Ukrainaning yangi «kuzir»lari. NATO Ukrainaga qanday qurollar yetkazib bermoqçi?
|22:01 / 05.10.202239 68112 min
Xarkiv oblastidagi muvaffaqiyatli qarşi hujumdan söng Ukraina armiyasi Rossiya qöşinlariga aniq zarbalar berişda davom etmoqda. Mamlakat şimoli va janubida keskin janglar ketyapti. Moskva ma’lumotlariga köra, Kiyev navbatdagi hujumga tayyorgarlik körmoqda.
IRIS-T SL havo hujumidan mudofaa tizimiIRIS-T SL havo hujumidan mudofaa tizimi
Biroq ob-havo özgaryapti. Kuzda janglar davom etayotgan hududlarda loygarçilik kuzatilsa hujum qiliş deyarli imkonsiz işga aylanadi. Çunki ularsiz oldinga siljiş va duşmanga qarşi samarali hujum qiliş qiyin bölgan oğir harbiy texnikalar bunday şaroitlarda şunçaki loyga botib qoladi. Asfalt yöllar esa doimo artilleriya qurollari nişonida turadi. Şu sababli, Ukraina qurolli kuçlari (şuningdek, Rossiya armiyasi ham) kelgusi yildagi uruşning yangi bosqiçiga tayyorgarlik körişni boşlab yuborgan.
Moskva şoşilinç safarbar qilinayotgan rossiyaliklar orqali frontdagi yöqotişlar örnini töldirişiga umid qilayotgan bölsa, Kiyev Ğarbning eng sönggi texnologiyasiga muhtojligini ta’kidlab keladi.
Ukraina allaqaçon qarşi hujumda muvaffaqiyatga erişdi, ammo endi bu ustunlikni rivojlantiriş va mustahkamlaş kerak. Ukrainaga Ğarbdagi ittifoqçilarning qaysi eng sönggi texnologiyalari yordam beradi — quyida şu masala körib çiqiladi.
IRIS-T SL zenit raketalari (Germaniya)
Bundesverning (Germaniy armiyasi) zamonaviy havo hujumidan himoya raketalari. Uşbu raketa tizimi şunçalik yangiki, nemislar u bilan hali öz armiyasini ta’minlaşga ham ulgurmadi, lekin yangi qurolni darhol Ukraina qurolli kuçlariga yuborişga va’da berdi.
Zamonaviy raketalar 1990-yillar oxirlarida NATO samolyotlari uçun işlab çiqilgan va 2000-yillar örtalarida yer tipiga asoslangan raketalarning birinçi sinovlari ötkazilgan. Ular asosida nafaqat Rossiya samolyotlarini, balki dronlarni ham nişonga ola biluvçi havo hujumidan himoya tizimi yiğilgan. Uşbu zenit raketalar töplami Moskva Erondan sotib olgan «Shahed-136» kamikadze dronlarini ham muvaffaqiyatli yöq qila oladi.
Raketalar infraqizil yönaltiruvçi kallaklardan foydalanadi, biroq dastlabki öq uziş radarlardan olingan GPS ma’lumotlari yordamida amalga oşiriladi, bu esa nişonni aniqroq möljalga oliş imkonini beradi. Raketaning uçiş tezligi 3,5 ming km/soatdan oşadi, bu Rossiyaning eng zamonaviy Su-57 samolyotlari tezligidan (2,6 ming km/soatgaça) yuqoriroq.
Rossiya aerokosmik kuçlarining havodagi ustunligi hisobga olinsa, nafaqat osmonni nazorat qila oladigan, balki muhim obektlarni dronlar zarbasidan himoya qiladigan eng yangi havo mudofaa tizimlarini Kiyevga yetkazib beriş Ukraina qurolli kuçlarining oldinga harakatlangan bölinmalarini havo hujumidan himoya qiliş imkonini ham beradi.
Mavzuga oid
Nazariy jihatdan, yangi havo hujumidan himoya tizimlari hatto taktik yadro qurollari zarbasini ham qaytarişi mumkin. Biroq amaliyotda bunday sinovlar heç qaçon ötkazilmagan, şu sabab yangi zenit raketa tizimlari ukrainaliklarni yadroviy hujumlardan qançalik himoya qila olişi noma’lum.
NASAMS havo hujumidan himoya tizimi (AQŞ va Norvegiya)
Norvegiya va AQŞ tomonidan birgalikda işlab çiqarilgan yana bir havo hujumidan mudofaa tizimi. Uning gorizontal öq uziş balandligi IRIS TL’nikidan biroz yuqoriroq — 21 kilometrga 20 kilometr. NASAMS 1 havo hujumidan mudofaa tizimlari AIM-120 AMRAAM raketalari bilan jihozlangan.
NASAMS’ning uç turidan qaysi biri Ukrainaga yuborilişiga qarab, Kiyev Rossiyaning havo nişonlarini urib tuşiriş va 120-180 kilometrgaça bölgan masofadagi muhim obektlarni havo hujumidan qöriqlaş imkoniyatiga ega böladi. Mantiqan Ukraina qurolli kuçlariga NASAMS’ning sönggi uçinçi versiyasi beriladi, çunki u Germaniyaning IRIS raketalari bilan mos keladi, bu esa ikkala qurilmada ham bir xil öq-dorilardan foydalanişga imkon beradi.
Bunda taşqari, NASAMS’ning ikkinçi versiyasidan boşlab tizim maxsus Link-16 aloqa texnologiyasidan foydalanadi. Link-16 yanada yaxşi uyuştirilgan hujum yoki mudofaani amalga oşiriş uçun har xil turdagi qöşinlarning kuç va vositalarini muvofiqlaştiriş imkonini yaratadi. Bunday tizimidan NATO davlatlari foydalanib keladi.
Nazariy jihatdan, uşbu texnologiya Kiyevning ittifoqçilariga Ukraina qurolli kuçlariga nişonga oliş va razvedka qilişda yordam körsatiş imkonini beradi, çunki Ukrainada bu uçun zarur bölgan samolyot va kemalar yöq.
FV1O3 Spartan zirhli maşinasi (Buyuk Britaniya)
Röyxatdagi eng eski harbiy texnika, biroq hozirgi şaroitda Ukraina uçun juda muhim. Spartan juda yengil zirhli transport vositasi bölib, u soatiga 90 kilometrdan yuqori tezlikda yura oladi, loyda tiqilib qolmaydi, şuningdek, 7,62 mm kalibrli pulemyotga ham ega.
1970-yillar oxirida işlab çiqilgan FV1O3 texnikasi Folklend uruşida (Britaniya bu uruşda faqat şu maşinalar bilan jang qilgan) xuddi şunday şaroitlarda (loygarçilik va botqoqlik) özini körsatgan.
Hozirda Kiyevda öttizdan ortiq şunday maşinalar bor. Bu zirhli transportyorlar nafaqat tirik kuçlarni minalardan tezda olib ötiş, balki vaziyatni örganiş, zarur jihozlarni yetkazib beriş (maşinaga piyodalar örniga öq-dorilar yoki yonilği yuklanişi ham mumkin), şuningdek, agar kerak bölsa, bölinmani evakuatsiya qiliş yoki piyodalarni pulemyot bilan qöllab-quvvatlaş imkoniga ham ega.
Uşbu texnikaning muammoli tomoni – past öq uziş kuçiga egaligidir (garçi tankka qarşi raketali va katta kalibrli turelli turlari mavjud bölsa-da Kiyevga Spartan’ning pulemyotli versiyasi berildi). Şu bilan birga FV1O3 Spartan ruslarning PTKM-1R «sakrovçi» minalaridan zaif himoyalangan.
Zirhning yuqori qismiga zarba beruvçi bunday mina turi Spartan’ning butun ekipaji, undagi piyodalar va maşinaning özini ham yöq qiladi. Mina yangi işlab çiqarilgan, biroq rossiyaliklar bunday turdagi minalarni janglarda allaqaçon qöllamoqda.
MQ-1C Grey Eegle (AQŞ)
Kiyev Rossiya qöşinlariga qarşi kuraşda harbiy dronlardan juda samarali foydalanmoqda. Ayniqsa, Turkiyaning Bayraktar TB2 dronlari Ukraina qöşinlari uçun katta xizmat körsatyapti. Biroq, Pentagon bu yetarli emas degan qarorga keldi. Şu sababli, sönggi bir neça haftadan beri Kiyevga yanada universalroq va kuçliroq MQ-1C Grey Eagle dronlarini yetkazib beriş masalasi körib çiqilmoqda.
Umuman olganda, MQ-1C eng kuçli zarba beruvçi va razvedka qiluvçi dronlardan biridir. «Kulrang burgut» dronlar orasida eng köp foydali yukni (yarim tonnagaça) kötaradi va 9 ming metr balandlikkaça uçiş qobiliyatiga ega (undan balandroq Isroilning Hermes va Heron dronlarigina uça oladi). Dronning uçişi davomiyligi 30 soatgaça bölib, 250 km/soat tezlikda harakat qilişi mumkin.
MQ-1C Grey Eagle qanoti ostida törtta Hellfire tankka qarşi raketalarini yoki sakkizta Stinger yoxud törtta GBU-44/B Viper Strike bombasini olib yuradi.
Teledyne Flir Black Hornet (Norvegiya) mini-droni va Titan C-UAS (AQŞ) dronga qarşi tizimi
Norvegiya va Tayvan Ukrainaga kamroq kuçli, ammo yangi texnologiyali uşbu dronlarni yetkazib berişni va’da qilgan. Norvegiya yoz oxiridayoq Kiyevga bir neça yuzlab kiçik Black Hornet razvedkaçi dronlarini jönatdi.
Ularning asosiy vazifasi — taktik razvedka va jangovar kuzatuv bölib, dronlar ikki kilometr radiusda işlaydi. Ularni bitta operator boşqarişi mumkin, 33 grammlik uşbu dronlarni işga tuşiriş uy dronlarinikidan qiyinroq emas.
Bunday hajmdagi uçuvçisiz qurilmalar har qanday hujum guruhini ular bilan ta’minlaş imkonini beradi, ular orqali jang maydonida nima sodir bölayotganini yaxşiroq tuşuniş, şuningdek, duşmanning qanday harakatlanişi va qaysi pozitsiyalarni egallaşini kuzatiş mumkin.
Dronlarning özidan taşqari, Ukraina ularga qarşi kuraşiş uçun maxsus qurilmalar ham oladi. Agar havo hujumidan mudofaa tizimlari katta dronlarni yöq qilsa, Titan C-UAS stansiyasi 1,5 km radiusda uşbu turdagi har qanday qurilmani şunçaki öçirib qöyişi mumkin.
Vaşington Kiyevga ön ikkita şunday tizimni yuborişga va’da berdi. Ukraina qurolli kuçlari bu orqali nafaqat HIMARS batareyalari, balki Ğarb tomonidan yetkazib beriladigan boşqa murakkab va qimmat qurollarni ham havodan himoya qila olişi mumkin.
Harbiy texnologiyalar
Muayyan qurilmalardan taşqari, köplab AQŞ va Ğarb kompaniyalari Ukraina qurolli kuçlarini yangi texnologiyalar bilan ham ta’minlamoqda. Ba’zi kompaniya va ğarblik ittifoqçilar uçun bu uruş qaysidir ma’noda barça tadqiqotlarni potensial raqib — Rossiyaga qarşi sinab köruvçi katta poligon hamdir.
NATOning zamonaviy qurollari heç qaçon Rossiya harbiy-sanoat majmuasining sönggi qurilmalari bilan töqnaş kelmagan. Alyans mamlakatlarining eng sönggi qurol-yaroğ va qurilmalarni Kiyevga berişga tayyor ekanliklarining sabablaridan biri ham şu. Ukrainada qöllangan yangi texnologiyalarning eng maşhur namunalaridan biri bu Ilon Maskning Starlink internet tarmoğidir. Yer orbitasidagi önlab sun’iy yöldoşlar yordamida birlaştirilgan global tarmoq Ukraina kuçlariga nafaqat aloqa mavjud bölmagan şaroitlarda öz harakatlarini muvofiqlaştiriş, balki jang maydonida nimalar sodir bölayotganini tezda köriş imkoniyatini ham taqdim etadi.
AQŞ hukumati Ukraina qurolli kuçlariga sun’iy intellekt (sun’iy yöldoş tasvirlari orqali jang maydonidagi ma’lumotlarni tahlil qiladi), yuzni aniqlaş (uşbu texnologiya uruş jinoyatlarini tergov qilişda yordam berişi kerak), ovoz analizi (suhbatlarni transkripsiya qiliş va tahlil qiliş) va boşqa sohalarda yordam berayotgan bir qator kompaniyalar bilan şartnoma tuzmoqda.
Qaysi yangi jönatmalar frontdagi vaziyatni özgartirişi mumkin?
Ukraina qöşinlariga yangi qurollar yetkazib berilişi Rossiya armiyasi uçun jiddiy çaqiriq böladi. Hozirgaça NATO texnikalari janglarda juda samarador ekanini körsatdi: Ukraina qurolli kuçlari ularni frontning barça qismlarida qöllamoqda, hujum va mudofaada faol foydalanyapti.
Moskva uçun eng katta muammolar havo hujumidan mudofaa qurilmalari Ukrainaga yetkazib berilişi bilan boğliq bölişi mumkin, çunki bu Rossiyaning havodagi ustunligini yöqqa çiqaradi. Bu esa öz navbatida Rossiya qöşinlarining Ukrainaga har qanday hujumini qiyinlaştiradi.
Bundan taşqari, Ukraina qurolli kuçlarining razvedka sohasidagi peşqadamligi ham oşişi mumkin — zarbdor va ayğoqçi dronlar allaqaçon Ukraina qömondonligiga jang maydonidagi vaziyatni duşmanga qaraganda yaxşiroq tuşunişiga yordam bermoqda. AQŞning dronga qarşi tizimlari Moskvaning bu borada orqada qolişini yanada kuçaytiradi.
Yuqoridagilarga qaramay, Kiyev yanada köproq qurol yuborişni söraşda davom etmoqda. Ukraina hali ham oğir qurollar böyiça Rossiyadan ortda qolmoqda, ular artilleriya va uzoq masofaga öq uzuvçi qurollarga juda muhtoj. Bu haqda Volodimir Zelenskiy BMTga videomurojaatida, şuningdek, Xarkiv oblastidagi qarşi hujumdan keyin aytib ötdi.
Kuzgi loygarçilik va qişki sovuq şaroitida tirik kuçlardagi ustunlik hal qiluvçi rol öynamaydi, lekin oğir texnika va artilleriya qurollari birinçi örinda qoladi. Ğarblik ittifoqçilar allaqaçon bu borada Ukrainaga yordam berişni va’da qildi, Kiyev yangi jönatmalarni kutmoqda. Jangovar amaliyot şuni körsatadiki, real jangda rus qurollari NATO qurollari bilan hali tenglaşa olmaydi.
