Srebrenitsadagi qirğin tarixi: Bu qanday bölgandi?

Bosniyada azaldan turli dinlarga e’tiqod qiluvçi aholi şahar va qişloqlarda aralaş tarzda yaşab kelişgan. Konçilar şaharçasi bölgan Srebrenitsa şahri va uning atrofida ham şunday edi.

Qurolli nizolar boşlanişi

1992 yilda Bosniya Yugoslaviya tarkibidan çiqib öz mustaqilligini e’lon qiladi va BMTga qabul qilinadi. Yugoslaviya parçalanişi va qöl ostidagi hududlarning mustaqil bölişi tabiiyki serblarga yoqmaydi. Şundan söng ular sobiq ittifoqdoş respublikalarda yaşayotgan serblarni gijgijlab qurolli mojarolar keltirib çiqarişadi. Bu mojarolarning eng qonlisi Bosniyada sodir böladi.

Bosniya mustaqillik e’lon qilgaç bu davlat tarkibida yaşayotgan serblar Serb Respublikasi tuzilganini ma’lum qiladi. Söng ayrim hududlarni özlariniki deb e’lon qilişadi va u yerlardan musulmonlarni quvib çiqara boşlaşadi.

Musulmonlar Bosniya mustaqilligini, Serb Respublikasini tuzganlar esa Yugoslaviya tarkibida qolişni yoqlab çiqişadi. Ikki örtada qurolli mojaro kelib çiqqaç, rasmiy Belgrad Serb Respublikasi armiyasiga harbiy yordam bera boşlaydi. Musulmonlar esa himoyasiz qolib ketişadi. Şu jumladan, Srebrenitsa va uning atrofidagi musulmonlar ham. Keyinçalik musulmonlar ham qurollanadi va örtada ayovsiz janglar boşlandi.

1992 yil boşida Srebrenitsa şahri va uning atrofidagi hududlar Ratko Mladiç boşçiligidagi Serb Respublikasi armiyasi hamda mahalliy serblardan taşkil topgan qurolli kuçlar tomonidan bosib olinadi. 1992 yil may oyida Nosir Oriç qömondonligi ostidagi Bosniya musulmonlari armiyasi hududni qaytarib oladi. Şundan söng hududdagi serb millatiga mansub aholi ortga çekingan Ratko Mladiç armiyasi bilan birga hududni tark etadi.

1993 yil martida hudud yana serblar tomonidan egallanadi va Srebrenitsa örab olinadi. Musulmonlarga yordam berişi mumkin bölgan Bosniya armiyasi ança uzoqda edi. Ta’minot yetkazib berişning iloji bölmagani uçun Srebrenitsaning musulmon aholisi oziq-ovqat, dori-darmon va yonilğisiz qoladi. Şu tariqa, şaharça 1995 yilgaça qamalda qolib ketadi.

Srebrenitsadagi oğir vaziyatni xalqaro taşkilotlar, şu jumladan BMT diqqat bilan kuzatib turardi. 1993 yil 6 may kuni BMT Xavfsizlik Kengaşi 824-sonli rezolyutsiyani qabul qiladi. Unga köra, şaharça qurollardan xoli hudud deb e’lon qilinadi, Srebrenitsa yaqinidagi Potoçari şahriga BMT tinçlikparvar kuçlari tarkibida bölgan niderlandiyalik harbiylar bölinmasi joylaştiriladi. Rezolyutsiyaga köra bu xavfsizlik hududiga har qanday hujum istisno etilgandi. Lekin tinçlikparvar bölinmaning hajmi kiçik edi va uning yarmi jangovar kuçlar emasdi.

1995 yil 6 iyulda Serb Respublikasi armiyasi niderlandiyalik harbiylar tomonidan nazorat qilinayotgan «himoya çiziği»ni kesib ötib, Srebrenitsa şahriga hujum boşlaydi. Niderlandiyalik harbiylar bir neça kun davomida ularni qaytariş uçun jiddiy bölmagan harakatlar qilişadi. Havoga ogohlantiruvçi öqlar uzişadi, yöllarni tösişga urinişadi, ammo bu serblarni qaytarib qololmasdi. Serblar bölinmani töliq tarkibda asirga olişadi, 11 iyul kuni serb qöşinlari şaharçani bosib oladi.

BMT qoçqinlarni himoya qila olmaydi. Srebrenitsa va uning atrofidagi hududlar bosib olingaç serblar aholini evakuatsiya qilişni taklif etadi. Hudud aholisining bir qismi yaqin Tuzla şahriga köçiriladi. Serblar Srebrenitsa va uning atrofidagi hududdan faqat ayollar va bolalar çiqib ketişiga ruxsat berişadi. Erkaklarni esa jazolaş uçun olib qolişadi. Ayollar va bolalarning bir qismi oilasidan ajralib ketişni xohlamagani uçun şaharçada qoladi.

Öşanda Bosniya soğliqni saqlaş vazirligi Tuzlaga 22 283 nafar odam olib kelingani haqida ma’lumot bergan. Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti esa öşanda Srebrenitsa va uning atrofidagi hududlardan 35 632 nafar qoçoq olib çiqilgani haqida ma’lum qilgan.

1995 yil 12 iyul kuni tunda serblar tomonidan asirga olingan bosniyaliklar qoçişga urinişadi va bu muvaffaqiyatsizlik bilan tugaydi. 13 iyul kuni serblar Tserski daryosi vodiysida ilk qatliomni amalga oşirişadi. Serblar qölida asirlikda bölgan musulmonlar öldirilib, çuqurlarga taşlanadi va ustidan buldozer yordamida tuproq tortib yuboriladi.

Hududni egallagan serblar bunday qatliomlarni yana bir neça marta amalga oşirişadi.

Srebrenitsadagi xunrezlik Yevropada Ikkinçi jahon uruşidan buyon kuzatilgan ilk yirik ommaviy qotillik bölgandi. Şaharning egallanişi Bosniya serblari uçun 1992-1995 yillardagi kampaniyadagi sönggi ğalaba bölib qoldi. Ammo bu operatsi ularga siyosiy va diplomatik nuqtayi nazardan halokat keltiradi.

Endi Ğarb mamlakatlari sobiq Yugoslaviyadagi uruşga yakun yasaş böyiça birdamlik körsatişadi.

Ikki oy ötib NATO aviatsiyasi BMT Xavfsizlik kengaşi ruxsati bilan Bosniya serblari pozitsiyalariga zarbalar beradi.

Muqarrar mağlubiyatni körgan holda Bosniya serblari öt oçişni töxtatiş va Deytonda tinçlik konferensiyasi ötkazişga rozi böladi.

Srebrenitsadagi qurbonlar soni

Serblar tomonidan Srebrenitsa va uning atrofida qança odam qatliom qilingani haqida hanuz aniq ma’lumotlar yöq. Bu şaharça atrofidagi hududlardan hozir ham ommaviy qabrlar topilmoqda.

Turli manbalarda Srebrenitsa va uning atrofidagi hududlarda öldirilganlar soni 7 mingdan 11 ming nafargaça bölgani qayd etilgan. Ular orasida voyaga yetmaganlar soni 500 nafardan oşiq bölgani aytiladi.

Bosniya uruşi paytida bedarak yöqolgan odamlarni qidiriş böyiça davlat komissiyasi qurbonlar soni 8,2 ming nafar bölganini ma’lum qilgan, Xalqaro qizil xoç qömitasi hisobotlarida 7,8 ming raqami keltiriladi. Boşqa turli taşkilotlar esa Srebrenitsada qurbon bölganlarning oila a’zolari bergan ma’lumotlarga tayanib, 10,7 ming kişi öldirilganini ma’lum qilgan.

Ommaviy qabrlar topilişi

Serb harbiylari tomonidan ötkazilgan ommaviy qatliomlarda ayrim odamlar özini ölganga solib tirik qolgan. Ana şundaylardan 8 nafari qatliomlarda tirik qolib, tunda hodisa joyidan qoçib ketib qutulib qolişgan. Ularning guvohligi va körsatmalari bilan 1996 yilda Srebrenitsa atrofidagi ommaviy qabrlar haqida ma’lumot olinadi. Keyinçalik ana şu ma’lumotlar asosida qidiruv işlari olib borilganda ommaviy qabrlarning har biridan minglab odamlar jasadi çiqadi.

Keyinçalik qaziş işlari boşlanganda ommaviy qabrlarning ayrimlarida jasadlar ustma-ust bir neça marta kömilgani aniqlanadi. Serblar keyingi qatliomlarda odamlarni avval jasadlar kömib yuborilgan joyga olib borib otib taşlaşgani va kömib yuborgani ma’lum böladi. Ilk ommaviy qabr 1996 yilda, sönggisi 2021 yilda topilgan.

Aybdorlarni jazolaş

1996 yilda ilk ommaviy qabr topilgaç xalqaro taşkilotlar tomonidan Srebrenitsadagi qatliom böyiça suriştiruvlar boşlab yuboriladi. 1998 yilda serb armiyasi generali Radislav Krstiçga qarşi ayblov e’lon qilinadi. U tutib olinib Haagaga jönatiladi. 2001 yilda xalqaro tribunal Krstiçni Srebrinitsadagi qatliomlarning asosiy ijroçisi sifatida aybdor deb topadi va unga 46 yil qamoq jazosi beriladi. Keyinçalik uning advokatlari apellyatsiya berişgaç, qamoq muddati 35 yilga qisqartiriladi.

Krstiçdan taşqari, Bosniyadagi Serb Respublikasining sobiq prezidenti Radovan Karadjiç, Serb Respublikasi qurolli kuçlari boş ştabi razvedka bölimi boşliği örinbosari Zdravko Tolimir va Serb Respublikasi armiyasi qömondoni Ratko Mladiç Srebrenitsadagi qatliomning asosiy aybdorlari sifatida javobgarlikka tortiladi. Jumladan, Karadjiç, Mladiç va Tolimir umrbod qamoq jazosiga hukm qilinadi. Tolimir keyinçalik Haaga qamoqxonasida vafot etadi.

Şuningdek, yana köplab serb generallari va zobitlari Srebrenitsa qatliomida ayblanadi. Ularning ayrimlari Haagada sud qilinib jazoga tortilgan bölsa, ayrimlari qoçib yaşirinadi. Yana bir qismi sudgaça yetmay halok bölib ketadi.

Srebrenitsadagi qatliomning genotsid deb tan olinişi

Keyinçalik hududda tinçlik örnatilgaç Bosniya hukumati va halok bölganlarning oila a’zolari xalqaro taşkilotlardan qatliomni genotsid deb tan olişni talab qilib çiqişadi. Ammo bu masala ança ortga suriladi.

Nihoyat 2015 yilda BMT Xavfsizlik Kengaşida Buyuk Britaniya tomonidan Srebrenitsadagi qatliomni genotsid deb tan oliş töğrisidagi rezolyutsiya ovozga qöyiladi. Rossiya rezolyutsiya qabul qilinişiga qarşi çiqadi. Xavfsizlik Kengaşi doimiy a’zolari Fransiya, Buyuk Britaniya, AQŞ va vaqtinça a’zolardan 7 ta davlat rezolyutsiyani qöllaydi. Xitoy hamda yana uç davlat betaraf qoladi va rezolyutsiya qabul qilinadi. Bungaça 2009 yilda Yevropa parlamenti 11 iyulni Srebrenitsadagi qatliomni xotirlaş kuni deb e’lon qilgandi.

Qatliomning asosiy aybdorlari bölgan Bosniyadagi Serb Recpublikasi ma’murlari va Serbiya hukumati uzoq yillar davomida Srebrenitsadagi qatliom böyiça qilingan ayblovlarni inkor qilib keladi. Ammo köplab ommaviy qabrlar topilişi vaziyatni biroz özgartiradi.

2004 yilda Bosniyadagi Serb Recpublikasi öz harbiylari Srebrenitsada aholini qatl etişda iştirok etganini tan oladi. Şu bilan birga maxsus suriştiruv komissiyasi taşkil etib, 2005 yilda Srebrenitsa voqealarida qatnaşgan 19 mingdan oşiq harbiyning ism-şarifini öz içiga olgan röyxatni xalqaro taşkilotlarga taqdim etadi. Ammo Serbiya qatliomni tan olmaydi.

2009 yilda Serbiya Yevropa Ittifoqiga a’zo böliş uçun ariza topşiradi. Ammo Yevropa Ittifoqiga a’zolikka nomzod bölişi uçun rasmiy Belgrad xalqaro taşkilotlar bilan hamkorlik qilişi va Bolqon uruşida amalga oşirilgan harbiy jinoyatlarni tan olişi lozim edi.

Öşandan buyon Serbiyada bir neça prezident almaşdi. Ular bir neça martadan Srebrenitsa qatliomida halok bölganlar oilalariga ta’ziya izhor etişadi, hamdardlik bildirişadi, aybdorlarni topib jazolaş lozimligini aytişadi. Ammo qatliomni rasmiy ravişda tan olişmaydi.

2015 yilda Bosniyada Srebrenitsa qurbonlarini yod etiş marosimiga Serbiyaning öşa vaqtdagi boş vaziri Aleksandr Vuçiç (u 2017 yilda mamlakat prezidentligiga saylanadi) ham taşrif buyuradi. Marosim ötkazilayotgan paytda mahalliy aholi Srebrenitsa qatliomini hanuz tan olmagani uçun Serbiya boş vazirining taşrifiga qarşi namoyişlar ötkazadi.

Qurbonlar şarafiga örnatilgan yodgorlikka gulçambar qöyilayotgan paytda namoyişçilar Vuçiçga qarata toş va şişalar uloqtirişadi. Uloqtirilgan toşlardan biri boş vazirning boşiga tegib, uning közoynagini sindiradi. Şundan söng Serbiya delegatsiyasi hodisa joyidan evakuatsiya qilinadi.

Niderlandiyalik harbiylarning aybdor deb topilişi

Keyinçalik Srebrenitsada va uning atrofida qatliom qilingan şaxslarning qarindoşlari tomonidan «Srebrenitsa onalari» nodavlat taşkiloti tuziladi. 2007 yilda taşkilot Haaga okrug sudiga BMTga qarşi da’vo arizasi kiritadi. Arizada BMT tinçlikparvar kuçlari tarkibida bölgan niderlandiyalik harbiylar Srebrenitsa va uning atrofida ommaviy qotilliklarning oldini ololmaganlikda ayblanadi.

2008 yilda sud BMTni javobgarlikka tortiş mumkin emasligi töğrisida qaror qabul qiladi. 2010 yilda Haaga apellyatsiya sudi qarorni öz kuçida qoldirdi. 2013 yilda Yevropa inson huquqlari sudi ham «Srebrenitsa onalari» taşkilotining BMTga qarşi da’vosini asossiz deb hukm çiqaradi.

2014 yil iyul oyida «Srebrenitsa onalari» taşkiloti Niderlandiya Oliy sudiga niderlandiyalik tinçlikparvar kuçlarni bosniyalik musulmonlar ölimida aybdor deb topiş haqida da’vo arizasi kiritadi.

Uç yil davom etgan suriştiruvlardan söng 2017 yilda Niderlandiya Oliy sudi mamlakatning tinçlikparvar kuçlarning lagerida yaşirişga uringan 300 nafar musulmonning ölimi uçun javobgarligi töğrisida hukm çiqaradi.

2017 yil 27 iyun kuni esa Haaga sudi Niderlandiyani 7800 nafar bosniyalikning ölimiga javobgar deb topadi.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.