«Tolibon» Afğonistonni egallagaç, hozirça jiddiy islohotlar qila olgani yöq. Xususan, narkotik işlab çiqariş nafaqat bas qilinmadi, balki gurkirab rivojlana boşladi. Avvalgi safar toliblar narkotik yetiştirişni töxtatiş uçun 6 yil sarflagandi, bu gal esa vazifa yanada murakkab, çunki narkotikning yangi turlari çiqa boşladi.
BBC muxbirlari Afğonistondagi narkotik savdosi qanday holatda ekani haqida reportaj tayyorladi.
Afğoniston janubidagi qişloqlardan birida joylaşgan binoda içi oq kristall bilan töla yaltiroq plastik paketlar toğday uyulib yotibdi. Bu «eksportbop» sifatli metamfetamin. Bu narkotikni oddiy qilib «met» deb ataşadi. Xonada turgan 100 kg narkotikning bozor narxi 2,6 million dollar. Tez orada uni butun dunyo böylab tarqatişadi. To Avstraliyagaça.
Afğon bozorlaridan birida köknor sotişmoqda/Foto: BBC
Hovliga çiqsangiz, ikkita tutayotgan boçkani körişingiz mumkin. Demak yangi partiya tayyorlanmoqda. Bu qişloqda narkotik tirikçilikning asosiy manbalaridan biri. «Tolibon» davlatni qölga olgaç, narkotik savdosi yanada «gullab-yaşnadi». Avval Afğonistonda asosan geroin yetiştirilardi, hozir esa zamonaviy narkotiklar, xususan, kristall metamfetamin işlab çiqariş ham rivojlanib ketdi. Bu psixostimulyator bölib, iste’mol qilganlar unga oson örganib qoladi va şu jihati bilan xavfli.
Dunyoning aksar mamlakatlarida metamfetamin taqiqlangan preparat sifatida qabul qilingan. AQŞda esa tibbiyotda istisno tariqasida «dezoksin» nomi bilan işlatiladi. BBC bilan suhbatda bölgan mahalliy fuqarolardan biri ismi sir qolişi şarti bilan bu preparatni işlab çiqariş Afğonistonda qançalik rivojlanib ketganini aytib berdi. Unga köra, Afğonistonning janubi-ğarbida joylaşgan birgina tumanning özida metamfetamin işlab çiqaradigan 500 ta laboratoriya bor. Ular har kuni 3 tonnagaça metamfetamin tayyorlaydi.
Bu zamonaviy narkotik işlab çiqariş Afğonistonda urf bölganiga boşqa sabab ham bor. Qisqaça «met» deb ataluvçi narkotikning asosi efedrindan iborat. Afğonistonda ösadigan va mahalliy puştunlar «oman» deb ataydigan efedra yovvoyi ötida efedrin borligi aniqlangaç, narkotikçi «hunarmandlar» yoppasiga metamfetamin işlab çiqarişga kirişadi.
Çöl örtasidagi bozorda efedrin har qaçongidan köra xaridorgir mahsulotga aylangan. Toliblar boşida efedrin sotuvçilarga soliq joriy qilgandi. Keyinroq uni terib oliş butunlay taqiqlandi. Ammo bu boradagi qaror hammaga yetib bormagani uçun odamlar hamon zamonaviy «met» narkotigini işlab çiqarişda davom etmoqda. Toliblar çeklovlarining yagona «natijasi» şu böldiki, metamfetaminning ulgurji narxi ikki baravarga qimmatlab ketdi. Eksportçilar «toliblar bizni işlagani qöymayapti» degan iddao bilan narxni kötarib olgan. Ularning zaxiralari esa hali ançagaça yetadi.
Mavzuga oid
Afğon narkotik savdosini örganuvçi yetakçi mutaxassislardan biri Devid Mensfild koinotdan olingan suratlar yordamida Afğonistonda metamfetamin işlab çiqariş böyiça taxminlarini aytdi. Uning fikriça, toliblar çeklov e’lon qilgan vaqtda dalalardagi efedra allaqaçon yiğiştirib olingan edi. Bu çeklovning samarasi, agar samara bersa, kelasi yil iyulda bilinişi mumkin. Çunki bu vaqtda xomaşyo zaxirasi tugagan böladi.
Metamfetamin tayyorlaş jarayoni/Foto: BBC
Ekspertning aytişiça, hozir metamfetamin Afğonistonda köknoridan olinuvçi an’anaviy geroindan ham köproq işlab çiqarilmoqda. Ammo bu geroin savdosi pasaydi degani emas. Dunyo böylab işlab çiqariladigan geroinning 80 foizi Afğoniston hissasiga töğri keladi.
Oxirgi vaqtlarda afğon dehqonlari qöli qöliga tegmay işlab, köknor dalasini ekinga tayyorlamoqda. «Bu zarar ekanini bilamiz, ammo boşqa narsa foyda keltirmaydi», deydi tomorqasini köknor ekişga tayyorlayotgan qandahorlik Muhammad Ğani. Uning aytişiça, qurğoqçilik bölgan yillarda ekin ekiş yanada qiyin böladi, çunki quduq qazişga töğri keladi. Bunça xarajat bilan yerga masalan pomidor eksa, xarajatning yarmini ham qoplab bölmaydi.
Toliblar köknor ekişni taqiqlaşi haqida miş-miş çiqqaç, uning narxi kötarilib ketgan. Bu esa dehqonlarni köproq köknor ekişga undamoqda. Hozirça Afğonistonda narkotik savdosi gullab-yaşnamoqda. Avvallari köknorçilar davlat mulozimlariga pora berib işlagan bölsa, hozir oçiqçasiga bozorlarda savdo qilmoqda.
«Toliblar mamlakatni ozod qilgaç, biz ham ança ozod bölib qoldik», deydi köknor yetiştiruvçilardan biri kulib.
Toliblar uçun ham narkotik savdosi oğriqli masala. BBC jurnalistlari Hilmand provinsiyasidagi yirik köknor bozorini suratga olgani borişganda toliblar bu «taqiqlangan hudud» ekanini aytib, ruxsat berişmagan.
Jurnalistlar Hilmand provinsiyasidagi madaniyat komissiyasi rahbari Hofiz Raşid bilan gaplaşib, bozorni suratga olişga ruxsat berişmagani toliblar ham narkotik savdosidan foyda olayotganidan dalolatmi, deb söraganda mulozim asabiylaşib ketib, uşbu suhbat öçirilmasa, kamerani sindirib taşlaşini aytgan.
BBC muxbirlariga köknor bozorlaridan birini suratga olişga ruxsat berişgan, ammo ular kamera bilan bozorga borgaç, ruxsat yöq, degan javob olişgan. «Tolibon»ning Kobuldagi matbuot kotibi Bilol Karimi harakat ayni damda fermerlar uçun yangi variantlar izlayotganini ma’lum qilgan: «Odamlarga nima ekişni taklif qilmay turib, hozirgi tirikçiligidan voz keçişga majbur qila olmaymiz», degan u.
Toliblar 1994-2001 yillarda ham Afğonistonni qölga olgan va öşanda köknor ekiş taqiqlagan. BBC'ning yozişiça, keyinçalik köknor ekiş uçun olingan norasmiy soliq toliblar uçun muhim daromad manbai bölgan. «Tolibon» hukumat tepasiga kelgaç, xalqaro iqtisodiy yordam töxtab qoldi. Oqibatda dehqonlar uçun dalasiga köknor ekiş yagona umidga aylangan.
Narkotik savdosini tuşunadigan afğonistonliklarning ba’zisi toliblar xohlasa ötgan galgi kabi köknor ekişni taqiqlaş tartibini osongina tiklaşi mumkinligini aytadi. Öz navbatida, bu oson iş emas deb öylaydiganlar ham topiladi.
«Erişganlari uçun köknorga rahmat deyişsin. Biz şunçaki ekayotgan narsamizni taqiqlab qöyişlariga yöl qöymaymiz. Yagona çora xalqaro yordamni tiklaş, aks holda oilalar oçlikdan qiynala boşlaydi», deydi jahl bilan dehqonlardan biri.
Ekspert Devid Mensfildning aytişiça, oziq-ovqat mahsulotlarining narxi kötarilib ketgani dehqonlarni heç bölmasa oldingi turmuş tarzini saqlab qoliş uçun narkotik yetiştirişga majbur qiladi. Afğonistonning köplab hududlarida narkotik allaqaçon mahalliy iqtisodiyotning muhim bölagiga aylanib qolgan.
Hilmand viloyatiga qum va toş tökilgan abgor yöldan boriladi. Bu yöllar hatto Afğoniston şaroitida ham juda yomon hisoblanadi. Ammo bu sifatsiz yöllar Hilmand butun dunyo geroin savdosining markazi bölişiga xalaqit bermaydi. Viloyatda juda köp köknor bozorlaridan taşqari geroinni qayta işlovçi butun boşli fabrikalar ham bor. Ularning har birida 60-70 nafargaça odam işlaydi. Tayyor narkotiklar kontrabanda usulida Pokiston va Eronga olib borilib, u yerlardan butun dunyoga, xususan, Yevropaga ham tarqatiladi.
Mahalliy aholining aytişiça, 1 kg geroin 210 ming Pokiston rupiyasidan (1 190 dollar) eksport qilinadi. BBC boğlangan sobiq oğufuruş xuddi şu geroin ba’zi suyuqliklar bilan aralaştirilgan holatda ham AQŞda 1 kg uçun 66 ming dollardan sotilişini aytdi. Ya’ni geroinning narxi kamida 50 baravar qimmatlaşadi. Orada eng köp daromad qiluvçilar geroinni töğridan töğri iste’molçiga yetkazib beradiganlar hisoblanadi. BBC 'ning yozişiça, «Tolibon» narkotik işlab çiqaruvçilardan ölpon oladi.
Devid Mensfild toliblarning narkotik savdosidan uluşi ba’zan börttirib körsatiladi, deb hisoblaydi. Uning çamalaşiça, «Tolibon» bu ölponlardan 2020 yil 35 million dollar işlagan xolos. «Ammo bu pul ham harakat uçun ortiqçalik qilmaydi», deydi ekspert.
Mutaxassisning fikriça, toliblar avvalgi hukumatga kelgan vaqtida narkotik işlab çiqarişga çek qöyişi uçun 6 yil kerak bölgan (ular özi 7 yil hukumat tepasida bölişdi). U vaqtda faqat geroin yetiştirilgan, hozir esa narkotiklar turi köpayib ketdi. Devid Mensfildning fikriça, narkotik yetiştirişni çeklaş toliblarning doimiy qöllab-quvvatlov kuçi bölgan qatlamga berilgan jiddiy zarba böladi.
Toliblar vakili Bilol Karimining aytişiça, Afğonistonda narkotik yetiştirişni taqiqlaş mamlakatning özi uçun ham, dunyo uçun ham muhim hisoblanadi. Bu uçun esa dunyo ham Afğonistonga yordam berişi kerak.
BBC tahlilida narkotiklarning hammasi ham eksport qilinmasligiga e’tibor qaratgan. Afğonistonliklar orasida narkotikka mukkasidan ketganlar soni juda köp. Ayniqsa metamfetamin narxi arzon bölib ketgani giyohvandlar soni ortişiga sabab bölgan.
Reabilitatsiya markazidagi giyohvandlar/Foto: BBC
Kobul çekkasidagi gavjum köçalardan birida yuzga yaqin erkak guruh-guruh bölib töplanib turibdi. Ular narkotik narxi arzon bölganini aytadi: «Met»ning bir grammi 1 500 afğoni (15 dollar) turardi. Uni Erondan olib kelişardi. Hozir esa 30-40 afğoniga ham topsa böladi», deydi odamlardan biri.
Giyohvandlar köçalarda, hatto kanalizatsiyada tunab qoladi. «Hatto it ham bunaqa yaşamaydi», deydi suhbatga qöşilganlardan biri. Toliblar bunday odamlarni majburlab reabilitatsiya markazlariga olib borişmoqda, ammo bangilarning aksari yana eski joylarida paydo bölyapti.
«Tolibon» Afğonistonni qölga olganiga ança böldi. Mamlakatning yangi rahbariyati narkotik işlab çiqarişga qarşi jiddiy kuraşişini aytgandi, ammo Afğonistonda narkotik işlab çiqariş va uni sotiş hozirça faqat köpaymoqda.
