Toşkentni odam bosib ketmadi yoxud mening propiskaga kiriş tarixim
|14:05 / 09.08.202131 91211 min
“Toşkent propiskasini anglatuvçi pasportdagi dumaloq muhr... Vaqti kelsa, şu bitta muhrli har qanday notavon ham meni yoki bolalarimni tepkilab ötişi mumkin edi”, – deya yozadi jurnalist Abror Zohidov. U öz maqolasida “Toşkent Respublikasi” fuqarosi böliş bilan boğliq ayançli va alamli xotiralarini yodga oladi.
“Orzuga yetişişdan köra orzuning özi gözalroq” degan gap bor. Köpçiligimiz nimanidir orzu qilib yaşaymiz, vaqtlar kelib öşa orzumiz uşaladi. Ammo unutuvçanmiz, öşa ne'mat xuddi azaldan bölgandek, u bilan yaşaş oddiy holatdek tuta boşlaymiz özimizni.
Toşkent propiskasi ham bir vaqtlar uşalmasdek tuyiladigan orzu edi.
Oğriqlar
Men Toşkent propiskasiga ötişni 8 yil kutganman. Lekin 15-20 yil kutgan odamlarni ham, ötolmay öz yurtiga (qiziq ibora, Toşkent kimning yurti ekan) qaytib ketganlarni yoki çin dunyoga ravona bölganlarni ham bilaman. Ya'ni poytaxt röyxatidan ötiş şu qadar muammo ediki, köpçilikning bunga umri yetmay qolgan.
Avval ham kelib-ketib yurganim uçun Toşkentdan qarindoşim nomiga kvartira xarid qilgandim. 2010 yilda köpçilik hazil aralaş mubolağa qiladigandek poyezdga tavakkal osilib emas, rasmiy taklifga köra işga keldim. Uyim bor, işim bor, oz-moz jamğarmam bor – bir qaraşda hammasi risoladagidek. Ammo darhol bir kemtiklikka duç keldim: qizimni boğçaga joylaş kerak – propiska, öğlim maktabda öqişni boşlaşi kerak – propiska, çaqaloğimizga poliklinika röyxati – propiska, ayolim işga joylaşişi – propiska...
Bular-ku, mayli, davlat taşkilotlarining talablari. Kunlarning birida pastimizda ijarada yaşaydigan qöşni “bolalaring yurganda şovqin qilyapti” deb töpolon kötardi. Uzr söradim, imkon qadar tinçlantirdim. Lekin bir gapi öyib ketdi: “Bu yer sening qişloğing emas, agar yana bir marta şunday qilsalaring, uçastkovoyni çaqiraman!”
Naş'a qildi, gapdan qolmadim. “Aka, men-ku öz uyimda yaşayapman, siz ijarada tursangiz, uçastkovoy çaqirsangiz, birinçi navbatda özingizga muammo böladi-ku?!” deganimda köksiga muştlab (mubolağa qilmayapman), labidan şoh jumlani uçirdi: “Mening propiskam – Toşkentniki!”
Pisib qoldim. Bu menga nisbatan uning katta ustunlikka ega ekanini anglatiş bilan birga, mening öz vatanim poytaxtida ikkinçi (balki, beşinçi) darajali odam ekanligimni eslatib qöygandi.
Vaqti kelsa, pasportida menda yöq bitta muhrli har qanday notavon ham meni yoki bolalarimni tepkilab ötişi mumkinligini bildirardi...
Içimga yutişdan, sabr qilişdan özga ilojim yöq edi. Şunda özimga qat'iy qaror qildim – nima qilib bölsa ham, qança pulim ketsa ham, Toşkent propiskasiga kiraman!
Lekin tez orada angladimki, çuçvarani xom sanabman.
Mavzuga oid
Mendan boyroq va aqlliroqlarning minglari buning çorasini topa olmay yurgan ekan.
Eşik taqillaşidan hadikda yillar ötdi
Vaqtinça propiska bilan yaşab turdik. Vaqtinça propiskaning özi ham alohida mavzu.
Heç yodimdan çiqmaydi. Orada hatto vaqtinça propiska ham töxtatib qöyildi. Kunlarning birida öğlim bir sinfdoşining propiskasi yöqligi tufayli maktabga kelmay qöygani, keyinçalik ota-onasi bilan qişloğiga köçib ketişga majbur bölganini aytib berdi.
Öğlim sinfdoşi uçun, men özi ham hadikda turgan öğlim uçun yuragimiz oğridi...
Oğzaki topşiriq oldida sudlar ham ojiz
Xayolimda bir fikr tinmay çarx urardi – nima qilsam, propiskaga kiraman?!
Mumkin bölgan hamma yöllarini öylab çiqdim va hayratda qoldim. Konstitutsiyada Özbekiston fuqarosi mamlakatning istagan joyida yaşaşi mumkinligi yozilgan-u, uning ortida qonun bilan bu çeklanişi mumkinligi tirkalgan. Ya'ni amalda qandaydir qonun yoki qaror mamlakat Konstitutsiyasidan ustunligini bayon etilgan.
Taxminan 15-16 yil bitta illatli yopiq doira, ruslar ta'biri bilan aytganda “zamknutyy krug” amal qildi: propiskaga kiriş uçun nomingizda uy bölişi kerak, nomingizga uy oliş uçun esa propiskangiz bölişi lozim! Qoyilmisiz?!
Demak, Toşkent şahridan nomimga uy sotib olişning biror qonuniy yöli yöq. Kimdir maslahat berdi – sud orqali ötkaziş mumkin. Ya'ni özaro qarzi tufayli “qarzdor” menga uyini bermoqçi böladi, sud qarori bilan uyga egalik huquqi olişim mumkin. Lekin suriştirsam, zarur holatda qöllaniladigan bu lazeyka ham “yuqori”ning oğzaki körsatmasi bilan yopib qöyilgan: sudyalar “uy sotilib, qarz undirib berilsin” degan mazmunda qaror çiqarib berarkan.
Nomi bor-u özi yöq Maxsus komissiya
2010 yilga borib nafaqat Toşkent şahrida, balki Toşkent viloyatida ham propiska taqataq yopildi.
Kimdir şu masalani kötarsa, “Toşkentga propiskaga kiriş uçun Maxsus komissiya qarori lozim...” degan standart javob aytilardi.
Ammo u komissiya qaçon yiğilişi, tonnalab topşirilgan hujjatlar qay paytda körib çiqilişi haqida heç kim lom-mim demasdi.
Pasport stoli bilan til biriktirib...
Töğri, kimlardir 5-10 ming dollarlab sarflab, allaqanday yöllar bilan pasportga muhr urdirib olişgandi. Ammo men ham rejalaştirayotgan bu işning misi çiqdi – biometrik pasportga ötilganda bunday propiskalar bekor bölib ketdi.
Ulgurganlarning köplari pasport stolidagi “uçar”larning jinoiy şerigiga aylanib, sotib olingan propiskasidan ayrilgani yetmaganday, sudlanganlik tamğasini ham böyinlariga ilib olişdi. Men heç bölmasa şunga aralaşib qolmaganimga şukr qilardim.
Ölik orqali propiska
Lekin bitta yöl bor ekan – vasiyatnoma! Ya'ni Toşkent propiskali odam öz nomidagi uyni menga vasiyat qilib qoldirsa, vafotidan keyin öşa uy meros huquqi asosida mening nomimga ötarkan. Naqadar uyatli, xijolatli yöl. Har qanday qaralsa ham, kimningdir ölimini kutgandek bölaverasan. Lekin boşqa iloj yöq edi.
Zir yugurib keksa tanişlarni izlay boşladim. Uzoqroq, lekin juda oçiqköngil qarindoşimizni topdim. Xola bir oğiz gap bilan rozi böldi. Nomiga uy oldim, zarur hujjatlarni rasmiylaştirdik, vasiyatnoma ham qilindi. Lekin bu hali birinçi qadam edi xolos. Yuqorida aytganimday, xijolatli kutiş davri boşlangandi.
Mantiqsizlikni qarang, keksami yoşmi, kim birinçi u dunyoga ketişi noma'lum. Ammo mavjud tizimning şafqatsiz talablari şunday yöl tutişga majbur qilgandi.
Ajraşiş... Va toşkentlikka uylaniş...
Yillar ötaverdi. Bitta usul kamlik qilişi haqida öylay boşladim. Bu orada rasmiy nikoh orqali propiskaga kirişga ruxsat berildi. Albatta, ma'lum şartlar asosida. Biroq amallasa böladi.
Özimning nikohimni bekor qilib, kim bilandir “fiktiv” nikohlanişning dahmazasi köp ekan. Bolalar yoş, qolaversa, mening yoşimdagi nikohlanuvçilar durustgina söraşardi. Ertaga ajraşiş ham muammo bölişidan hayiqdim.
Boşqa yölini öyladim – ota-onamning nikohlarini bekor qildim va otamni bir taniş ayol bilan rasmiy qayddan ötkazmoqçi böldim. “ZAGS”ga ariza beriş uçun bordik ham. Har narsaning hikmati böladi – ma'lum haq evaziga nikohga kirib turmoqçi bölgan xola pasportini unutib qoldirgan ekan. Qaytdik va men ham fikrimdan qaytdim.
Örtada ota-onamni rasman ajraştirganim qoldi.
Ikkinçi vasiyatnoma
Yana yillar ötaverdi. Menga vasiyatnoma bergan xolam hayot. Kunlarning birida bir uyni sotib olişni taklif qilişdi. Uy keksa rus kişining nomida, çol oğir ahvolda ekani uçun nabirasi Rossiyadan kelib, uyini sotib, bobosini ham olib ketmoqçi ekan.
Borib vaziyatni tuşuntirdik, uy uçun kerakli pulni berdik, faqat uyni rasmiylaştirmay, vasiyatnoma qilib qoldirişga köndirdik. Nabirasi ham bizning zaruratimizni bilib qoldi va bobosining vafotidan keyin ölim qoğozidan köçirma yuboriş uçun “arzimas” 2 ming dollar talab qildi. Ilojsiz edim, rozi böldim. Çol ketdi, vasiyatnoma bilan uy qoldi. Yana kuta boşladim.
Qölimda ikkita vasiyatnoma, ikkita uy, yana özim yaşab turgan uy. Jami uçta uyim bor, lekin propiskam yöq!
Sal şabada esganday böldi, ammo...
Bu orada davlat boşqaruvida katta özgariş böldi. Juda jiddiy özgariş. 25 yillik davr yakuniga yetdi va yangisi boşlandi. Yangi davr mujdalari orasida menga tegişlisi ham bor edi. Garçi propiska tizimi bekor bölmagan bölsa-da, yangi qurilgan uylardan xarid qilgan va ma'lum miqdorda boj tölaganlarga Toşkent propiskasi beriladigan böldi.
Özim yoqtirgan, lekin köp vaqtimni oladigan işimni taşladim. Endi bor e'tiborimni pul topişga qaratdim. Maqsad aniq edi – yangi uylarga yaraşa mablağ töplaş va propiskaga kiriş.
Ma'lum miqdorda yiqqanimdan keyin yangi uylarni suriştira boşladim. Propiska omili tufayli bunday xonadonlarning narxi ham kökka sapçigan ekan. Ammo yana ilojsiz edim, qaysidir bir yöl bilan Toşkent darvozasiga kalit topişim şart edi.
“Xuşxabar” – çol ötibdi
Yangi uyni tanlab turgan vaqtimda Rossiyadan bir qaraşda juda xunuk, lekin menga umid bağişlaydigan xabar keldi. Çol vafot etibdi...
Nabirasi hujjat uçun pulni jönatişimni söradi. Ötirib hisob-kitob qildim, yangi uy olsam ma'qulmi yoki vasiyatnomaga köra kirsam. Har ikkisi ham qonuniy. Öylab qarasam, vasiyatnoma orqali kiriş arzonga tuşarkan. Qolaversa, baribir vasiyat bölib qolgan uyga egalik huquqimni rasmiylaştirişim zarur.
Pulni jönatdim, hujjatni oldim. Va nihoyat vasiyatnoma asosida uyga egalik huquqini qölga kiritdim.
Mana öşa dumaloq muhr!
2018 yilda Toşkent propiskasiga ega böldim!
Pasportimga qöyilgan muhrni körib, qanday holatga tuşganimni ta'riflab bera olmayman. Faqat ikki közim ham milt-milt yoşga tölganini aytsam kifoya.
* * *
Köp ötmay istagan yurtdoşim, ya'ni Toşkent propiskasi bölmaganlar ham öz nomiga uy xarid qilişi va şu orqali propiskaga kirişi mumkin böldi. Oldinlari aytilganidek, Toşkentni odam bosib ketmadi.
Bu masalada inqilobiy özgarişlar bölganini bir misol bilan tuşuntiraman: viloyatdagi jiyanim öqişini köçirişi uçun Toşkent propiskasi zarurligini aytdi. Ertalab yetib kelişni tayinladim. Soat 9 da poytaxtga yetib keldi. Bir uyni nomiga rasmiylaştirdik (uy sotişda oldingidek bir olam hujjat töplanmasligi alohida mavzu). Şu kunning özida yangi “mulkdor”ga uy hujjatlari topşirildi. Şu iş kuni tugamasidan jiyanimning qölida Toşkent propiskasiga ötgani töğrisida qoğoz turardi!
