Afg‘oniston va Markaziy Osiyo. AQSh harbiylari chiqib ketishi ortidan yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan tahdidlar

To‘rtinchidan, so‘nggi bir yil ichida shakllangan fuqarolik jamiyati faollari va ziyolilarning mamlakatni tark etishga bo‘lgan intilishi kuchaydi. Bunga yuzaga kelgan siyosiy beqarorlikning kundan kunga ortishi sabab bo‘lmoqda. Mamlakatdagi ta'lim ko‘rgan qatlamning chiqib ketishi esa tinchlik jarayonlari tiklanishini yanada qiyinlashtiradi. Shuningdek, afg‘on qishloqlaridagi mahalliy aholi kichik harbiy guruhlarga birikib, «Tolibon»ga qarshi jang qilishni boshladi. Mahalliy aholining Kobuldagi hukumat kuchlariga nisbatan ishonchi kundan kunga yo‘qolib bormoqda.

Markaziy Osiyo davlatlariga ta'siri

Birinchidan, Markaziy Osiyo mamlakatlarining har biri uchun savdo va energetika infratuzilmasini rivojlantirish bilan bog‘liq omillar kelajakdagi taraqqiyot uchun asos hisoblanadi. Afg‘onistonda Markaziy hukumatning zaiflashishi va radikal guruhlar vakillarining hokimiyat tepasiga ko‘tarilishi yangi muammolarni yuzaga keltiradi. Xususan, Turkmaniston uchun Xitoy va Janubiy Osiyo mamlakatlari asosiy savdo sheriklari hisoblanadi. Uning Afg‘oniston hududidan o‘tadigan muhim infratuzilma obektlari xavf ostida yoki qo‘shimcha ravishda kuchli himoyaga muhtoj bo‘lib qoladi.

Shuningdek, O‘zbekiston hukumati tomonida «Asr loyihasi» sifatida talqin qilingan, Markaziy Osiyo mamlakatlari Afg‘oniston va Pokiston orqali dengiz portlariga eng qisqa vaqt ichida chiqish imkoniyatiga ega bo‘lishi kutilayotgan «Mozori Sharif – Kobul – Peshovar» temir yo‘lining xavfsizligi ham katta so‘roq ostida qoladi.

Ikkinchidan, Afg‘oniston shimolidagi 8ta viloyat Markaziy Osiyo davlatlari – Tojikiston, O‘zbekiston va Turkmaniston bilan chegaradosh. Turli manbalarga ko‘ra, AQSh qo‘shinlari Afg‘onistonga kirgandan beri faqatgina harbiy kampaniyaning o‘ziga, rekonstruksiya dasturlarini hisobga olmaganda, 750 milliarddan 1 trillion dollargacha mablag‘ sarflagan. Ushbu kuchlar, shubhasiz, bir qator ekstremistik guruhlarning kuchayishiga to‘sqinlik qilib keldi. O‘z navbatida, mintaqa mamlakatlari ushbu davr mobaynida harbiy sohaga ajratadigan mablag‘larni sezilarli darajada kamaytirgan. AQShning chiqib ketishi esa qo‘shni mamlakatlarda mudofaa xarajatlari ham oshishiga olib keladi.

Afg‘onistondagi ichki mojaroning chuqurlashishi mamlakatning shimoliy chegaralari ustidan nazoratni susaytirishi taxmin qilingandi va bu o‘z isbotini topmoqda. Tojikiston chegarachilari «Tolibon» harakati bilan janglardan so‘ng chekinishga majbur bo‘lgan 1500ga yaqin  afg‘on harbiy xizmatchilarini respublika hududiga kiritganini ma'lum qildi. O‘zbekiston TIVning 28 iyundagi bayonotiga ko‘ra, 23 iyunda 53 nafar, 26 iyun kuni 3 nafar, 27 iyun kuni esa 44 nafar Afg‘oniston chegara qo‘shinlari va mahalliy qurolli guruh vakillari Sho‘rtepa tumani hududida O‘zbekistonning davlat chegarasini buzib o‘tgan.

Uchinchidan, «Tolibon» mavqeyining mustahkamlanishi va ichki siyosiy inqirozning kuchayishi, shubhasiz, xorijiy investorlar va biznes vakillariga Markaziy Osiyo davlatlariga investitsiya kiritishdan o‘zlarini tiyishga majbur qiladi.

To‘rtinchidan, Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining integratsiya jarayonini mustahkamlash va o‘zaro iqtisodiy aloqalarni rivojlantirishga bag‘ishlab o‘tkazilgan uchrashuvlarida Afg‘oniston ham mintaqaning bir qismi sifatida ko‘rila boshlagandi. Xususan, 2020 yilda O‘zbekiston va Afg‘oniston o‘rtasidagi tashqi savdo aylanmasi 777 mln dollarni tashkil etib, shundan 774,6 mln dollar eksport ulushiga, 2,3 mln dollar esa import hissasiga to‘g‘ri kelgan. Yoki Qozog‘iston uchun Afg‘oniston qishloq xo‘jaligi va neft mahsulotlarining asosiy importchisiga aylangandi. 2019 yilda ikki mamlakat o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 401 million dollardan oshgan. Ayni paytdagi vaziyat esa savdo-iqtisodiy aloqalarning yomonlashishiga ham sabab bo‘ladi.

Bundan tashqari, dengizga to‘g‘ridan to‘g‘ri chiqish imkoniga ega bo‘lmagan mintaqa davlatlari uchun Markaziy va Janubiy Osiyoni bog‘laydigan savdo yo‘llarini tashkil qilish va Pokiston, Hindiston va Yaqin Sharq bozorlariga to‘g‘ridan to‘g‘ri kirishni amalga oshirish uchun Afg‘oniston hududi o‘ziga xos koridor vazifasini o‘tashi kerak.

Xulosa

AQSh qo‘shinlarining olib chiqilishi nafaqat Afg‘onistonda, balki Markaziy Osiyo mintaqasida ham xavfsizlikka yangi tahdidlar va jiddiy iqtisodiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ayni vaqtda toliblar mamlakatning 370 tumanidan 100dan ortig‘ini nazorat qilayotgani aytilmoqda. Ba'zi tahlilchilarning ta'kidlashicha, Afg‘oniston hukumati bunday vaziyatda 6 oy ichida ag‘darilishi mumkin.

Rossiya va Xitoy esa Amerika harbiylari yoki razvedka zobitlarining Afg‘oniston bilan chegaradosh davlatlar hududida qolishiga rozi bo‘lmaydi. Balki o‘zlarining geosiyosiy yoki geoiqtisodiy manfaatlari yo‘lida AQSh tomonidan qoldirilgan vakuumni to‘ldirishga intilayotgan tashqi o‘yinchilarga aylanishi mumkin.

Doston Ahrorov