Afğoniston: Mozori Şarifning qulaşi. Endi Kobul qurşovda qoldi
|09:00 / 15.08.202164 54413 min
Şanba oqşomida «Tolibon» Afğoniston şimolidagi yirik şahar Mozori Şarifni ham egalladi. Bu vaqtda AQŞ harbiylari diplomatik missiyalar xodimlarini evakuatsiya qiliş uçun Kobulga qaytmoqda.
Rasmiy hukumat toliblarni töxtatiş uçun nima iş qildi?
Afğoniston prezidenti Aşraf Ğani bir neça kun oldin Mozori Şarifga kelib, mahalliy qömondonlar bilan kuçlarni birlaştiriş va toliblarga qarşi hujum boşlaş masalasini muhokama qilgandi.
Şanba kuni Ğani millatga qisqa murojaat qildi va hukumat oqsoqollar va siyosiy yetakçilar, mamlakatdagi turli jamoalar vakillari, şuningdek, xalqaro hamkorlar bilan maslahatlaşuv olib borayotgani haqida ma'lum qilgandi.
«Sizning prezidentingiz sifatida, men kelgusida beqarorlik, zöravonlik va xalqimning majburan köçirilişi holatlarining oldini olişga harakat qilmoqdaman», deya qöşimça qilgandi u.
Ğani odamlarni uruşga giriftor qilişga yöl qöymaslikni va'da qilib, şaharlarni «Tolibon»dan himoya qilişga urinayotgan xavfsizlik kuçlariga minnatdorlik bildirgandi.
Avvalroq Ğani öz murojaatida iste'fo haqida e'lon qilişi kutilayotgani haqida xabarlar tarqalgandi, ammo bunday bölib çiqmadi. Ayrim ma'lumotlarga köra, «Tolibon» Ğani öz postida qolar ekan, tinçlik muzokaralariga kirişişdan boş tortişini ma'lum qilgan.
Barça katta şaharlar toliblar qölida
Şanba kuni davomida «Tolibon» şarqdagi Paktika va Kunar viloyatlari markazlari Şaran va Asadobod şaharlarini egallagani xabar qilingandi.
Toliblar blitskrig orqali mamlakatning barça yirik şaharlarini egalladi va endi Kobulga tahdid solmoqda
Ijtimoiy tarmoqlarda toliblar uşbu şaharlarda özlarining oq bayroqlarini kötargani aks etgan tasvirlar tarqalgan.
Sönggi ma'lumotlarga köra, Nangarhor viloyati markazi Jalolobod ham taslim bölgan.
Şuningdek, Maydon Vardak viloyati markazi, Kobuldan 40 kilometr janubi-ğarbda joylaşgan Maydonşahr uçun janglar ketmoqda.
Mahalliy jurnalistlardan birining sözlariga köra, Amerika harbiylari juma kuni toliblar qöliga ötgan Qandahor şahridagi xalqaro aeroportga zarbalar yöllagan.
Juma kuni jangarilar Kobuldan 80 km masofada joylaşgan Logar viloyati markazi Puli-Alamni ham egallaşgandi.
Mavzuga oid
Ayni vaqtga kelib Afğonistondagi 34 viloyatdan 20dan ortiğining markazi, barça yirik şaharlar toliblar nazoratida. Endilikda hukumat qölida qolgan yagona yirik şahar - poytaxt Kobuldir.
Mamlakatning asosiy şaharlarini birin-ketgan zabt etgan toliblar endi butun kuçni Kobulga yönaltirişi mumkin. Kobul atrofida janglar boşlanib ketgan, ayrim postlar toliblarga boy berilgan, şahar elektr ta'minotidan töliq uzilgan.
Kobulda ayni vaqtda uruş ketayotgan hududlardan qoçib kelgan yuz minglab qoçqinlar töplangan.
Ijtimoiy tarmoqlarda «Tolibon» harakati tarafdorlari hukumat qöşinlari taşlab qoçgan köp sonli harbiy öljalarning suratlarini tarqatmoqda - taşlab ketilgan bazalarda köplab zirhli texnikalar, oğir qurollar, vertolyotlar va hatto dronlar qölga kiritilgan. Ayrim ma'lumotlarga köra, Kobuldagi hukumat uçun uruşgan askarlar yoki qurol va texnikalarni taşlab qoçmoqda, yoki harbiy bölinmalar töliq tarkibda toliblarga taslim bölmoqda.
Xususan, toliblar tomonga ötganlar orasida uçuvçilar ham bölib, endilikda harakat havo qöşinlariga ham ega bölişi mumkin.
Mozori Şarif qanday quladi? Döstum va Nur qayerda?
Balx viloyati ma'muriy markazi Mozori Şarifga hujum kun oxiriga borib mudofaa kuçlari şimolga, Özbekiston çegarasiga çekinişi va şahar qölga olinişi bilan yakunlandi. Şu bilan, Afğoniston şimoli töliq toliblar qöliga ötdi.
Mahalliy rasmiylarning sözlariga köra, mamlakatning törtinçi yirik şahri bölmiş (Kobul, Qandahor va Hirotdan keyin) Mozori Şarif deyarli jangsiz topşirilgan.
Balx viloyatidan bölgan deputat Associated Press muxbiri bilan suhbatda birinçi bölib hukumat armiyasi taslim bölgani, şundan keyin hukumatni qöllab-quvvatlagan kuçlar va boşqa guruhlar çekinişga majbur bölgani haqida aytgan.
Termiz şahridan 100 km masofada joylaşgan bu şahar yirik iqtisodiy markazlardan biri hisoblanadi. Toliblar bu şaharga sönggi bor 1990-yillarda kirişgandi.
Xabarlarga köra, etnik özbeklar yetakçisi, marşal Abdulraşid Döstum va etnik tojiklar yetakçisi, Balx viloyatining sobiq gubernatori Ato Muhammad Nur ayni vaqtda Balxdan taşqarida, ular aynan qayerdagi hozirça aniq emas.
Ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan videolarda jangarilar marşal Döstumning böş qoldirilgan uyida sayr qilayotgani aks etgan.
Şu hafta davomida Aşraf Ğani bilan muzokaralardan keyin Döstum «toliblar bir neça marta şimolga kelişgani va har safar qopqonga tuşişgani, endi ular bu qopqondan çiqib ketişi muşkul bölişi» haqida gapirgandi.
Ato Muhammad Nur ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalarida mağlubiyatda hukumat kuçlarini ayblab, ular qurollar va texnikalarni toliblarga topşirişganini aytgan.
«Qadrli vatandoşlar. Kuçli qarşilik qilganimizga qaramay, hukumat va afğon milliy xavfsizlik kuçlari qurollari, texnikalari «Tolibon»ga topşirildi. Bu yerda sotqinlarça va qörqoçlarça fitna uyuştirildi. Ular meni va marşal Döstumni qölga oliş uçun fitna uyuştirişdi, lekin biz omon qoldik.
Hozir men, marşal Döstum, balxlik deputatlar, Balx mahalliy kengaşi rahbari xavfsiz joydamiz. Hali aytib beradigan gaplar köp, bu voqealar haqida vaqti kelib aytib beraman. Öz zamini uçun mardonavor jang qilganlarning barçasiga rahmat. Bizning yölimiz bu bilan tugamaydi», degan u.
ToloNews telekanali xabar berişiça, Ato Muhammad Nur va Abdulraşid Döstum vertolyotda Özbekistonga uçib ketgan.
Avvalroq, Mozori Şarif qöldan ketgani haqidagi xabarlar ortidan çekinayotgan afğon xavfsizlik kuçlari Amudaryo böyiga, Özbekiston çegarasiga yetib kelgani ma'lum bölgandi.
Afğonistonning Hayraton va Özbekistonning Termiz şaharlarini boğlab turuvçi «Döstlik» avtomobil va temir yöl köprigida olingan kadrlarda afğon harbiylari çegara oçilişini kutib turgani aks etgan.
Mozori Şarifda yaşovçilardan biri BBC muxbiri bilan suhbatda toliblarning şaharga kirişidan xavotirlarini bayon etgan.
«Ular uylarimizga kirişadi, afsuski, biz heç narsa qila olmaymiz. Biz juda qörquvdamiz. Bolalarim juda qörqmoqda, rafiqam yiğlamoqda. Ertaga biz bilan nima bölişini bilmaymiz», degan u.
«Töğridan töğri tahdid yöq»
«Tolibon»ning ğalabali yurişi amerikalik harbiylar mamlakatdan butunlay çiqib ketişi bilan parallel ravişda keçmoqda: AQŞ prezidenti Jo Bayden may oyi boşida qöşinlarni olib çiqiş jarayoni 11 sentyabrga qadar yakunlanişini ma'lum qilgandi. Ammo toliblarning juda tez ilgarilaşi oqibatida AQŞ şu kunlarda Kobulga 3 ming askarini qaytardi, harbiylar elçixona personali va amerikaliklar bilan hamkorlik qilgan minglab afğonlarni xavfsiz tarzda evakuatsiya qilişni ta'minlaydi.
Sönggi ma'lumotlarga köra, Bayden Afğonistondagi fuqarolar evakuatsiyasini amalga oşiriş uçun yuboriladigan askarlar sonini 5 ming nafarga oşirgan.
Evakuatsiya uçun harbiylarini Kobulga faqat AQŞ emas, Britaniya ham yuborgan / PA MEDIA
Evakuatsiya jarayoni tezlaştirilgani va diplomatik missiyalardagi maxfiy ma'lumotlar yöq qilinayotganiga qaramay, Jo Bayden ma'muriyatidagilar Afğonistonda hokimiyat toliblar tomonidan egallanişi muqarrar deb hisoblamayapti.
«Ayni vaqtda Kobul uçun töğridan töğri xavf yöq», degan juma kuni Pentagon rasmiysi Jon Kirbi. Holbuki, bir neça kun muqaddam Amerika harbiy amaldorlaridan biri, hozirgi voqealar rivojida Kobul yaqin bir oy içida bosib olinişi mumkinligini bildirgandi.
Köplab Yevropa davlatlari, şu jumladan Britaniya, Germaniya, Daniya va Ispaniya ham uşbu mamlakatdagi elçixonalari xodimlari olib ketilişini ma'lum qildi. Diplomatik missiyalar yoki töliq yopilmoqda yoki xodimlar soni minimumgaça qisqartirilmoqda. Buyuk Britaniya mamlakatni tark etayotgan fuqarolari xavfsizligini ta'minlaş uçun 600 nafar harbiy xizmatçisini yuborgan.
Şu kunlarda BMT boş kotibi Afğonistondagi vaziyat nazoratdan çiqib ketayotganini ma'lum qilgan, taşkilot qöşni davlatlarni tinç aholiga mansub bölgan afğon qoçqinlari uçun oçişga çaqirgandi.
«Faqat sönggi bir oyning özida tinç aholi orasida mingdan ortiq kişi tasodifiy hujumlar oqibatida halok bölgan yoki yaralangan, ayniqsa, Hilmand, Qandahor va Hirot viloyatlarida talafot köp bölgan», degan Antoniu Guterriş.
U toliblarning hujumi ayniqsa jurnalistlar va ayollarga katta xavf tuğdirayotganini ma'lum qilgan. «Tolibon»ning 1990-yillardagi boşqaruvi davrida ayollar şafqatsiz zulm ostida yaşaşgan: ular barça joyda burqada bölişi majburiy edi, 10 yoşdan oşgan qizlar maktabda öqişi taqiqlangandi.
Harbiy ekspertlar Afğonistonda hukumat kuçlarining uzil-kesil mağlubiyati mamlakatni xalqaro terrorizmning yangi bazasiga aylantirişi mumkinligidan ogohlantirmoqda, ularning hisoblaşiça, bu yerdan boşqa mamlakatlarga, xususan, Yevropaga terrorçilik hujumlari tayyorlanişi mumkin. Agar ziddiyat natijasida mamlakat bir neça qismga parçalanib ketsa, buning ehtimoli yanada ortadi.
Afğonistondagi uruş: asosiy faktlar
2001 yilda, «Tolibon»ning öşa vaqtdagi yaqin ittifoqçisi Usama bin Lodin yetakçiligidagi «Al-Qoida» tomonidan amalga oşirilgan 11 sentabr teraktidan keyin AQŞ rahbarligidagi harbiy kuçlar Afğonistonga kirib, qisqa muddat içida toliblarning hokimiyatini ağdarişgandi.
Keyingi 20 yillikda okkupatsiya va harbiy operatsiyalar davom etdi. AQŞ va uning ittifoqçilari afğon xavfsizlik kuçlarini qöllab-quvvatlaşdi, ammo toliblarning hujumlari tinmadi.
Yakunda AQŞ toliblar bilan kelişuv tuzdi: «Tolibon» xalqaro terrorçilar bilan hamkorlik qilmaslik va ularga öz hududidan baza sifatida foydalaniş uçun şaroit yaratmasligi evaziga amerikaliklar mamlakatdan ketadigan böldi. Ammo toliblar va afğon hukumati örtasida muzokaralar muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Amerika askarlari esa baribir Afğonistonni şu yildayoq tark etadigan bölgaç, toliblar keng kölamli yurişlarni boşladi va mamlakatning katta qismini egallab oldi.
Kobuldagi qoçqinlar
Sönggi najot sifatida Kobulga kelgan köplab qoçqinlar ayni vaqtda köçalarda yaşab, uxlamoqda. «Bolalarni qutqaring» (Save the Children) taşkiloti ma'lumotiga köra, hozirda Kobulda toliblar egallab olgan hududlardan ota-onalari bilan qoçib kelgan 72 ming bola bor.
Yuz minglab afğonlar «Tolibon»dan qoçib Kobulga kelişgan, ammo jangarilar poytaxt ostonasida / GETTY IMAGES
«Bizda çaqaloğim uçun non va dori-darmon sotib olişga pul yöq. Uyimiz va barça narsalarimiz yonib ketdi, şu tufayli Kobulga keldik va xudodan yordam sörab ötinmoqdamiz», degan BBC bilan suhbatda Qunduzdan qoçib kelgan 35 yoşli köça savdogari.
Ta'lim taşkilotining ijroçi direktori, afğon qizlariga ta'lim beriş bilan şuğullangan Paştana Durroniy ham Kobulga kelgan. U ayni vaqtda öz hayoti uçun taşvişda.
«Men bilan işlagan qizlar qoçib yaşirinişdi. Men talabalarim qayerdaligini bilmayman, ularning hayoti uçun xavotirdaman. Toliblar ularni ne köyga solişini bilmayman», degan u BBC uçun bergan intervyusida.
«Bu yerdan yana qayerga qoçiş mumkin?»
BBC’ning Kobuldagi korrespondenti Yogita Lima:
Kobulda ayni vaqtda toliblar egallagan turli hududlardan kelgan 70 mingdan ortiq bolalar bor / EPA
Odamlar barçasi bir soat içida özgarib ketişini tasavvur ham qila olişmagandi. Payşanba kunining özida beş viloyat markazi toliblar qöliga ötdi.
Kobulga minglab kişilar kelmoqda, ularning soni kun sayin ortmoqda. Ular faqat eng zarur narsalarni özi bilan olgan holda qoçişgan. Bular tinçlik davrida öz uyiga va işiga, dökonlar va fermalariga ega bölgan odamlar - endi ular ölib ketmaslik uçun barçasini taşlab ketişga majbur bölişgan.
Ularning ayrimlari Kobulga yetib oliş uçun kunlab yöl bosişgan. Hozirda mamlakat böylab harakatlaniş ham juda xavfli - ular toliblarning nazorat-ötkazuv punktlarini va uruş ketayotgan hududlarni çetlab ötib yetib kelişgan.
Ammo ular qayerga ham qoçardi?
Ular hukumat ularni taqdir izmiga taşlab qöyganidan norozi. Rasmiylar ularni masjidlarga joylaştiriş va yordam körsatişga va'da bergan. Ammo joylar va oziq-ovqat barçaga ham yetmaydi.
Bu odamlar öz fuqarolarini evakuatsiya qilayotgan AQŞ va Buyuk Britaniya afğonlarni öz holiga taşlab ketayotganidan ğazabda.
