Soliq qömitasi nega yana e’tibor markazida? Muammolar tuğdiradigan özgarişlar haqida
|00:27 / 22.01.202246 70119 min
Oxirgi paytlarda ekspertlarning, hisobçilarning va tadbirkorlarning boş soliq idoramiz qarorlari bilan boğliq xavotirli ovozlari yangray boşladi. Kun.uz mutaxassislardan buning sabablari haqida söradi.
Otabek Bakirov, iqtisodçi:
Soliq qonunçiligi va ma’murçiligidagi özgarişlar böyiça e’tirozlarning eng asosiy ildizi Soliq organlari va biznes hamjamiyati örtasida dialog yöqligining natijasi. Biz hozirça har ikki tomondan ham faqat monologlarni eşityapmiz.
Afsuski, muammolar, men ayniqsa, mulk soliğini nazarda tutyapman, parlament muhokamalari vaqtidayoq bartaraf etilişi kerak edi. Agar amaldagi parlament Özbekiston jamiyatini, uning biznes hamjamiyatini ham ifoda etganida.
Muammolar, hattoki viloyat va tuman kengaşlarida, mahalliy budjetlarni tasdiqlaş jarayonida ham yeçilsa bölardi. Mulk soliği böyiça kamaytiruvçi koeffitsiyentlar qöllanmaganidan köryapmizki, mahalliy kengaşlar ham tadbirkorlar manfaatlarini ifodalamas ekan.
Soliq ma’murçiligini raqamlaştiriş va biznesni soyadan çiqariş niyatlari ezgu, lekin amalda qöllanayotgan tadbirlar, agar biznesning ham yutuğiga xizmat qilişi ta’minlanmasa, teskari natijalar beradi. Buning hammasi oqibatda çöntagimizda aks etadi.
Ma’murçilik va qoidalardagi özgarişlar, toki bu özgarişlar töliq kuçga kirgunça va xatolar bartaraf etilmagunça, biznesni jazolaş vositasiga aylanmasligi kerak. Har bir özgariş könikiş va biznes yöriqlarini özgartirişga imkon beradigan kamida uç oylik ötiş davri qoidalarini inobatga olişi lozim.
Yuliy Yusupov, iqtisodçi:
Sönggi 1,5-2 yil davomida soliq qömitasining vakolat va imkoniyatlari tadbirkorlik subektlarining huquq va erkinliklariga zarar yetkazadigan darajada oşgani kuzatilmoqda. Bu qonun hujjatlariga özgartirişlar kiritiş orqali ham, qömita tomonidan uşbu vakolatlarni keskin tortib oliş orqali ham sodir böladi.
Qömita öz xatti-harakatlarini biznesni soyadan çiqariş, «qoçuvçilar»ni soliq tölaşga majburlaş, hamma uçun yagona tartib örnatiş zarurligi bilan oqlaydi. Maqsad töğri. Ammo bu unga erişiş uçun heç qanday vositani oqlamaydi. Va ba’zi vositalar nafaqat mumkin bölgan foydalarni yöqqa çiqaradi, balki oxir-oqibat maqsadga qarşi işlaydi.
Ikkita misol. Birinçisi, QQS tölovçi sifatida röyxatdan ötganlik töğrisidagi guvohnomani berişni rad etiş yoki tugatiş, bu soliqni tölaş bilan boğliq bölmagan ba’zi bir kiçik qoidabuzarliklar bilan boğliq bölişi mumkin. Huquqbuzarliklarni jazolaşning boşqa usullari ham bor, köproq tasodifiy xatolar uçun. Jazo sifatida QQS tölovçi sifatida röyxatdan ötganlik töğrisidagi guvohnomani qaytarib oliş yoki bermaslikdan foydalaniş öta muvaffaqiyatsiz va zararli usuldir.
Mavzuga oid
Nega? Birinçidan, bu kompaniyani heç kim işlaşni istamaydigan «oq qarğa»ga aylantiradi. Bu esa kompaniyani töliq işlaş va öşa soliqlarni tölaş uçun pul topiş imkoniyatidan mahrum qiladi, xodimlarga iş haqi tölaş haqida aytmasa ham böladi. Ikkinçidan, Davlat soliq qömitasi qöşilgan qiymat soliğini tölaş zanjirlarini öz qöli bilan yöq qilib, mazkur soliqni obrösizlantirib, biznesni soyaga suryapti. Bu xuddi xodim iş joyiga sigaret qoldiğini taşlagani uçun uning qölini kesib, mehnat unumdorligi oşişini kutiş bilan bir xil.
Ikkinçi misol – boşqa kompaniyalarning ehtimoliy (ba’zan xayoliy) qoidabuzarliklari va xatolari uçun aybsiz jazolaş. Misol uçun, şeriklardan biri Qömita oldida notöğri iş qilgan bölsa, siz tölab qöygan QQSingizni qayta tölaşingiz kerakligi yoki ilgari tölangan QQSni hisobga qöşiş imkoni yöqligi. Kim jarimaga loyiq iş qilgan bölsa, öşani jazolang! Vijdonli soliq tölovçida nima ayb? Bu absurdning yuqori çöqqisi!
Soliq ma’murçiligi muammolarining yana bir jihati haqida. Ha, qonunlarga rioya qiliş kerak. Ammo şunday yomon qonunlar borki, ularga rioya qiliş jamiyatga foyda keltirmaydi, aksinça, qimmatga tuşadi. Agar davlat bunday yomon qonunlarga rioya qilişga köz yumsa, yaxşi, siz ularni unutişingiz mumkin. Ammo agar davlat ularga rioya qilişni talab etsa, ularni bekor qiliş haqida öylaş kerak. Masalan, yuridik şaxs (oilaviy korxonalardan taşqari) noturar joy binolariga egalik qilişi yoki uni ijaraga olişi kerak degan talab.
Bundan taşqari, Davlat soliq qömitasining normativ-huquqiy hujjatlarda körsatilmagan talablari bilan mustahkamlangan, ofis maydoni kamida 18 kvadrat metr bölişi kerak hamda xodimlar soni 4 nafardan kam bölmasligi kerak degan talab. Agar siz uşbu mezonlarga rioya qilmasangiz, bu sizning kompaniyangiz firibgar kompaniyaga aylanişiga olib kelişi mumkin.
Ayting-çi, nega 21 asrda, uning ustiga pandemiya paytida bunday talablar kerak? Ofisdan taşqarida amalga oşirilişi mumkin bölgan va / yoki 1-2 xodim yetarli bölgan iş turlari mavjud. Davlat, ayniqsa pandemiya şaroitida, masofaviy işlaşni rağbatlantirişi kerak, buning uçun jazolamasligi kerak. Bizda esa aksinça...
Va bu biznes va ekspertlarning moliya organlarimiz harakatlariga nisbatan e’tirozlarining töliq röyxati emas. Biznes yuritiş xarajatlarini oşiradigan, işbilarmonlik muhitini yomonlaştiradigan va şu bilan iqtisodiy ösiş va soliq solinadigan bazaning ösişi imkoniyatlarini çeklaydigan yana köplab omillar mavjud.
Oksana Ognevçuk, buxgalter:
Şubhasiz, QQS zanjirida uzilişlarga yöl qöyib bölmaydi, çunki bunday uzilişlar, korxonalarga töliq aniq bölmagan va yomon nazorat qilinadigan mezonlar böyiça orqavarotdan «QQSdan çiqarib taşlaş» mexanizmini hisobga oladigan bölsak, bir tomondan potensial ravişda «quvilgan» korxonalarning raqobatbardoşligi yöqotilişiga va ularning şu sababli yopilişiga olib keladi. Boşqa tomondan, biz – oxirgi iste’molçi uçun tovarlar va xizmatlar narxidagi bilvosita soliqlar uluşini oşiradi.
Ammo şuni ham yodda tutiş kerakki, zamonaviy biznes jarayonlar va biznes sxemalarining murakkabligi, şuningdek, soliq tölovçilar harakatlarining yaxlitligini nazorat qiliş imkoniyati çeklangani bois, mamlakat budjetini töldirişni ta’minlaşning yagona yöli raqamlaştiriş va xavf-tahlildan foydalaniş. Şu nuqtayi nazardan qaraganda, soliq organlarining xatti-harakatlarini tuşuniş mumkin.
Şu bilan birga, raqamli yeçimlar, albatta, yanada sifatli bölişi va puxta sinovdan ötkazilgandan söng foydalanişga topşirilişi kerak. Agar test «jonli» ma’lumotlar böyiça ötkazilsa, heç bölmaganda bunday test davrida, jazo çoralari qöllanmasligi kerak.
Soliq kodeksining yangi tahriri ança zamonaviy bölib körinadi va birinçi navbatda soliqqa tortiş maqsadida ilgari soliq tölaşdan «tuşib qolgan» yirik tadbirkorlik sub’yektlarining daromadlarini soliqqa tortişga qaratilgan. Elektron hisob-faktura tizimlarining analoglari va tovar-transport hujjatlarini elektron (soliq portalida) röyxatdan ötkaziş köpdan beri köpgina mamlakatlar, jumladan, Gruziya, Turkiya va Ozarboyjonning soliq xizmatlari arsenalida mavjud. Qöşni Qozoğistonda «Virtual ombor» moduli 2018 yilda işga tuşirilgandi.
QQS nazorati va ma’muriyati böyiça Rossiya tajribasi umuman olganda yomon emas. Rossiya Federatsiyasida QQS-2 va QQS-3 resurslari joriy etilgandan söng, «naqdlaştiruvçi» firmalar sonini sezilarli darajada kamaytiriş mumkin böldi (nazorat joriy etilgan paytda 40 foizdan 7 foizgaça).
Bugungi kunda aksariyat mamlakatlarda soliqlarni tölamaslik xavfining ayrim sohalarini tartibga soliş bilan qamrab olmaydigan soliq doktrinalari deb ataladigan yondaşuv qöllanadi. Bunday hollarda soliq organlari «oldini oliş» bilan şuğullanadi – qonunda belgilanganidan ortiq ravişda operatsiyalarni nazorat qiliş va qayta kvalifikatsiya qiliş mexanizmlarini joriy qiladi. Keyinçalik qonun zarur reglament bilan töldiriladi.
2022 yil kirib kelişi bilan mamlakat buxgalterlari hamjamiyati Davlat nazorati organlari tomonidan kiritilgan juda köp yangiliklarga töqnaş keldi. Albatta bu holat nafaqat köplab savollar paydo bölişiga, balki buxgalteriya hisoboti sohasida işlaydigan xodimlarning bir neça omillarga asoslangan noroziliklarini ham keltirib çiqardi. Qiziği şundaki, bu savollarga öşa organlarning özlari har doim ham javob topa olmay qoladi.
Soliq organlarining axborot tizimlariga boğlangan hamda soliq tölovçilar ma’lumot bazasini doimo tahlil qilib keladigan «Svetoforlar tizimi» ana şunaqa omillardan biri sanaladi. Va bordi-yu asoslar – soliq tölovçilarning guvohliklari aniqlanadigan bölsa, QQS avtomatik tarzda töxtatib qöyiladi va bu kontragent korxonalar bilan na bu va na boşqa tarafdan işlaş mumkin bölgan holat yuzaga kelişiga olib keladi.
Soliq tölovçining şaxsiy kabinetida, «QQS tölovçilarining maxsus röyxatga oliş» bölimida öz guvohnomasining maqomini tekşirib köriş mumkin. Uşbu ilovani oçib, guvohnomaning töxtatib qöyiliş sababini tuşunib oliş mumkin. Agar soliq tölovçida birorta «qizil belgi» borligi aniqlansa, guvohnomani qayta amalga kiritiş, ya’ni sabablarni bartaraf etiş zarur böladi.
Albatta, bu kiçik biznes vakillarining noroziligini keltirib çiqardi, negaki vaziyatni töğrilaş uçun ham muddat va köp mehnat qiliş kerak böladi. Nazorat organlarining sabablar bartaraf etilişi bilan guvohnoma öz kuçini bir keça-kunduzda qayta tiklanadi, deya işontirişlariga qaramay, amalda vaziyat butunlay boşqaça. Doimo özingiz haqingizda eslatib turişingiz, guvohnomani tiklaş uçun maşaqqat çekişingiz kerak böladi.
Öta tuturiqsiz desa böladigan sabablar mavjud! Misol uçun, köp yillar oldin budjetga qarzini tölamagani uçun tugatilgan korxonaga rahbarlik qilgan odamga qaraşli korxonaning QQS tölovçisi guvohnomasi töxtatib qöyilmoqda... Qiziği şundaki, bunday vaziyatlarda da’vo qiliş muddati ham fuqarolik, ham Soliq kodeksiga asosan nihoyasiga yetgani mutlaqo hisobga olinmaydi. Korxonaning özi allaqaçon tugatilgan, bu esa xohiş bölgan taqdirda ham budjet oldidagi qarzlarni qoplaş imkoniyatini bermaydi. Qiziği şundaki, uşbu qarz majburiyati qanday paydo bölgani ham tuşunarsiz, çunki korxonani tugatiş jarayoni Davlat soliq inspeksiyasining iştirokisiz ötmaydi, holbuki qarzdorlik yöq qilinmay turib, korxonani tugatiş mumkin emas edi. Uşbu masala böyiça heç qanday takliflar va izohlarni topişning heç qanaqa imkoniyati yöq. Buning uçun esa obrösiga mutlaqo doğ tuşirmagan rahbarni topiş kerak böladi. Bu zarurat, şu jumladan, korxona uçun ham doim noqulayliklar keltiradi.
Şuningdek, yangi e-ijara va e-aktiv hisobot mahsulotlarining joriy etilişi oqibatida ham nazorat tizimlarining «qora röyxati»ga tuşib qoliş mumkin. Uşbu tizimlarda işlaydiganlarni hayron qoldiradigan omillardan biri – mazkur tizimlarda işlaş böyiça puxta va aniq yöriqnomalar yöqligi. Ba’zi tuşunarsiz savollarga buxgalteriya hisoboti böyiça mutaxassislarga şaxsan murojaat qilib javob oliş mumkin. Ammo qoidalarni işlab çiquvçi va tatbiq etuvçi organlar joriy etilayotgan yangiliklarni faoliyat jarayonida xatolarga yöl qöyilişidan qörqmagan holatda batafsil örganib olişga tölaqonli imkoniyat taqdim etmayaptilar. Çunonçi, e-aktiv tizimida quyidagilar közda tutilmagan:
mahsulot tayyorlaşga ketadigan materiallar sarfi va işlab çiqariş materiallarini hisobdan çiqarişning me’yorini hisobga oliş;
qayta işlaşga berilgan xomaşyo hisobini yuritiş;
işlab çiqarişdagi brak va işlab çiqarişda yöl qöyilayotgan yöqotişlar hisobini yuritiş va hokazo;
tovar-material xarajatlarini hisobdan çiqarişning turli uslublarini qöllaş imkoniyati;
bir oy davomida tayyor mahsulot sotilişini: rejadagi tannarx va tannarx yoki sotuv narxlari böyiça aks ettiriş imkoniyati;
e-aktiv tizimining 1S, 1UZ va boşqa buxgalterlik dasturlari bilan integratsiyasi.
Hozirça, 2022 yil 1 iyuligaça bu tizim QQS tölovçisining guvohnomasiga ta’sir etmay turadi, biroq hozirdan boşlab bu tizim bilan işlaş xavotirlarni uyğotmoqda.
e-ijara tizimi haqida söz yuritib, QQS tölovçisi guvohnomasining amal qilişi töxtatilişiga qaytsak, bu holatda soliq tölovçilar yana muammolarga töqnaş kelib qoldilar. Ikki yuridik şaxs bu masalani tezda hal qilişi mumkin. Agar ijaraga beruvçi jismoniy şaxs bölgan taqdirda ham bu masalani hal qiliş mumkin, negaki jismoniy şaxslar bilan ijara şartnomasini hisobga oliş tizimi işlay boşlaganiga ança bölib qoldi. Biroq agar siz uç tomonlama şartnoma tuzgan bölsangiz-u, unda ijaraga beruvçi Davlat aktivlarini boşqariş agentligi bölsa, unda nima böladi? Axir, köplab korxonalar davlat mulklarini sotiş böyiça elektron savdo jarayonida iştirok etişlariga töğri keladi va davlat mulkini ijaraga taqdim etiş ham muayyan muddatlarni talab etadi.
Muvaffaqiyatli keçgan savdolar natijasi böyiça tuzilgan şartnomani ham röyxatdan ötkazişga ham vaqt ketadi. Holbuki, Davlat soliq inspeksiyasi bilan Davlat aktivlarini boşqariş agentligi örtasida elektron hamkorlik töğrisida bitim tuzilganiga, ikki taşkilot örtasida tuzilgan şartnoma doirasida elektron ma’lumotlari almaşinuvi yölga qöyilganiga va Davlat aktivlarini boşqariş agentligi davlat mulkining ijarasi (sotuvi) haqidagi ma’lumotlarni mustaqil ravişda taqdim etiş majburiyatini öz zimmasiga olganiga qaramay, e-ijara tizimida röyxatdan ötmaslik guvohnomaning maqomiga ta’sir körsatadi.
Faoliyat yuritiş uçun 18 kvadrat metr maydon bölişi şartligi töğrisidagi me’yor kiçik biznesning barça vakillari tomonidan tanqid qilingandi. Bino yoki joyi mavjudligi tasdiqlanmagan taşkilotlar tahlikaning yuqori (qizil) darajasiga tuşib qolişlari mumkin, bu esa ularning boşqa QQS tölovçilari (kontragentlar) bilan işlaşiga ta’sir etadi, çunki ular bunday şirkat bilan işlaşdan voz keçişlari mumkin.
Şu bilan birga, jismoniy ofisga egalik qilmay turgan holda faoliyat yuritişning qator turlari mavjud. Ayniqsa pandemiya davrida köplab korxonalar masofadan turib işlaş tartibiga ötib olganlarida bunday faoliyat uslubi dolzarb bölib qoldi. Davlat soliq qömitasi raisi Şerzod Qudbiyev 17 yanvar kuni ötkazilgan matbuot anjumanida özining xususiy binosi yoki xonasiga ega bölmagan ba’zi soha vakillariga istisno tariqasida şunday guvohnoma taqdim etiş böyiça qaror işlab çiqarilişini bildirdi. Endi şunday qaror çiqişini kutamiz va yuqorida zikr etilgan şirkatlarning oldida turgan real muammolarini hal qila oladimi yoki yöqligini köramiz.
Elektron hisob-fakturalarni (ESF) taqdim etiş tizimida yuzaga kalgan vaziyat ham kişini ança hayron qoldirmoqda. Bu tizimning joriy etilişi aslida buxgalterlar işini yengillatişga, qoğozbozlikni kamaytirişga qaratilgan edi, ammo doimo almaşib turadigan mahsulot va xizmatlarning identifikatsiyaviy kodlari, ölçov birliklarida yuzaga keladigan doimiy noqisliklar va ayniqsa tuzatiş kiritilgan ESFlarni taqdim etiş imkoniyatidan mosuvo böliş kabi doimiy körinişdagi yangiliklar joriy etilişi bilan buxgalterlarning taşvişlari yengillamay, aksinça juda ham qiyinlaşdi va hatto korxonalarning qonuniy huquqlaridan mahrum etib qöydi.
Davlat soliq qömitasi uşbu masalalarni qayta körib çiqadi hamda hujjatlarga tuzatiş kiritiş imkoniyatini beradi deya umid qilamiz. Negaki, köp miqdordagi yuklarni jönatar ekansiz, klavişlarni bosişda xato qilib qöyiş ehtimoli bor-u, ammo tuzatiş kiritiş imkoniyati yöq.
QQS zanjirining uzilişi koeffitsiyenti töğrisida esa gapirmasa ham bölaveradi. Bu yerda nima qayerdan kelganini tuşunişning özi muşkul iş. Hatto tovarni çet eldan özlari olib kelib, bojxonada rasmiylaştirib, QQSni tölagan import bilan şuğullanuvçi korxonalar ham özlarining ESFlarida «qizargan-bözargan» koeffitsiyentni körib qolişlari mumkin. Bu holat qanday yuzaga keldi degan savolga esa javob yöq.
Işçilari köp bölgan korxonalarda ham ahvol şunga öxşab ketadi. «Qizil zona»ga tuşib qolmaslik uçun endi korxonada kamida 4 kişi işlayotgan böliş kerak. Agar bunga ehtiyoj bölmasa, nima böladi? Korxona mutlaqo keraksiz ştatdagi va ştatdan taşqari örinlarni yaratişga qaratilgan keraksiz xarajatlarni qoplaşga imkoniyatlar qidirib yurişi kerakmi? «Ölik jonlar»ni töplaş kimga kerak? Nega endi bu masalani korxona rahbariyati ixtiyoriga qöyib berilmayapti. Har holda, iş jarayonida işçilarning soni töğrisidagi masala aniq va ravşan bölib qoladi-ku? Işsizlikka qarşi kuraş deya xöjakörsinga qabul qilinayotgan çoralar körinişdan çiroyli, ammo yasama statistik ma’lumotlarni tuzişdan boşqa narsaga yaramaydi.
Mulk soliğini hisoblaş sohasidagi özgarişlar esa umuman kiçik biznes vakillarining ulkan qatlamini «egardan tuşirdi». Garçi, mazkur özgarişlar öta gözal tarzda budjet foydasiga izohlab berilgan bölsa-da, uşbu biznes vakillarining özlari soliqni baholaş va hisoblaşning adolatini isbotlay turib doimiy stress holatida qolişlarini yaxşi tuşunadilar.
Ahvol şunçalikka bordiki, kiçik biznes mavjud voqelikda çindan ham oğir zarba ostida qoldi. Ayniqsa, barça funksiyalarni bajaradigan birgina ştatdagi buxgalter işlaydigan kiçik korxonalarning ahvoli oğirlaşdi. Bu buxgalter ham boş, ham moddiy, ham hisob-kitob buxgalteri vazifalarini bajarişdan taşqari kadrlar bölimiga ham rahbarlik qiladi. Poytaxtdan taşqarida, viloyatlarda işlaydiganlarning hayotini elektr ta’minotidagi doimiy uzilişlar murakkablaştirib turadi. Saytlar va tizimlarning işlaşini barqaror deb bölmaydi, elektr ta’minotidagi muammolar esa yana bitta sezilarli boş oğriği bölib qolmoqda.
QQS tölaş darajasiga çiqib olgan yakka tartibda tadbirkorlik qilayotganlar yoki import tovar olib kirganlarning holi açinarli bölib qoldi. Ular biznes bilan şuğullansinlarmi yoki tizimgi kirib olib, nimalar sodir bölayotganini tuşunişga harakat qilişsinmi? Vaholanki, ularning aksariyati öz bizneslarini faoliyat turiga qarab belgilangan soliq stavkasini abonent tölovi kabi tölanadigan paytda boşlaganlar va buxgalteriya hisoboti qoidalaridan bexabar bölganlar. Şu örinda har qanday biznes egalariga, katta böladimi yoki kiçikmi, moliyaviy savodxonlik juda ham asqotişini eslatib ötiş joiz.
Albatta, mavjud soliq ma’murçiligi tartiblariga işni osonlaştiradigan va biznesni rivojlantirişga qaratilgan özgartirişlar kiritilişi zarur edi. Buning aksi bölib çiqmayaptimi?
Qayd etiş joizki, hozir sodir bölayotgan işlarning bari nafaqat biznesga, balki mamlakat budjetiga ham ta’sir körsatadi. Holbuki, köplab kompaniyalar öz faoliyatini yaxşi yurita olmas ekan, soliqqa pul ajratiş bazasini ham yöqotib qöyadi.
Bordi-yu, korxonaning kamçilik va nuqsonlari bölsa, şartta guvohnomaning amal qilişini töxtatib qöymay, ularni bartaraf etiş uçun qandaydir muddat taqdim etiş zarur. Belgilangan muddat içida kamçiliklarni bartaraf etişga çora körilmasa, şundan keyin çora köriş kerak. Tadbirkorlikni qöllaş haqida öylab körilsa, zarar qilmaydi.
Otabek Bakirov, iqtisodçi:
Yuliy Yusupov, iqtisodçi: 
