Tanlov yöq saylov. Qozoğistondagi prezidentlik saylovi qanday ötdi va u qançalik ahamiyatli?
|00:02 / 29.11.202215 2849 min
Foto: ReutersFoto: Reuters
Qozoğistonda 21 noyabrda bölib ötgan navbatdan taşqari prezidentlik saylovlarida amaldagi davlat rahbari Qosim-Jömart Töqayev ğalaba qozondi. U kuçsiz va maşhur bölmagan nomzodlar bilan raqobatda 81 foiz ovozni qölga kiritdi.
Mustaqil kuzatuvçilar saylovçilarning 70 foizi saylovda qatnaşgani haqdagi ma’lumotni şubha ostida oldi. Saylovdagi bu natija, albatta, jiddiy noroziliklarga sabab bölmadi. Çunki Qozoğistonda yanvar oyida yuz bergan ommaviy norozilik namoyişlarida insonlar halok böldi, qozoğistonliklar fevral oyidan beri Rossiyaning Ukrainadagi uruşini kuzatmoqda va ular yangi tartibsizliklarni xohlamaydi.
Uçastka saylov komissiyasi raisi va komissiya joylaşgan maktab direktori Oygul Nuradilova yiğilgan jurnalistlarga prezident sayloviga bayramdek munosabatda bölişini aytadi. Uning saylov uçastkasidagi saylov komissiyasining barça a’zolari milliy libos kiygan va birinçi kelgan saylovçilarni böğirsoqlar bilan kutib olgan.
«Ovoz beriş har bir qozoğistonlikning fuqarolik burçidir. Va umid qilamanki, köpçilik ovoz bilan amaldagi prezidentni saylaymiz, çunki biz bir xalq va bir millatmiz, bizni yagona kelajak kutmoqda», — degan Nuradilova oçiqçasiga.
Bu kartina, umuman olganda, saylov qanday atmosferada ötganini ifodalaydi. Uşbu prezidentlik saylovlari muddatidan oldin bölib ötdi: Töqayev prezidentlik saylovi ötkazilişini, prezident endilikda faqat bir marta, ammo yetti yillik muddatga saylanişi belgilangan konstitutsiyaviy islohotlardan söng e’lon qildi.
Töqayev saylovda 81 foizdan köproq ovoz oldi, ikkinçi örinni esa «barça nomzodlarga qarşi» rukni egalladi. 6 foiz saylovçilar nomzodlarning barçasiga qarşi böldi.
Uçinçi örinni «Ovul» partiyasidan nomzod Jiguli Dairaboyev egalladi. Saylovçilarning 3,33 foizi uni qöllab ovoz berdi – bu Markaziy saylov komissiyasidan (MSK) majburiy garov pulini qaytarib oliş uçun ham yetarli foiz emas (buning uçun 5 foiz ovoz yiğilişi kerak edi).
Qolgan tört nomzod jiddiy tarğibot-taşviqot işlari olib bormadi. Ular asosan bir-birini tanqid qildi va öz çiqişlarida Töqayevni umuman tilga olmaslikni afzal kördi. Amaldagi prezident, sobiq SSSR mamlakatlarida 1990-yillardan beri mavjud bölgan an’anaga köra, hatto teledebatlarda ham iştirok etmadi.
Mavzuga oid
Rasmiy ma’lumotlarga köra, saylovda 8,1 millionga yaqin fuqaro, ya’ni saylovçilarning deyarli 70 foizi iştirok etdi. Qozoğistonda saylovlarni mustaqil kuzatiş instituti unçalik rivojlanmagan, biroq mustaqil kuzatuvçilar bölgan saylov uçastkalarida saylovçilarning iştiroki rasman e’lon qilinganidan sezilarli darajada kam bölgan.
Masalan, Qozoğiston ğarbidagi Kaspiy dengizi böyida joylaşgan Atirau şahridagi saylov uçastkalarida kuzatuvçilar saylovçilarning 18 foizi ovoz beriş jarayonida qatnaşganini ma’lum qilgan.
Mamlakatning eng yirik şahri Olmaotada, hatto rasmiy ma’lumotlarga köra, saylovçilarning iştiroki taxminan 28,7 foizni, poytaxt Ostonada esa 48,6 foizni taşkil etgan.
Yevropada hamkorlik va xavfsizlik taşkiloti (YeHXT) missiyasining 300 nafar kuzatuvçisi Qozoğistondagi prezidentlik saylovini jiddiy tanqid qildi. Ular byulletenlar va saylovçilar ovozi hisoblanişida şaffoflik hamda eng asosiysi, saylovda haqiqiy raqobat yöqligini ta’kidlagan.
«Amaldagi prezident barça parlament partiyalaridan birgalikdagi nomzod sifatida qatnaşdi va aslida u kam imkoniyatli raqiblarining heç qanday qarşiligiga uçramadi», dedi YeHXT missiyasi rahbari Ursula Gatsek.
«Qozoğistonda MSK töğridan töğri hukumatga böysunadi. Şuning uçun tuşuniş kerakki, hukumatda köplab nazorat riçaglari bor va ular saylovçilar iştiroki yoki ovozlar haqidagi ma’lumotlarni manipulyatsiya qilişga töliq imkon beradi», deydi qozoğistonlik siyosatçi Dimaş Aljanov.
«Adolatli saylovlargaça yaşay olamizmi?»
Agar bunday natija bilan tugagan saylovlar kimdadir norozilik uyğotgan bölsa, bular faqat yoş va faol saylovçilarning kiçik bir qismi böldi.
19 yoşli Qirmizining BBC naşriga aytişiça, uning özi ovoz berişda qatnaşa olmagan. Çunki u Olmaotada yaşaydi, lekin doimiy yaşaş joyi sifatida boşqa viloyatda röyxatdan ötgan.
U va uning «Uyğon Qozoğiston» (demokratik islohotlarni tarğib qiluvçi va inson huquqlari himoya qiluvçi uyuşma) harakatidan bölgan döstlari Olmaota şahri boş maydonida namoyiş ötkazişga urinadi.
Ular qozoq tilida «Adolatli saylovlargaça yaşay olamizmi?» yozuvi tuşirilgan plakatlarni kötargan zahoti militsiya ularni uşlab, olib ketadi. Namoyişçilar uç soatdan keyin qöyib yuboriladi.
Alohida mitinglar «Qozoğistonning demokratik tanlovi» harakati tarafdorlari tomonidan ham ötkaziladi (harakat radikal islohotlar tarafdori va mamlakatda ekstremistik tuzilma deb tan olingan). Ular ham hibsga olinadi. Umumiy hisobda, saylov kuni öttizga yaqin kişi politsiya tomonidan qölga olingan.
Foto: Getty Images
Önlab insonlar iştirokidagi şunga öxşaş norozilik namoyişlari Qozoğistonning Yevropa mamlakatlaridagi, masalan, Niderlandiyadagi elçixonasi yonida bölib ötdi.
Taqqoslaş uçun, 2019 yilgi saylovlar davomida saylovlarning adolatli ötişi uçun namoyişlarda 5000 ga yaqin odam qatnaşgan va ulardan 2000 nafari hibsga olingandi.
Hozirda muhimi barqarorlik, siyosat — kelajakda
«Töqayevning saylovdagi raqiblari marginal va unça maşhur bölmagan siyosatçilar edi. Qolaversa, ular pafosli va be’mani bayonotlar bilan çiqdi. Töqayev heç bölmaganda xotirjam va barqaror, u mamlakatda yanvar voqealarining takrorlanişiga yöl qöymaydi», deydi olmaotalik 52 yoşli Davlat Anorboyev BBC naşri bilan suhbatda.
Instagram va TikTok'da Töqayev nomzodini ilgari surgan yoş blogerlar ham taxminan şunday xulosaga kelgan. Ular özlarining millionlab marta köriladigan videolarida amaldagi prezidentni barqarorlik kafolati sifatida körsatgan. Uning raqiblarini esa faqatgina ular ustidan mem yasaşga loyiq insonlar deb ataşgan.
Ekspertlar hozirgi siyosiy vaziyatda ovoz berişning bunday natijasini mantiqiy deya hisoblamoqda. Töqayev KXŞT qöşinlarining bevosita yordami bilan bölsa-da, yanvar oyidagi namoyişlarni bostirişga muvaffaq böldi. Öşanda odamlar gaz narxi keskin oşişiga norozilik bildirib köçaga çiqqandi.
Keyinroq Töqayev uning mamlakati özini özi mustaqil deb e’lon qilgan «DXR» va «LXR»ni tan olmasligini baland ovozda aytgan birinçi Markaziy Osiyo yetakçisiga aylandi. Şuningdek, u sanksiyalar tufayli Rossiyani tark etişga majbur bölgan kompaniyalar va Qozoğistonga köçib kelgan rossiyaliklarga yordam berişga tayyorligini bildirdi.
Muxolifatçilar ham, hokimiyatdagilar ham Qozoğistonda yanvar voqealari takrorlanişini istamaydi. Foto: Reuters
«Töqayev uçun Ğarb bilan qöl berib körişişda davom etiş va Putindan uzoqroq böliş — sanksiyalardan qoçiş va özining maşhurligi uçun juda muhim», deya tuşuntiradi siyosatşunos Dimaş Aljanov.
Töqayev bir neça bor çeksiz hokimiyatni samarali deb bilmasligini aytgan. U sobiq prezident Nursulton Nazarboyevning obrösidan qutuliş uçun hamma narsani qilyapti: mamlakat poytaxti Nursultondan yana Ostona nomiga özgartirildi, sobiq prezidentning qarindoşlari hokimiyat va yirik kompaniyalardagi mavqeyini yöqotdi, Elboşining nomi bilan atalgan köçalar nomi özgartirildi.
«Jamiyatda ijtimoiy barqarorlikka talab juda katta. Biz yanvar voqealarini boşdan ötkazdik, odamlarimiz Rossiya-Ukraina uruşini körmoqda. Hokimiyat ham, muxolifat ham siyosiy kuraş bu bosqiçga çiqişini xohlamaydi. Insonlar barqarorlik va kelajagini körişni istaydi», deydi Qozoğiston xalqaro munosabatlar universitetining Amaliy siyosatşunoslik markazi rahbari Aydar Amrebayev.
Siyosiy kuraş borasida esa Amrebayev katta avlod muxolifati öz kuçini tugatgani, endilikda yoş muxolifat ösib kelayotganini ta’kidlagan. «Köramiz ular (yoş muxolifat) özini qanday körsatadi», degan siyosatşunos.
Dimaş Aljanov ham agar kelajakda prezidentlik saylovida haqiqiy raqiblar va hokimiyat uçun haqiqiy siyosiy kuraş paydo bölsa, öşanda adolatli saylovlar haqida gapiriş mumkin bölişini aytadi.
«Töqayev hozir, 2022 yilda çeksiz va mutlaq hokimiyatga ega böliş nima ekanligini tuşundi. Uning 2019 yilda olgan 70 foiziga nisbatan bu yil 81 foizlik natijaga erişişi buni yaqqol körsatib turibdi. Nazarboyev ham boşida pastroq foizlar bilan ğalaba qilgan va oxirgisida 95,5 foiz ovoz olgandi», deydi Aljanov.
