Gödak ruhiyatidagi çandiqlar. Bolalarga nisbatan şafqatsizlik ildizi qayerda?
|20:12 / 31.08.202229 94913 min
Sönggi vaqtlarda onalarning öz farzandlarini ayovsiz kaltaklaşi va hatto uning ölimiga sababçi bölib qolişi holatlari bot-bot ma’lum bölib turibdi. Xöş, bunga sabablar nima, yeçim qayerda? Kun.uz şu kabi savollar bilan mutaxassislarga murojaat qildi.
Tuğruqdan keyingi depressiya – inkor etib bölmas omil
Psixolog Rozaliya Gabdulhakovaning ta’kidlaşiça, aslida ota-onalar öz farzandini öldirib qöyişi butun dunyoda uçraydi va bola aynan ona tomonidan öldirilişi böyiça 20 ta mamlakatning qonunlarida alohida moddalar kiritilgan.
— XX asr boşlarida köplab davlatlar onada tuğruqdan keyin depressiya bölişini tan olişganidan keyin, hatto 1 yoşgaça bölgan farzandini öldirganlarga yengilroq jazo qöllaşni ham joriy etişgan.
Jinoyat bilan boğliq holatlarda işlovçi psixiatrlarning ta’kidlaşiça, hozirda özining farzandini öldirayotgan ayollar soni köpaymagan, ular doim bölib kelişgan. Şunçaki, bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlarda ular haqidagi xabarlar ommalaşgani uçun köproq körinişmoqda.
Biroq öz farzandini öldirmagan bölsa-da, ularga jismonan oğriq berayotgan, zulm körsatayotgan ayollarning soni ham juda köp. Barça yoşdagi ayollarning özidan ojiz bölganlarga nisbatan vaxşiyliklar qilib qöyişining bir neçta sabablari bor.
Birinçisi, albatta, ayollarning ruhiy holati. Ayollar tabiatan emotsiyaga beriluvçan bölgani va tuğruqdan keyin turli jarayonlar, gormonal özgarişlar bölgani sabab ularda depressiyaga tuşiş holatlari kuzatiladi. Aslida, ayol qançalik soğlom va aqlli bölmasin, farzandli bölganidan söng, uning ruhiy holatida birmunça özgarişlar kuzatilişi tabiiy. Ona ruhan nosoğlom bölişi, depressiyaga berilib, harakatlari adekvat bölmay qolişi mumkin.
“Köp narsaga birinçi bölib ayollar aybdor qilinadi”
Ruhşunosning sözlariga köra, aynan özbek jamiyatiga xos alohida omillar ham bor.
— Masalan, oiladagi muhit. Bizning xonadonlarda onaning onalikdan taşqari, kelinlik vazifasi ham bor. Bunda ularga judayam köp jismoniy mas’uliyatlar yuklanaveradi. Aksar holatda ayollarimizning dam olişi, uxlab olişi uçun ham imkoniyati bölmaydi.
Uy bekalarimizda töğri ovqatlaniş, vaqtida kerakli narsalarni yeyiş, tuşkunlikka tuşmaslik, hayotdan hafsalasi pir bölmasligi uçun har kungi bir xil işdan çalğiş imkoniyati ham bölmaydi. Aytaylik, biror joyda işlaydigan odam haftada 5 kun işlasin, şanba va yakşanba kunlar dam olişga imkoniyati böladi. Uyda ötiradigan ayollar esa oylab, yillab bir joyda, bir xil işni qilişiga töğri keladi, şuning oqibatida ruhiy holatlari barqaror bölmay qoladi.
Afsuski, jamiyatimizda bunga qöşimça ravişda ayolga bosim böladigan holatlar yöq emas. Misol uçun, ayol uyda kelinlik, onalik vazifalari bilan band bölib yurganida turmuş örtoği bilan böladigan muammolarda ham köpinça ayollarimiz ayblanadi. “Ering xiyonat qildi, sen özing aybdorsan, ering pul topmayapti, sen aybdorsan”, qabilida qöyiladigan talablar juda köp. Dastlab mas’uliyatini kötara olmagan ayollar jamiyat bosimi ostida yanayam tuşkunlikka tuşib boraveradi.
Mavzuga oid
Şuningdek, ularning oxirida portlab, qattiq jinoyat qilib qöyişiga “sabr qil” deya köp ta’kidlaşlari ham sabab böladi. Çunki ayollarning aksariyati öz hissiyotlarini doim ham bayon qilaverişmaydi, ba’zida özlarini tuşunişmaydi ham. Ayol jamiyat, oila, özining tarbiyasi sabab çidab kelaveradi va bir kun toqati tugaşi va bu yomon natijaga olib kelişi mumkin.
“Mamlakatning iqtisodiy ahvoli ham bunda rol öynaydi”
Rozaliya Gabdulhakova köplab maişiy muammolarning ildizi iqtisodiy qiyinçiliklarga borib taqalişini aytadi.
— Yana bir jihatni ta’kidlab ötişim kerak, ya’ni mamlakatimizning iqtisodiy ahvoli tufayli otalar farzandlari uçun soğlom ovqat, tagliklarni sotib oliş kabi iqtisodiy çiqimlarni har doim ham kötarolmaydi. Yoki qaynona bunga ruxsat bermay, kelinni “ekonom” qilişga majbur qilişi mumkin. Vaholanki, öşa taglik ayolning vazifalarini sal yengillaştiradi. Lekin iqtisodiy qiyinçilik sababli bunday bölmasa, mas’uliyat ham ortib boraveradi.
Mana şunday kiçik narsalarni qoplaş uçun yetarli mablağ bölişi ham ayollarning xotirjam, bolalarning soğlomroq bölişiga, kamroq kaltak yeyişiga sabab bölar edi.
“Afsuski, kelajak avlodni öz fikrini aytolmaydigan, stressga va tuşkunlikka tez tuşib qoladigan qilib tarbiyalayapmiz”
Psixologning aytişiça, iştonini höl qilib qöygani va boşqa holatlar uçun asabiy onasidan daşnom etitib katta böliş – bola ruhiyatida çuqur iz qoldiradi.
— Ayollarimizning ruhiy holati barqaror bölmasligi jamiyatimizni botqoqqa botiradi. Boisi, bu yerda gap faqat bolalarning öz onalari tomonidan kaltak yeb, öldirilayotgani haqida ketmayapti, bunda har kuni iştonini xöllab, aytgan ovqatini yemagan farzandlarning taqdiri ham yotadi. Tarbiyalaşni bilmagan yoki özining hissiyotlarini boşqarolmagan onalar bu bolalarni uraveradi.
“Bolasini urib tarbiyalaydi-da” deb oqlaşlari ham mumkin, lekin bu – bizning kelajagimiz uçun katta yöqotiş. Çunki kaltak yeb ösgan bolalarning köpçiligi öziga işonçi past, özidan taşabbus kam çiqadigan inson bölib qolişi mumkin.
Afsuski, biz kelajak avlodni öz fikrini aytolmaydigan, stressga va tuşkunlikka tez tuşib qoladigan qilib tarbiyalayapmiz. Agar bu borada nimadir qilmasak, jamiyatimiz pastlab boraveradi, farzandlarimiz şijoatsiz, faqatgina qora mehnat bilan şuğullanuvçi işçilarga aylanib qoliş ehtimoli yuqori.
Gabdulhakova tuğruqdan keyin ayollarga yaqinlari kömaklaşişi kerakligi, ayollar esa özlarining ruhiy holatlariga e’tiborli bölişlari zarurligini ta’kidladi.
— Odamlar nima deydi deb emas, hozir men nimani his qilyapman, farzandimga zulm qilib qöymaymanmi, hozirgi harakatlarim nimaga olib keladi deb, özlarini boşqarişlari kerak böladi.
Bundan taşqari, kiçkina emizikli farzandi bor onalarga oila a’zolari ham yordam berişi, ularning vaqtida dam olişi, holatlarini tuşungan holda yumuşlarini yengillaştirib, qöllab-quvvatlaşlari kerak.
Har bir oilada farzand tuğilişi krizis davri hisoblanadi, şuning uçun ham oila a’zolar öziga yaraşa mas’uliyatlari ham özgarib, qiynaladi. Lekin baribir eng köp mas’uliyat yuklangan, jismonan va ruhan qiynalgan inson ona böladi.
Ayollar bolani tuvakka ötkazişda, umuman, bola tarbiyasida boşqa bolalarga qiyoslab, farzandida hali rivojlanmagan qobiliyatlarni talab qilmasliklarini, bu jarayonda qaynonalar kelinlariga bosim ötkazmasliklarini ham söragan bölardim.
“Jamiyatda şunday muammolar tez-tez bölyaptimi, demak boşqaruvda tizimli kamçiliklar bor”
Jamiyatşunos Bahrom Parpiyevning sözlariga köra, jamiyatda bu kabi holatlarning tez-tez uçrab turişi ularning istisno emas, ma’lum ijtimoiy sabab-oqibat zanjirlari ekanini körsatadi.
— Jamiyatimizdagi ayrim fuqarolar orasida öz joniga suiqasd qiliş va boşqalar hayotiga tajovuz qilişning uçrab turgani taşvişli hodisadir. Ayniqsa, insoniylik qiyofasini yöqotgan ba’zi kişilarning öz ota-onalari va boşqa yaqinlari qotiliga aylanişi kişini larzaga soladi. Albatta, bu muammo bugun paydo bölgani yöq. Tarixda ham mazkur hodisalar röy bergan. Sobiq totalitar tuzum davrida ham şunday maş’um voqelar bölgan. Ammo u vaqtda matbuot erkinligi bölmagan. Şu nuqtayi nazardan bunday mudhiş hodisalar faqat bugungi kunda bölyapti desak, haqiqatdan ança yiroq böladi.
Ularni tizimli va kompleks tarzda tahlil etiş lozim. Xayolimizga kelgan dastlabki fikrga tayanib, uning faqat yagona sababini körsatmaslik kerak. Bugungi kunda jamoatçilik orasida davlat instituti, uning mas’ul xizmatçilarini turli noxuş voqealarni yuzaga çiqişda asosiy aybdor sifatida körsatiş holati uçrab turibdi. Biroq bu yuzaki va ilmiylikdan yiroq bölgan yondaşuvdir.
Lekin masala tahliliga çuqurroq yondaşsak, şunday vaziyatga duç kelamiz: agarda jamiyat hayotida şunday muammolar tez-tez va muntazam tarzda mavjud bölsa, demak, haqiqatan boşqaruv tizimida muayyan kamçiliklar bor degan xulosani çiqariş mumkin. Bunday şaroitlarda tizim mutasaddilariga nisbatan haqli e’tirozlarni qöyiş adolatdandir. Çunki bunday şaroitlarda jarayonning keçişi tasodif emas, balki qonuniyatli mazmun kasb etadi.
Mazkur fikrni taniqli fransuz sotsiologi Emil Dyurkgeym tomonidan olib borilgan tadqiqotlarga tayanib, ilgari suriş mumkin. Jumladan, u yaşagan davrda, ya’ni XIX asrning ikkinçi yarmi oxirlarida, Fransiyada kişilar orasida öz joniga qasd qilganlar soni keskin oşib ketadi. Rasmiy hokimiyat vakillari bu hodisani kişilarining psixologik holatidagi nuqsonlar bilan oqlaşga intilgan bir şaroitda, Emil Dyurkgeym öz olib borgan amaliy tadqiqotlar natijasida mazkur xatti-harakatni amalga oşirgan kişilar jamiyat hayotidagi jiddiy ijtimoiy muammolar ta’sirida sodir qilganlarini asoslab beradi va buning uçun esa öşa davrdagi fransuz jamiyatini asosli tarzda tanqid qiladi.
Demak, jamiyatimizda uçrayotgan uşbu illatga fuqarolarning oilada, yoşlikda olgan tarbiyasida jiddiy kamçiliklarga yöl qöyilgani ham sabab bölmoqda. Jumladan, ota-bobolarimiz asrlar davomida e’tiqod qilib kelgan islom dini qadriyatlariga tayaniş mazkur tarbiya jarayonidan uzilib qolgan. Ma’lumki, islom dinida birovning joniga tajovuz qilmaslik, öz joniga qasd qilmaslik qat’iy tarzda buyurilgan.
“Özining va özganing joniga zörlik qiliş gunoh ekanini kengroq tarğib qiliş kerak”
Bahrom Parpiyevning aytişiça, avvalo muammo sabablarini aniqlab oliş, şundan kelib çiqqan holda çoralar köriş zarur.
— Albatta, har qanday muammo sabablarni öz vaqtida aniqlaş uning yeçimiga muvofiq keladigan mexanizmlarni işlab çiqişga asos böladi. Şu maqsadga erişiş uçun mamlakatimizda sotsiologik talqiqotlarni ötkazişga aloqador davlat va nodavlat taşkilotlari yuqorida körsatib ötilgan muammo böyiça muntazam ravişda jamoatçilik fikrini örganib borişlari maqsadga muvofiq.
Şuningdek, mamlakatimizda faoliyat olib borayotgan “Ijtimoiy iş” sohasi mutaxassislari mahalla instituti rahbarlari va faollari bilan hamkorlikda şunday xatta-harakatni sodir etişga moyil kişilarni aniqlab, ular bilan jiddiy şuğullanişlari lozim.
Ma’lumki, mamlakatimiz boş qomusidagi tegişli moddaga muvofiq, din davlatdan ajratilgan, ammo dinni jamiyat hayotidan ajratişning iloji yöq va bunga hojat ham yöq. Şuning uçun taniqli diniy ulamolar OAVda kişilarga zulm qiliş, ular joniga qasd qiliş, özini özi öldiriş nafaqat bu dunyoda, balki oxiratda ham öziga ulkan va abadiy zarar bölişini Qur’on oyatlari va hadislardan keltirib, tuşuntirib borişlari sermahsul natijalar beradi.
“Zulmning har qanday köriniş harom”
Özbekiston musulmonlari idorasi Fatvo markazi boş mutaxassisi Hikmatulloh Toştemirovning ta’kidlaşiça, jamiyatda gohida uçrab turgan yoş bolalarning ota-onalari tomonidan ayovsiz kaltaklanişi Islomda man qilingan, harom işlardan hisoblanadi.
— Bu işni qilganlar qattiq gunohkor bölib, qiyomatda bu gunohi uçun javobgar böladilar. Çunki dinimizda özgalarga zulm qilişning har qanday turi harom qilingan. Bizga har sohada örnak bölgan Payğambarimiz alayhissalom biror kimsani, katta-yu kiçik, na ayol-u, na bolani urmaganlar. Buni Oişa onamiz rivoyat qilganlar.
***
Yuqoridagi fikrlardan xulosa qiliş mumkinki, zöravonlik, xususan bolalarga nisbatan zöravonlikning ham moddiy, ham ma’naviy ildizlari bor. Yeçim esa avvalo iqtisodiy ösişning inklyuzivligini oşiriş va xotin-qizlarga har tomonlama yordam körsatişning samarali mexanizmlariga ötişni taqozo qiladi.
Şu bilan birga, muammo kölami va ildizlarini yuzaga çiqariş uçun keng kölamli sotsiologik tadqiqotlarga ehtiyoj bor.
