«Özimiz köproq ziyon köramiz» - Anvar Narzullayev ijtimoiy tarmoqlarga oid qonun haqida
|02:09 / 19.06.202123 2027 min
Ma'lumotlar xavfsizligi server qayerda joylaşganiga qançalik boğliq? Internetdagi şaxsiy ma'lumotlar saqlanişi böyiça jahon tajribasi qanday? Kiberxavfsizlik böyiça mutaxassis Anvar Narzullayev Kun.uz'ga bergan intervyusida şu va boşqa savollarga oydinlik kiritdi.
Şu yil aprelda «Şaxsga doir ma'lumotlar töğrisida»gi qonunga qöşilgan yangi 27-1 modda kuçga kirgan edi. Şu asosda yirik internet kompaniyalar va ijtimoiy tarmoqlardan Özbekiston fuqarolarining şaxsiga doir ma'lumotlarni jismonan Özbekiston hududida joylaşgan serverlarda saqlaş talab etilmoqda.
Kun.uz bu qonunning ehtimoliy oqibatlari haqida Universiti Sains Islam Malaysia oliygohining Axborot xavfsizligi kafedrasi yetakçi mutaxassisi, fan doktori Anvar Narzullayev bilan suhbatlaşdi.
Quyida suhbatning ikkinçi qismi matn holida taqdim etilmoqda.
– Serverlarning kiberxavfsizligi qaysidir davlatda joylaşganiga boğliqmi yoki buning ahamiyati yöqmi?
– Bu yerda ikkita narsani hisobga oliş kerak: birinçidan, kiberxavfsizlik deganda onlayn hujumlar ham tuşuniladi, serverlarga onlayn hujum qilinişi – kiberxavfsizlikning bir qismi. Hakerlar hujum qilayotganda serverning qaysi davlatda joylaşganiga unça e'tibor bermaydi. Şu jihatdan qaralganda, serverlarning qayerda joylaşgani katta ahamiyatga ega emas.
Ikkinçidan, serverlarning jismoniy xavfsizligini ham tuşuniş kerak, masalan, istalgan bir serverga biror bir xodim ulanadigan bölsa, uning uzoq masofadan ulangan odamdan farqi – u köproq ma'lumotlarni öğirlaşi mumkin.
Qolaversa, xavfsizlik deganda faqat ma'lumotlarni öğirlaş tuşunilmaydi, balki ularning yaxlitligini saqlaş ham tuşuniladi. Misol uçun, serverdagi ma'lumotlar elektr toki öçişi, yonğinlar yoki boşqa tabiiy va boşqa ofatlardan ham himoyalangan bölişi talab etiladi.
Özbekistonda mana şunday data-markazlar qilinadigan bölsa, yuqoridagi kabi xavfsizliklar qançalik ta'minlanişini ham öylab köriş kerak. Katta kompaniyalar buni töliq örganib çiqib, undan keyin bunday markazlarga yoki serverlarga pul tikişadi.
– Hozirgi kunda siz aytgan xavfsizlikning qay biri aktualroq?
Mavzuga oid
– Xavfsizlik deganda birinçi navbatda texnik ta'minot, ikkinçidan jismoniy xavfsizlik, uçinçi navbatda mana şu serverlar bilan işlaydigan odamlarni tarbiyalaş – mana şu uçalasi birgalikda tuşuniladi.
Serverlar bilan işlaydigan odamlarni ham tarbiyalaş, ularga ham xavfsizlik çoralarini örgatiş kerak.
– Bu boradagi xalqaro tajriba qanday? Rivojlangan davlatlar ham fuqarolarining şaxsiy ma'lumotlari joylaşgan serverlarni özlariga olib kelişni talab qiladimi?
– Bu muammo özi 2013 yilda Edvard Snouden Amerikaning turli sirlarini foş etib taşlaganidan söng kelib çiqdi. Köp davlatlar ma'lumotlarni öz davlatida serverlarda saqlaş böyiça turli çora-tadbirlar körişni boşlaşdi. Lekin bu boradagi eng qattiq qonunlar faqatgina Rossiya va Xitoyda.
Xitoy tutgan yölga köra, har qanday ma'lumotlar, şaxsiymi yoki boşqa, Xitoyda saqlanişi lozim. Rossiyada esa şaxsiy ma'lumotlar va undan taşqari, ijtimoiy tarmoqda qöygan rasmlari, yozişmalar, qönğiroqlar – barçasi Rossiyada saqlanişi kerak.
Bu – Rossiyadagi operatorlarga milliardlab dollar ziyon keltirdi. Çunki data-markazlarni saqlaş kompaniyalarga emas, aloqa operatorlari böyniga qöyildi. Biz qöllamoqçi bölayotgan variant Rossiyanikining yengilroq körinişi, ya'ni davlat faqat şaxsiy ma'lumotlarni talab qilyapti.
Yevropadan Germaniya va Fransiya ma'lumotlarni özlariga köçirişga harakat qildi. Lekin Yevropa Ittifoqi bunga qarşi böldi va butunlay rad etildi. Hozirgi kunda aksar Yevropa davlatlarida faqatgina ma'lum bir turdagi ma'lumotlar: davlat işçilari ma'lumotlari, tibbiy ma'lumotlar kabilargina saqlanadi.
Janubiy Koreya misolida gapiradigan bölsak, geodatalar, xaritalar, kadastr ma'lumotlarigina davlatning özida saqlanadi.
Bizga eng yaqini Qozoğiston tajribasiga qaralsa, ular faqat “.kz” domeni bilan tugagan saytlarnigina özlarida saqlanişini talab qilgan. Buning xalqaro kompaniyalarga aloqasi yöq.
– Facebook, Instagram yoki Google kabi kompaniyalar serverlarini özlari röyxatdan ötgan davlatda saqlaydimi yoki boşqa joylarda ham saqlaşlari mumkinmi?
– Dunyo böylab data-markazlar juda köp. Har bir katta kompaniyaning öz data-markazlari bor. Ular har bir qit'ada bittadan data-markaz bölişi uçun harakat qiladi. Çunki bu onlayn xizmatning tezligiga ta'sir qiladi.
Umuman olganda, dunyodagi barça onlayn serverlar asosan uçta kompaniya tomonidan boşqariladi. Bular – Microsoft, Amazon, Google. Har qanday ijtimoiy tarmoq, deylik Özbekistondagi katta-kiçik dasturlar mana şu katta kompaniyalarning serverlaridan foydalanadi.
Bu serverlar, aytganimdek, dunyoning istalgan burçagida bölişi mumkin. Dasturçiga öz davlatiga yaqin hududdagi serverni taklif qiladi. Bundan kelib çiqadiki, ular serverlarini ayni bir mamlakatga emas, dunyo böylab joylaştiradi.
– Fuqarolar şaxsiy ma'lumotlari olib kelinmagaç, ijtimoiy tarmoqlar bloklab qöyilsa, VPN'dan foydalaniş boşlanadi. VPN'lar olib keladigan zarar haqida töxtalib ötsangiz.
– VPN serverlarni işlatişning katta xavfi – şaxsiy ma'lumotlar emas, balki taqiqlangan veb-saytlarga kirişi oson bölib qoladi. Aslida internetda davlat rostan ham bloklaşi kerak bölgan narsalar bor. Masalan, pornografik, terroristik ma'lumotlar va qora bozor kabilar. Odamlar VPN'dan foydalanişni boşlagandan keyin bularning hammasi oçilib ketadi. Davlat mana şu tarafdan keladigan xavfni hisobga olişi kerak.
VPN işlatiş davlatning ziyoniga işlaydi. Qolaversa, VPN işlatgandan keyin sizning aloqangiz şifrlangan böladi, siz qaysi saytga kiryapsiz, umuman bilib bölmaydi, natijada davlat buni nazorat qila olmay qoladi.
Ikkinçidan, bizda köpinça bepul VPN serverdan foydalanişadi. Bilib oliş kerakki, internetda bepul xizmat taklif qilinyaptimi, demak siz mahsulot bölib xizmat qilyapsiz. Sizning ma'lumotlaringizdan istalgan yölda foydalanişi, hatto, sizning özingizga “şantaj” qilişi ham mumkin.
Suhbatdoşimizning mavzu yuzasidan yakuniy xulosalari quyidagiça böldi.
— Aslida ijtimoiy tarmoqlar serverlarini köçirişni talab qiliş şart emas. Fuqarolarning şaxsiy ma'lumotlarini himoya qiliş qonuni har bir davlatda bor. Buning uçun serverlarni köçiriş talab qilinmaydi. Qonunda ham aytilyaptiki, Özkomnazorat şaxsiy ma'lumotlar qanday saqlanayotgani, ularga tajovuz bölgan yoki yöqligini nazorat qilişi kerak. Bu nazorat mexanizmlari qanday qilib yölga qöyiladi? Deylik, Facebook serverlarini olib keldi degani, ular ma'lumotlarni oçib beradi degani emas – buni ham jiddiy öylab köriş zarur.
Şuning uçun avvalo nazorat deganda buni qanday amalga oşiriş ustida boş qotiriş kerak. Balki, ularga serverini olib kelişni emas, Toşkentda mintaqaviy ofisini oçişni taklif qiliş kerakdir, biror muammo tuğilganda, şu ofis orqali hal qila olsin.
Boşqa tomondan, bu qonun orqali özimiz köproq ziyon köramiz, özimizdagi kiçik startaplar oyoğiga bolta urib qöyişimiz mumkin.
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
