Ijtimoiy tarmoqlar bloklanişi: bu inauguratsiya oldidan röy bergani tasodifmi?
|23:32 / 12.11.202146 79810 min
Internet platformalarini bloklaşga boş-qoş bölganlar zanjirida kimlar bor edi? 16 apreldan kuçga kirgan qonun va 2 iyuldagi körsatma ijrosi uçun nega aynan prezidentning qasamyod qilişi arafasidagi kunlar “tanlandi”?
Fotokollaj: Kun.uzFotokollaj: Kun.uz
3 noyabr kuni yana 4 ta internet platformasining Özbekistondagi faoliyati çeklandi. Tarmoqlarning bloklanişi ortidan 3 nafar amaldor işdan ketdi va şu bilan xuddi mavzu yopilgandek.
Rezonans keltirib çiqargan voqeaga poydevor qöygan deputatlarning sukuti ayniqsa qiziq. Amalda işlaşini talab qiliş kerak bölgan şunça qonun turganda, deputatlar aynan tarmoqlarni bloklaşga oid qonun nega ijro etilmayapti deb dod-voy qilgan, hukumat mas'ullarini çaqirib izoh talab qilgandi.
Qonunçilik palatasining axborot texnologiyalari sohasiga mas'ul qömitasi deputatlari onlayn videomuloqot orqali mazkur bahsli qonun amalda işlaşini hukumat vakillaridan talab qilmoqda.
Qömita raisi – Ilhom Abdullayev / 2020 yil, may / Foto: Qonunçilik palatasi matbuot xizmati
Qiziği şundaki, bu izoh talab qiliş bundan yarim yil oldin bölgandi. Nega şunça vaqt oldin kuçga kirgan qonun muhim siyosiy tadbir – prezident inauguratsiya marosimiga ikki kun qolganda işlab ketdi?
Hamma mayda detallargaça rahbar bilan kelişib işlaşga örgangan amaldorlar bunday katta rezonansga sabab bölişi aniq bölgan voqeani “mustaqil” hal qilişganmi? Umuman, hukumat körsatmasiga asosan “Özkomnazorat” tomonidan “bir yoqlama, uzoqni öylamay qilingan” bu harakatlar zanjirida kimlar bor edi? Uşbu maqolada şular haqida söz yuritamiz.
Ma'lumki, Özbekistonda internet platformalari faoliyatining çeklanişi “Şaxsga doir ma'lumotlar töğrisida”gi qonunga joriy yil yanvar oyida qöşilgan va 16 apreldan qonuniy kuçga kirgan 27-1-moddasi bilan boğliq. Jumladan, unda şunday deyiladi:
“Mulkdor va (yoki) operator Özbekiston Respublikasi fuqarolarining şaxsga doir ma'lumotlariga axborot texnologiyalaridan foydalangan holda işlov berişda, şu jumladan internet jahon axborot tarmoğida işlov berişda ularning jisman Özbekiston Respublikasi hududida joylaşgan texnik vositalarda hamda belgilangan tartibda Şaxsga doir ma'lumotlar bazalarining davlat reyestrida röyxatdan ötkazilgan şaxsga doir ma'lumotlar bazalarida yiğilişini, tizimlaştirilişini va saqlanişini ta'minlaşi şart”.
Körib turganingizdek, qonunning bu moddasi mulkdor va operatorga qöyilgan talabdan iborat. Hujjatda agar xorijiy operator talabni bajarmasa, oqibati nima bölişi haqida gap-söz yöq.
Mavzuga oid
Qonunning bahsli 27-1-moddasi ijrosi uçun Vazirlar Mahkamasining alohida qarori qabul qilingan. Aniqroq aytadigan bölsak, şu yil 29 aprel kuni “Butunjahon internet tarmoğida axborot xavfsizligini yanada takomillaştiriş çora-tadbirlari töğrisida”gi hukumat qaroriga özgartiriş va qöşimçalar kiritişni nazarda tutuvçi 255-sonli qaror boş vazir Abdulla Aripov tomonidan imzolangan.
Uşbu qaror bilan:
“Özbekiston Respublikasi fuqarolarining şaxsga doir ma'lumotlariga işlov berişning alohida şartlariga rioya etilişi ustidan davlat nazoratini amalga oşiriş tartibi töğrisida”gi Nizom va –
Nizomga ilova tariqasida “Özbekiston Respublikasi fuqarolarining şaxsga doir ma'lumotlariga işlov berişning alohida şartlarini buzgan mulkdor va (yoki) operatorlarni Şaxsga doir ma'lumotlar sub'yektlari huquqlarini buzuvçilar reyestriga kiritiş va undan çiqariş tartibi” sxemasi tasdiqlangan.
Nizomda Özbekiston fuqarolarining şaxsga doir ma'lumotlariga işlov berişning alohida şartlariga rioya etilişi ustidan davlat nazorati Şaxsga doir ma'lumotlar sub'yektlari huquqlarini buzuvçilar reyestrini yuritiş orqali, Axborotlaştiriş va telekommunikatsiyalar sohasida nazorat böyiça davlat inspeksiyasi (“Özkomnazorat”) tomonidan amalga oşirilişi belgilangan.
Endi töğridan töğri bloklaş jarayonini tahlil qilib körsak.
3 noyabr kuni Özbekistonda faoliyati çeklangan 4 ta ijtimoiy tarmoq faqatgina hukumat körsatmasiga asosan, rahbariyat bilan kelişmagani uçun işdan olingan “Özkomnazorat” boşliği Ğolibşer Ziyayev “qöli bilan” amalga oşmaydi. Harqalay, qonunçilikda şunaqa.
Buning uçun dastlab Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligining Ommaviy kommunikatsiyalar masalalari böyiça markazi Özbekiston fuqarolarining şaxsga doir ma'lumotlariga işlov berişning alohida şartlari buziliş holatlarini aniqlaş maqsadida Internetda xorijiy mulkdorlar faoliyatini monitoring qilib boradi.
Bu markaz direktori haqida oçiq manbalarda ma'lumot yöq. Kun.uz söroviga javoban agentlik mas'uli markaz direktori kimligi yopiq ma'lumot ekanini bildirdi. Mavzudan uzoqlaşmaslik uçun bu markaz direktorining direktori, ya'ni AOKA rahbari – Asadjon Xodjayevni biz tizayotgan zanjirning birinçi halqasi deb hisoblayveramiz.
AOKA direktori Asadjon Xodjayev
Agar markaz fuqarolarning şaxsga doir ma'lumotlariga işlov berişning şartlari buzilganini aniqlasa, 24 soat davomida sohadagi vakolatli organ – Davlat personallaştiriş markazi (Uluğbek Toşxöjayev)ga xulosa beriş uçun ma'lumot kiritadi.
Davlat personallaştiriş markazi direktori Uluğbek Toşxöjayev
DPM ma'lumotni olgandan söng 24 soat içida “Özkomnazorat” davlat inspeksiyasiga (Ğolibşer Ziyayev, sobiq rahbar) xorijiy mulkdorlar tomonidan Özbekiston fuqarolarining şaxsga doir ma'lumotlariga işlov beriş şartlari buzilgani yuzasidan xulosa taqdim etadi.
Nizomda Davlat personallaştiriş markazi (Uluğbek Toşxöjayev)özining xulosasida qaysi qonunçilik normasi buzilganini körsatib, reyestrga kiritiş hamda mulkdorlarga nisbatan çoralar köriş yuzasidan taklif beradi.
“Özkomnazorat” sobiq boşliği Ğolibşer Ziyayev
“Özkomnazorat” (Ğolibşer Ziyayev, sobiq rahbar) esa xulosa kelib tuşgan kundan boşlab bir kun muddatda aniqlangan kamçiliklarni bartaraf etiş yuzasidan xorijiy mulkdorga (masalan, Telegram yoki Facebook'ga egalik qiluvçi kompaniyaga) aniq muddat belgilagan holda tegişli körsatma berişi kerak.
“Özkomnazorat” körsatmada belgilangan muddatda qonun buzilişi holatlarini bartaraf etmagan mulkdor töğrisidagi ma'lumotlarni dastlab Reyestrga kiritadi. Söng 12 soat davomida mulkdor yoki operatorning internetdan foydalanişini çeklaş böyiça Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantiriş vazirligiga taqdimnoma beradi.
Sobiq AKT vaziri Şuhrat Sodiqov
Vazirlik (Şuhrat Sodiqov, sobiq vazir) Reyestrga kiritilgandan söng 12 soat davomida xorijiy mulkdor yoki operatorning Özbekistonda internetdan foydalanişini çeklaydi, ya'ni bloklaydi.
Yuqoridagi zanjir – rasmiy byurokratik tartib. Biroq amalda u qançalik işlagani bizga qoronği. Bu jarayonda rasmiy zanjirda yöq boşqa organlarning ham ta'siri bölganini taxmin qiliş mumkin. Eng kamida Olimjon Umarovning işdan olinişi şunday xulosaga yetaklaydi. Çunki boş vazir maslahatçisi − IT-texnologiyalar, telekommunikatsiyalar va innovatsion faoliyatni rivojlantiriş masalalari departamenti boşliğining örni rasmiyatçilik zanjirida yöq edi.
Olimjon Umarov, Vazirlar Mahkamasining IT-departamenti sobiq boşliği
Foto: Xalqaro press klub
Qonun ijrosi uçun nega aynan prezident qasamyod qiladigan kunlar “tanlandi”?
Yuqorida e'tibor qilgan bölsangiz, “Şaxsga doir ma'lumotlar töğrisidagi qonun”ning 27-1-moddasi talabi 16 apreldan kuçga kirgan. Bu talabni buzgan mulkdorlarni bloklaş tartibi (jarayon zanjiri)ning boşida AOKAning tegişli markazi va Davlat personallaştiriş markazi turibdi.
Nizomga ilova qilingan sxemada esa Markaz va DPM doimiy ravişda xorijiy mulkdor faoliyati monitoringini amalga oşirişi belgilangan. Xorijiy mulkdorlar esa inauguratsiyadan ikki kun oldin emas, joriy yil 16 apreldan boşlab qonun talabini buzib kelişgan.
Davlat personallaştiriş markazi reyestriga kiritilib, keyin öçirib yuborilgan ijtimoiy tarmoqlar röyxatiga nazar solsak, yana ham qiziq holatga duç kelamiz.
“Özkomnazorat” tomonidan qonun buzilişi holatlarini bartaraf etmagan mulkdor (Telegram, Facebook, YouTube, Instagram) töğrisidagi körsatma 2 iyul kuni kiritilgan. Esingizda bölsa, ayni öşa 2 iyul kuni Özbekistonda Twitter, TikTok, Skype, Vkontakte va Wechat platformalariga kiriş çeklangan edi.
Lekin, “Özkomnazorat” Telegram, Facebook, YouTube va Instagram'ni bloklaş böyiça taqdimnomani AKT vazirligiga oradan oylar ötib, prezident Şavkat Mirziyoyev qasamyod qilişidan 2 kun oldin yuborgan. Bundan kelib çiqadiki, vazirlikka körsatma berişni çözib yurgan “Özkomnazorat”ga 2 noyabr kuni kimdir turtki berib yuborgan.
Bu jarayonda, “Özkomnazorat” Telegram va boşqalarga körsatmani 2 iyul kuni yuborib, serverlarini Özbekistonga olib keliş haqida ogohlantirgan va Nizomga asosan, bu talabni bajariş uçun ularga muhlat bergan. Va bu muhlat 4 oy ekaniga işoniş qiyin, çunki 2 iyul kuni bloklangan tarmoqlarga berilgan muhlat hatto 1 oyga ham bormagan edi.
Reyestrdan körinişiça, 2 iyulda bloklangan Twitter, Wechat va Vkontakte tarmoqlariga serverlarini Özbekistonga olib keliş uçun 26 kun, TikTok va Skype'ga esa bor-yöği 16 kun vaqt berilgan.
3 noyabr kuni bloklangan 5ta tarmoqqa yuborilgan körsatmalarda ularga qança vaqt berilgani yuzasidan Kun.uz söroviga javoban, “Özkomnazorat” matbuot xizmati bu ma'lumot sir tutilişini ma'lum qildi.
Nima bölganda ham...
Bu “özboşimçalik” muhim tadbir – inauguratsiyaga atigi 2 kun qolganda sodir etilgani jarayon zanjiridagi eng şubhali jihat bölib qolmoqda.
“Özboşimça”lar bu harakatlari ortidan mislsiz şov-şuv kötarilişi va mamlakatning xalqaro maydondagi imijiga jiddiy ziyon yetişini oldindan bilmagan, tahlil qilmagan deb öylaysizmi?
Bu haqda bilmaslikning va oqibatlarini oldindan çamalab körmaslikning imkoni yöq. Baski şunday ekan, “töpolon”lardan keyin lavozimlaridan ayrilgan uçovlon bunday olamşumul işga özlari qodir edi, deb hisoblasa böladimi?
Körib turganimizdek, savollar va idrokimiz voqealar zanjirida yana boşqa odamlar, ta'bir joiz bölsa hal qiluvçi şaxs(lar) bölgan degan xulosaga yetaklayveradi.
