Atameken» milliy tadbirkorlar palatasi markazi direktori sifatida. Ayni damda u – Qozoğistonning organik mahsulot işlab çiqaruvçilar ittifoqi direktori.
Arsen Kerimbekov Özbekistonda agrosanoat qanday odimlayotgani va ekologik toza mahsulotlar bilan xalqaro bozorga çiqib borayotganini qiziqiş bilan kuzatyapti. Uning fikriça, Özbekiston bu masalada muayyan muvaffaqiyatlarga erişyapti va buni bozor talablariga tez moslaşiş bilan izohlaş mumkin.
– Bir misol keltiray: özbeklar Global G.A.P. sertifikatini olişdi – bu organikaga ötiş uçun zarur standart (Global G.A.P. – Yevropa savdo tarmoqlari qişloq xöjaligi mahsulotlari uçun BMTning Oziq-ovqat va qişloq xöjaligi taşkiloti talablari asosida beriladigan sertifikat – tahr.). Biz sabzavot va mevalarimizni Yevropa supermarketlariga yetkazib bermaganimiz bois Qozoğistonda bu unça ommalaşmagan. Özbeklar esa u yerda ham sotişni istaşdi va sertifikatsiyadan ötişdi.
Mavzuga oid
Biroq buning özi yetarli bölmadi – yevropaliklar ularga odatiy konussimon emas, silindr şaklidagi sabzini olişni istaşlarini aytişdi. Keyin ima böldi deb öylaysiz? Özbeklar ikki yil davomida şunday sabzi yetiştirişni yölga qöyib, Yevropa Ittifoqiga eksport qilişni boşlaşdi.
Yana bir misol: yevropaliklar yirik qovun va tarvuz olişmaydi, ularga kiçikroq, bir-ikki kişiga yetarlisi kerak. Özbeklar aynan şunaqasini yetiştirişni boşlab yuborişdi.
Nur-sultonni karam bilan ta'minlaş
2016 yilda mamlakat rahbariyati almaşgaç, Özbekistonda uzoq yillardan söng iqtisodiy özgarişlar röy bera boşladi. Şunda Qozoğistonda qöşni davlatda sodir bölayotgan voqealarga qiziqiş keskin ortdi. Ammo notöğri tasavvurlar ham paydo böldi.
– Afsuski, yuzakilik – hamjamiyatimizning asl yuzidir, – deydi Kerimbekov. – Bugun ular virusolog bölsa, ertaga özbekşunosga aylanadi va hokazo. Xullas, bizning mutaxassislar şunday fikrga kelib qolişdi: «Özbekiston agrar sohada uddaladi – biz esa, yöq. Bunga aybdor – bizning oğirkarvon Qişloq xöjaligi vazirligimiz». Aslida esa, bu yuzaki xulosa xolos.
Har qanday hodisa dinamikada qiziq körinadi. Hozirgi Özbekistonga boqsangiz, qandaydir qisqa muddatga aldamçi taassurot uyğonadi. Tez orada asl haqiqatni tuşunib yetasiz. Vaziyat qayerdan kelib çiqib, qayerga oğayotganini tuşuniş orqali obektiv tasavvurni şakllantiriş mumkin.
Arsen Kerimbekovning baholaşiça, ikkala davlat özaro soliştirilganda agrar sohada ustunlik Qozoğiston tarafda.
U buni yaxşiroq tuşuniş uçun özaro savdodagi qişloq xöjaligi mahsulotlarini 4 segmentga böladi: uglevodlar, yoğlar, oqsillar va kletçatka. Dastlabki uç pozitsiya böyiça Qozoğiston yaqqol ustunlikka ega: Özbekiston qöşnisidan katta hajmda un, ösimlik moyi va qoramol sotib oladi.
Faqatgina törtinçi pozitsiya böyiça vaziyat 50/50. Özbekistondan Qozoğistonga ertapişar sabzavot va mevalar olib kiriladi, bu – Özbekistonning iqlim böyiça ustunligi bilan boğliq.
– Bundan fojia yasaş kerakmas, buni töğri qabul qiliş lozim, – deydi Arsen. – Bizning janubiy viloyatlarimiz bu borada ham ösişga erişyapti. Şu bahorda poytaxt Nursultondagi dökonlarda Sarioğoçda yetiştirilgan karamlar sotilyapti, Toşkentniki emas. Judayam sifatli, mazali va foydali. Ya'ni özimiznikilar bilan örnini bosişni boşladik va bu davom etişi şart.
Undan taşqari, janubning bu boradagi potensiali katta: bir paytlar «Atameken» milliy palatasi ötkazgan skriningda, Qozoğistonning janubiy hududlaridagi buğdoy ekilgan 31 ming gektar yer örganilganda, iqlim şaroitlariga köra zaif buğdoy yetiştirilayotgani aniqlangan. Soliştiradigan bölsak, Tojikistonning meva yetiştiriladigan jami yerlari 30 ming gektarni taşkil etadi. Bizning janub öz yerlaridan ança samaraliroq foydalanişi mumkin va Turkiston viloyati bu borada ilk qadamlarini taşladi. Eşitgan bölsangiz kerak, joriy yilda u yerda 400 gektar yerda olxöri boğlari barpo etildi. Bu judayam töğri qadam böldi va bu – boşlanişi.
Toşkentga jönatilgan buqalar
Yuqoridagilarga qaramay, iqtisodçining fikriça, Qozoğiston Özbekistonga nisbatan hozirgi ustunligini tezda yöqotişi mumkin. Agar (şu kungaça aqlli yöl tutib kelgan) hukumat bozorning ayrim iştirokçilarining çaqiriqlariga berilib, savdoga oid qandaydir çeklovlar kiritişni boşlasa.
Arsen Kerimbekov misol tariqasida qoramol eksportini keltiradi. Ötgan yili qoramol eksportiga moratoriy joriy qilingunga qadar bu mavzu muhokama markazida böldi. Oxir-oqibat taqiq faqat sigirlarga nisbatan qoldi, buqa va qöçqorlarni eksport qilişga ruxsat berildi. Şundan keyin minglab boş qoramol Özbekistonga sotildi. Mutaxassis buning heç qanday yomon tarafini yöqligini aytadi.
– Ha, biz doim «Özbeklar Qozoğistondagi bor qoramolni olib çiqib ketyapti» qabilidagi xabarlarni öqiymiz. Bunga javoban men hamkasblarimga bu tarixan şakllangan tizim, deyman. Şunçaki avvallari bu narsaga köp ham e'tibor qilinmagan, çunki bizda qoramol köproq edi. Hozir ham yeçim öşa – eksportni tösmaslik kerak, qoramol boşini köpaytiriş darkor. Bu ikki tarafga ham manfaatli – bizning fermerlar köproq sotişadi, özbeklar – köproq sotib olişadi.
Ha, ona sigirlar olib ketilmasligini nazorat qiliş şart. Boşqa çeklovlar faqat zarar keltiradi. Oldimizda turgan vazifa – Özbekistonga olib çiqib ketilayotgan qoramol içki bozorga ta'sir körsatmasligini ta'minlaydigan darajada qoramol yetiştiriş.
Kerimbekov: «Özbeklar qoramolni özlari yana biroz boqib olişni afzal körgani bois heç qaçon nimtalangan göşt sotib olmaydi», degan fikrida qat'iy. Undan taşqari, Qozoğistonda teri, içaklar va boşqa qismlardan foydalaniş urfda emas. Özbekistonda esa, qoramolning barça a'zolaridan foydalaniladi va bu rentabellikni oşiradi. Bu esa, özbek xaridorlarining qozoğistonlik fermerlarga yuqoriroq narxlar taklif qiliş imkonini beradi.
Agar Qozoğiston çeklovlar kiritsa, Özbekistonning qoramol va göşt bozoridagi örnini boy berişi xavfi bor, deydi u. Bu holatda özbeklar qozoq moliga alternativa qidirişi tayin. Bunda bir neça variantlar bor.
Birinçidan, Özbekiston baliqni sun'iy yetiştiriş böyiça katta qadamlar taşladi. Mahsulot juda sifatli bölmasa-da, içki bozorda talab yuqori va işlab çiqariş hajmi oşib bormoqda. Ikkinçidan, özbeklar Qozoğistondan buğdoy va moy sotib olib, ularni qayta işlagan holda parranda va tuxum yetiştirişni rivojlantirişga zör beryapti.
– Yana bir narsa. Savdo çeklovlari haqida gapirganda Rossiya omilini ham unutmasligimiz kerak, – deydi Arsen Kerimbekov. – Rossiya hozirda Özbekistonga juda köp miqdorda parranda göştini yetkazib bermoqda. Albatta, bu mol göştining örnini bosa olmaydi, lekin har qalay qandaydir alternativa. Bu omil ham bizga raqobatning bir körinişi. Boşqaça qilib aytsak, qaçondir özbeklar bizdan göşt sotib olişni şunçaki töxtatib qöyişi mumkin. Şu haqda boş qotiriş kerak. Axir sotiş bizning çorvadorlik rivojining masalasi, Özbekiston esa, hozirça bizning eng asosiy xaridor.
Rossiya mahsulotlari uçun bozor
Mutaxassis Özbekistonga buğdoy eksporti böyiça ham ayni şaklda baho berdi. Qayta işlovçilar buğdoy eksportini tegirmon sanoatiga zarar deb hisoblaşadi. Arsen Kerimbekov esa, bunga boşqaça nigoh bilan qaraydi:
– Tayyor unni uruş öçoğiga yaqin davlatlar sotib olyapti. Şuning uçun ham Turkiya un sotib oliş böyiça dunyoda birinçi örinda turadi. Qöşnilarimizda ham uruş bölsinmi? Yöq. Demak, qöşnilarning öz tegirmon sanoati rivojlanişiga tayyor turişimiz kerak. Bizdagi biznes ham, qayta işlovçilar ham mana şu voqelikka moslaşişlari şart. Bundan fojia yasamasak ham böladi, axir bizda egalari Özbekiston va Tojikistondan bölgan tegirmonlar juda köp. Ular öz bizneslarini vatanlariga köçirişlari mumkin – bor-yöği şu. Biz buğdoyni Markaziy Osiyoga sotişni paysalga solsak (bizdagi ayrim xomkallalarning gapiga quloq solib yöllarni bekitib, buğdoy eksportiga boj qöyib), Özbekistondagi bizning bozor örnini buğdoy yetiştiriş juda tez ösgan Rossiya egallaşi tayin.
Boşqa bir masala: Qozoğiston Özbekistonga moyni xomaşyo şaklida eksport qilgani ma'qulmi yoki tayyor moy sifatidami? Arsen Kerimbekov bu borada ham yuqoridagidek fikrda ekanini aytadi. Rossiya Özbekistonga moy eksportini oşirib, bemalol Qozoğiston örnini egallaşi mumkin, deydi u.
Mutaxassisning fikriça, Özbekistonga eksport qilinayotgan mahsulotlarning birortasiga çeklov joriy qilsa, Qozoğiston istiqbolda köproq narsa yöqotadi va qoramol bozorini ham, buğdoy bozorini ham, yoğ-moy bozorini ham raqobatçilariga (avvalo Rossiya) boy beradi.
– Özbekistonning YeOIIga kiriş ehtimolini ham hisobga olmoğimiz darkor, –deydi Kerimbekov. – Unaqada biz bu yönalişda heç qança çeklovlar joriy qila olmaymiz. Ha, bahsga örin yöq – özimizning qayta işlaş sohasini rivojlantirişimiz kerak. Lekin bunga taqiqlar yöli bilan emas, balki özbekistonlik hamkasblar bilan stol atrofiga ötirib, özaro manfaatli yeçim topişga urinib harakat qilişimiz kerak.
Honkongga gilos sotiş
Mutaxassis şu yerda yana bir muammoni köradi: ikki yaqin qöşnilarning agrar idoralari bir-biri bilan kam muloqot qiladi. Vaziyat esa, jipsroq bölişni talab qilmoqda. Özbekiston Qişloq xöjaligi vazirligi qozoğistonlik hamkasblaridan köp narsa örgansa böladi, deb hisoblaydi Arsen Kerimbekov.
– Biz Qozoğistonning avvalgi va hozirgi qişloq xöjalik vazirlariga qanday munosabatda bölmaylik, ular özbekistonlik hamkasblaridan aqlliroq iş tutişmoqda. Umuman olganda, Qozoğistonda hukumat agrar biznesdagi tadbirkorlarning aksariyatiga qaraganda ança aqlliroq. Özbekistonda esa, aksinça: tadbirkorlar hukumatga qaraganda aqlliroq va donoroq. Buni töğri tuşuniş kerak.
Misol tariqasida Kerimbekov Özbekistonning qişloq xöjaligi sohasidagi asosiy muammosini aytadi – qişloq xöjaligiga tegişli yerlardan foydalaniş böyiça çeklovlar. Xususan, avvalgi prezident Islom Karimov davrida jami yerlarning 10 foizigina paxta va buğdoydan boşqa narsa ekişga ruxsat berilgan. Ya'ni 90 foiz yerlarda paxta va buğdoy yetiştirilgan va davlat hosilni özi belgilagan narxda sotib olgan.
Bunday qarorning ildizlari Özbekistonda non yetişmovçiligi kuzatilgan 90-yillarga borib taqaladi. Öşanda özbeklar öz muammolari girdobiga öralaşib qolgan, na Rossiya va na Qozoğiston ularga yordam bergan. Non yetişmovçiligi köp davom etmagan – atigi bir mavsum, lekin asosiy oziq-ovqat mahsulotining yetişmovçiligi Özbekiston hukumatini şunçalar qörqitib qöyganki, yerdan foydalaniş me'yori joriy qilingan va hanuz amalda.
Özbekiston iqlimi sifatli buğdoy yetiştiriş uçun mos emas. Undan taşqari, buğdoy dalalarida foydalaniladigan öğitlar paxta uçun zararli yoki aksinça. Bu ikki ekinni uşlab turiş qiyin – bundan yer aziyat çekadi.
– Özbekiston hukumati yaqindan boşlabgina, amaldagi prezident Şavkat Mirziyoyev davridan paxta va buğdoydan boşqa ekin yetiştiriş mumkin bölgan yerlar uluşini rasman 20 foizgaça, norasman 30 foizgaça oşirdi, – deydi Arsen Kerimbekov. – Natijada nimani kördik deb öylaysiz? Özbekistondan Rossiyaga meva-sabzavotlar oqimining misli körilmagan darajada köpayişini! Qolaversa, bizga ham.
Özbek tadbirkorlari hozirda haligi ikki ekindan taşqari ekiladigan yerlar uluşini 50 foizga kötarişni talab qilişmoqda. Hukumat ikkilanmoqda. Menimça, sabablari siyosiy: Toşkent elitasining asosiy qörquvi şundaki, qişloq xöjaligi rivojlanib ketsa, pul oqimi nazorati qöldan çiqib ketişi mumkin. Bu esa, oxir-oqibat amaldagi hukumatning barqarorligiga tahdid soladi, deb öylaşadi.
Şu tarafdan olib qaralsa, Qozoğistonning agrar siyosati ança soğlom va egiluvçan. Umuman olganda, mutaxassis vaziyatni quyidagiça baholaydi: qozoğistonlik agrar soha vakillari Qişloq xöjaligi vazirligidan doim yordam qilişni sörasalar, özbek fermerlari xalal bermaslikni söraşadi.
– Özbekistonda 10 gektar yerga buğdoy örniga turp ekkani uçun dehqonni javobgarlikka tortiş holatlarini hanuz kuzatiş mumkin, – deydi Kerimbekov. – Men özbek manbalarini diqqat bilan kuzatmoqdaman va şunday jinoiy işlar haqidagi xabarlarni köraman. Ya'ni politsiya dron uçirgan va «jinoyatçi»ni qölga olgan. Hukumatning qilayotgan işlari saviyasini qarang! Odamni yerni böş qoldirgani uçun emas, turp ekib, «noqonuniy boyişga uringani» uçun javobgarlikka tortişmoqda. Şunaqa narsani körib, qanday qilib özimizning Qişloq xöjaligi vazirligidan şikoyat qiliş mumkin?!
Agrar sohadagi Özbekiston hukumatining xatolaridan biri deb qişloq xöjalik mahsulotlariga – ular hatto eksportga möljallangan bölsa-da – narxlarning belgilab berilişidir, deb aytadi qozoq iqtisodçisi.
Masalan, dunyoning köplab mamlakatlari – Janubiy Koreya, Honkong, Tayvan va hokazoga samolyot orqali yetkazib beriladigan maşhur özbek gilosiga xaridorlar olişi mumkin bölgan narxlardan baland summa aytiladi. Pirovardida, hosilga xaridor çiqmaydi va çiriy boşlaydi, hukumat esa janjaldan söng narxni pasaytirişga majbur böladi.
Mutaxassis, hududlarda fermerlarga muammo tuğdiruvçi korrupsiya holatlarini ham tilga olmay ketmaydi. Masalan, issiqxonasi bor tadbirkor vaqtida mahalliy amaldorning könglini olmasa, qişda gazsiz qolib ketadi (hosilni esa, tabiiyki, sovuq uradi).
– Binobarin, har qanaqasiga qaraganda ham, qişloq xöjaligida biznes qiliş uçun Qozoğistondagi şaroitlar Özbekistondagidan ança yaxşiroq, – deya fikriga yakun yasaydi Arsen Kerimbekov. – Qozoğiston qişloq xöjaligi vaziriligi bu yölda köp narsa qilyapti. Biznes tarafdan esa, taşabbus ança kam.
Tadbirkorlarni koyimoqçi emasman, boşqa köplab sohalarda ança muvaffaqiyatli rivojlanib kelmoqdamiz. Lekin özbek hamkasblar ança taşabbuskor va moslaşuvçan. Aynan şuning uçun ham, agrar sanoat kompleksining rivojlantiriş milliy loyihasining yaqin beş yillikdagi istiqbolida sohani rivojlantiriş böyiça Özbekiston bilan hamkorlik qilinişini istardim. Biz köp narsalarda bir-birimizga boğliqmiz va buni nazardan qoçiriş kerakmas. Qişloq xöjaligini rivojlantiriş böyiça uzoq muddatli strategiyani işlab çiqişimiz kerak.
