2019 yilda prezident Şavkat Mirziyoyev qarori asosida Özbekiston tarixidagi eng maş'um qamoqxona – Jasliq koloniyasi yopildi. Xalq orasida “borsa kelmas” deya nom olgan bu jazo maskanida asosan diniy, siyosiy va boşqa oğir ayblovlar bilan uzoq yillarga yoki umrbod ozodlikdan mahrum etilgan mahkumlar saqlangan.
Xalqaro taşkilotlar Jasliq koloniyasi qiynoqlar va zulm maskaniga aylangani sababli uni yopişni sörab Özbekiston hukumatiga bir neça bor murojaat qilişgan. Biroq uşbu sörovlar har safar e'tiborsiz qoldirilgan yoki turli bahonalar bilan rad etilgan. Şavkat Mirziyoyev davrida Jasliqda qiynoqlar qöllangani rasman tan olindi va uni tarix sahifalaridan batamom öçiriş haqida qaror qabul qilindi.
Kun.uz uşbu koloniyada jazo muddatini ötagan, bugungi kunda ozodlikda bölgan ikki sobiq mahkum bilan u yerda körgan-keçirganlari haqida suhbatlaşdi.
“Jasliqda ötkazgan kunlarimni duşmanimga ham ravo körmayman”
Ayni paytda Jizzax viloyatining Şarof Raşidov tumanida yaşayotgan, asli sirdaryolik huquq faoli A'zam Farmonov umrining 11,5 yilini Jasliqda ötkazgan.
“2006 yilda soxta ayblov bilan qamalganman. Öşa paytda Özbekiston Inson huquqlari jamiyatining Sirdaryo viloyat bölimi rahbari edim. Meni tovlamaçilikda ayblaşgan, jinoyat işi yasama bölgani uçun norozilik sifatida sudda sudyaga teskari qarab ötirganman. Garçi aybim rad etib bölmas dalillar bilan isbotlab berilmagan bölsa-da, sud tomonidan 9,5 yilga ozodlikdan mahrum qilindim. 2016 yilning mayida jazo muddati tugaş arafasida unga qamoqxona içki tartibini buzganlik aybi bilan 5 yil-u 26 kun muddat qöşib berildi.
11,5 yil mobaynida Özbekistondagi eng qörqinçli qamoqxonalardan biri – Jasliq koloniyasida böldim. Jismoniy va ruhiy qiynoqlarni boşdan keçirdim. Lekin şunda ham kuraşni töxtatganim yöq. Garçi haqsizlikka qarşi sözim, harakatlarimdan söng qiynoqlarga duç kelgan, izolyatorga qamalgan bölsam ham Jasliq koloniyasidagi mas'ullarning mahkumlarga nisbatan munosabatlari notöğri ekanini, bu orqali ular jinoyatga qöl urişayotganini oçiq aytib keldim. Kuçim yetganiça atrofimdagi boşqa mahkumlarning huquqlarini himoya qilişga harakat qildim.
Foto: Voice of America
Jasliqda saqlanayotgan paytimda xalqaro taşkilotlar bu yerda mahkumlarga nisbatan qiynoqlar qöllanayotgani, men va boşqa siyosiy tutqunlar asossiz ayblovlar bilan bu yerda uşlab turilganimiz, şu sababli bizni ozodlikka çiqarişni sörab bir neça marta murojaat qilişgan. Lekin bu murojaatlarni Özbekiston hukumati har safar rad etgan. Şundan söng qiynoqlar bölayotganini isbotlaş uçun hayotimni xavf ostiga qöyib bölsa-da, qamoqxonadan xatlar çiqardim va har safargi xatimdan söng xalqaro hamjamiyatning bosimi kuçayib, bu ma'lum bir özgarişlarga sabab bölardi.
Mavzuga oid
Jasliqda ötkazgan kunlarimni duşmanimga ham ravo körmayman. Agar Şavkat Mirziyoyev prezident etib saylanmaganda men haligaça öşa koloniyada ötirgan, asossiz ravişda qöşib berilgan 5 yillik muddat tugaşi arafasida jazo muddatim yana uzaytirib qöyilgan bölardi. Buni uşbu qamoqxonada 20 yildan ortiq saqlangan köplab siyosiy tutqunlar taqdiri misolida köriş mumkin.
Avvalgi hukumat davrida uşbu jazoni ijro etiş muassasasidan ozod etilgan birorta siyosiy mahkumni bilmayman”, – deydi 2017 yili insonparvarlik dalolatnomasi qöllanib, şartli ravişda ozodlikka çiqarilgan huquq faoli A'zam Farmonov.
“Birinçi kundanoq “dubinka”lar bilan kutib olişdi”
Muqaddam içki işlar organlarida xizmat qilgan boyovutlik Jamol Azamatov ham jazo muddatining 4 yildan köproq qismini ana şu muassasada ötaşga majbur bölgan.
“Tezkor tadbirlar olib borayotgan vaqtimizda MXX xodimlari tomonidan qölga olinganman. Bunga işonçli şaxsimiz bölgan yigitning bizga qarşi bergan, heç qanday dalilga asoslanmagan körsatmasi sabab bölgan. Ya'ni bizga axborot yetkazib yurgan bu şaxs MXX xodimlari tomonidan uşlangan vaqtda yonidan 0,76 gr narkotik modda topilgan, buni qayerdan olding degan savolga javoban mendan olganini aytgan. Vaholanki, na kiyimimda, na maşinamda va na mendan olingan tahlillarda narkotik modda izi aniqlanmagan. Biroq sud tergov vaqtida zörlik va bosim bölgani haqidagi sözlarimga qaramay meni 18 yilga ozodlikdan mahrum qildi.
Keyinçalik otamning turli idoralarga tinimsiz qilgan murojaatlari natijasida jazo muddati 11 yilga qisqartirildi, biroq dastlabki tergov va sud jarayonidagi adolatsizliklarga huquqiy baho berilmadi.
Qölga olingan vaqtim Sirdaryo viloyati IIB Jinoyat-qidiruv va terrorizmga qarşi kuraş bölimi Narkotik moddalar va narkotrafikning ğayriqonuniy aylanişiga qarşi kuraşiş bölimi öta muhim işlar böyiça katta tezkor xodimi lavozimida işlardim, mayor unvonida edim. Dastlab Bekoboddagi huquq-tartibot idoralarining sobiq xodimlari saqlanadigan maxsus koloniyaga yuborişdi. Biroq keyin qonunçilikka zid ravişda meni Toşturmaga, u yerdan esa Jasliqqa köçirişdi.
Foto: Google Maps
Jasliqqa kirib borgan kunimizdanoq “dubinka”lar bilan kutib olişdi. Koloniya nazoratçilari ham, rahbarlari ham mahkumlarga odam sifatida qaramasdi. Beriladigan ovqatlari-ku rasvo edi. Hujjatlarda, masalan, greçka deb körsatilgan bölsa, şu mahsulotning eng past navini yoki örniga guruç yoxud makkajöxori yormasini berişardi. Qonun hujjatlariga köra har bir mahkumga berilişi şart bölgan göşt örniga sifatsiz, hidlangan göşt berişgan.
2016 yili Şavkat Mirziyoyev prezidentlikka kelgaç, mahkumlarga munosabat ham, oziq-ovqatlar sifati ham mutlaqo özgardi. Jasliqda bölgan istalgan mahkumdan sörasangiz, sözlarimni tasdiqlaşadi”, – deydi Jamol Azamatov.
“Qiynoqlarning oldini oliş böyiça ombudsmanning faoliyati özgartirildi”
Oliy Majlisning Inson huquqlari böyiça vakili (ombudsman) Feruza Eşmatova qamoqxonalarda inson huquqlarini ta'minlaş masalasiga e'tibor özgarganini aytadi.
“Harakatlar strategiyasida belgilangan vazifalardan kelib çiqib, 2019 yil 2 avgustda prezidentning siyosiy irodasi sababli Jasliq koloniyasi yopildi. Uşbu qamoqxona töğrisida turli xil gap-sözlar yurardi. Odamlar Jasliqni borsa kelmas joy deb ataşardi. Qolaversa, uşbu jazoni ijro etiş muassasasi Qoraqalpoğistonning uzoq hududida joylaşgani bois u yerga boriş juda ham qiyin bölgan, buning natijasida mahkumlar özlarining oila a'zolari, yaqinlari bilan körişa olişmagan.
Şuningdek, bu joyda qiynoqqa soliş holatlari mavjudligi haqida ham har xil gap-sözlar yurardi. Bu Xalqaro taşkilotlar tomonidan hamişa aytib kelingan. Mana şu omillar inobatga olinib, mazkur muassasa yopildi va u yerdagi mahkumlar yaşaş joyiga yaqin bölgan jazoni ijro etiş muassasalariga köçirildi. Bu özgarişlar jahon hamjamiyati tomonidan ham e'tirof etildi.
Jasliq qamoqxonasi yopildi, qiynoqlar tugatildi deb jim ötirganimiz yöq. Balki boşqa jazoni ijro etiş muassasalari, tergov hibsxonalari va yopiq turdagi boşqa muassasalarda qiynoq, ğayriinsoniy muomala va jazolaşning şafqatsiz yoki qadr-qimmatni kamsituvçi turlarini bartaraf etiş böyiça huquqiy asoslar yaratilmoqda.
Bu borada qonun bilan qiynoqlarning oldini oliş böyiça ombudsmanning faoliyati özgartirildi. Ötgan yili parlamentga yöllangan murojaatda ham ombudsmanning qiynoqlar oldini oliş borasidagi faoliyatini kuçaytiriş zarurligi ta'kidlangandi. 2019 yili mamlakatimizda qiynoqlarning oldini oliş böyiça milliy preventiv mexanizm joriy etildi. Bir oy oldin qiynoqlarning oldini olişga qaratilgan maxsus prezident qarori qabul qilindi.
Bularning natijasida jazoni ijro etiş muassasalari, tergov izolyatorlari va boşqa yopiq muassasalarga ma'lum vaqt oraliğida muntazam monitoring taşriflarini amalga oşiryapmiz. Mahkumlarning huquqlari qay darajada ta'minlanayotgani, ularga bosim bölmayotgani, qiynoqqa solinmayotganiga öz közimiz bilan guvoh bölmoqdamiz”, – deydi ombudsman Feruza Eşmatova.
“Jasliq – zulm timsoli edi”
Özbekiston inson huquqlari “Ezgulik” jamiyati rahbari Abdurahmon Taşanov Jasliq koloniyasiga uç marta borgani haqida aytib ötdi.
“2002 yili BMTning Qiynoqlar böyiça maxsus ma'ruzaçisi Özbekistonga taşrif buyurganda Jasliq koloniyasini yopişni tavsiya qilgan edi. Lekin afsuski, 15-16 yil mobaynida Özbekiston hukumati xalqaro hamjamiyatning talablarini e'tiborsiz qoldirib keldi. Terrorizm, konstitutsiyaviy tuzumga tajovuz qilişda ayblangan va öta oğir jinoyatlarni sodir etgan odamlar Jasliq qamoqxonasida saqlab kelindi. Bu esa yillar davomida Özbekistonning xalqaro maydondagi imijiga doğ bölib keldi.
Jasliq koloniyasi ham xuddi Gulag va Guantanamo singari qiynoqlar timsoli, qatlgohga öxşaş joy sifatida nom çiqargan edi. Men u yerda 2015 yildan boşlab uç marta bölganman. Uşbu koloniyaning hamma kataklarigaça kirib tekşirib çiqqanim yöq, lekin u yerga kirişdanoq odamni vahm bosardi. Qamoqxonada işlovçi nazoratçilar ham, tezkor xodimlar ham ança qöpol odamlar edi.
Özbekistonda 2016 yilga kelib hokimiyat özgargaç, nafaqat Jasliq koloniyasida, balki boşqa jazoni ijro etiş muassasalaridagi eskidan mavjud bölgan muammolar sekin-asta yeçila boşladi. Bu işlarning uzviy davomi sifatida Jasliq koloniyasi ham yopildi. Bu judayam tarixiy qaror. Çunki istasak-istamasak, uşbu muassasa zulmning timsoli edi, mazkur qiynoqlar lagerining yopilişi Özbekiston tarixida qoladigan işlardan biri böldi. Buni amalga oşirgan şaxslar albatta şaraflanadi. Huquq himoyaçisi, fuqarolik jamiyatining vakili sifatida bu harakatlarni olqişlayman”, — dedi Abdurahmon Taşanov.
Töliq videoni Kun.uz’ning YouTube'dagi kanalida tomoşa qiling.
