Makey Lukashenko jamoasidagi eng g‘arbparast ovoz bo‘lgani aytiladi. Uning o‘limi Belarusga qanday ta’sir ko‘rsatadi?

Makey ko‘pincha Lukashenko atrofidagi g‘arbparast qanot bilan bog‘langan, chunki 2014 yilda Rossiya-Ukraina mojarosi boshlangandan so‘ng Minskning G‘arb bilan eng uzoq vaqt yaqinlashuvining yuzi va motori aynan Makey bo‘lgandi. Bu taxminda qandaydir haqiqat bor edi.

Makey rossiyaparast qarashlarga ega emasdi, u o‘z imkoniyatlaridan kelib chiqib, Minskning tashqi siyosatini betaraflikka yo‘naltirdi va shunga mos ravishda Rossiyadan uzoqlashishga harakat qildi. Makeyning o‘z so‘zlari bilan aytganda, u kun kelib Belarusni «Sharqiy Yevropa Shveytsariyasi» sifatida ko‘rishni xohlagan.

Uning rahbarligidagi Tashqi ishlar vazirligi 2020 yilgi ommaviy noroziliklar paytida eng muxolifat tuzilma bo‘lib chiqdi — o‘shanda vazirlikning o‘nlab diplomatlari iste’fo bergandi. Keyingi bir yil davomida esa Makey o‘z ixtiyori bilan ishdan ketmagan, ammo inqiroz paytida o‘zini qandaydir tarzda ishonchsiz ko‘rsatgan xodimlarni ishdan bo‘shatdi.

Tashqi ishlar vaziri boshqa yuqori lavozimli Belarus amaldorlariga qaraganda belarus tilida tez-tez gapirib turgan. U 2019 yilda Rossiyaning ishonchli elchisi Mixail Babichni mamlakatdan chiqib ketishga majbur qiladi. Lukashenko ma’muriyati rahbari sifatida u «belaruslashtirish»ni asosiy mafkuraviy oqimga aylantirishdan oldin, davlat apparatini rus dunyosining o‘ta jirkanch tarafdorlaridan tozalagandi.

O‘tmishdagi ushbu harakatlari tufayli 2020 yilgi inqiroz paytida Belarus va G‘arbda ko‘pchilik Makeyga umid bilan qaragandi. U inqilobning muvaffaqiyati uchun zarur bo‘lgan omil — elitadagi bo‘linishni boshlab berish uchun iste’foga chiqishi yoki muxolifat tarafiga o‘tishi mumkin bo‘lgan asosiy nomzod edi.

Biroq demokratlar vazirning sadoqatini yetarli baholamagandi. Makeyning o‘zi uchun uning boshqa amaldorlarga nisbatan ilg‘orligi mafkuradan ko‘ra ko‘proq muammolarni hal qilish usuli edi.

Makey bilan ishlagan yoki u bilan muntazam muloqotda bo‘lganlar unga liberal yoki yashirin dissident sifatida emas, balki elitadagi intrigalarida mohirona manyovr qila oladigan o‘ta avtoritar rahbar, xorijlik hamkasblariga ular eshitishni xohlovchi narsalarni aytishga tayyor ayyor muzokarachi deb ta’rif beradi.

Muhim pallada Makeyda Lukashenko rejimiga sodiqlik kuchliroq bo‘lib chiqdi, chunki G‘arb bilan do‘stlik va Rossiyadan uzoqlashish uning o‘z maqsadi emas, balki tizim barqarorligini oshirish yo‘li edi. Ko‘p vektorli tashqi siyosat va muvozanat Belarus rejimiga possovet hududida Kremlning ishtahasi ortib borayotgan bir paytda, omon qolish uchun ko‘proq imkoniyat taqdim etardi.

Kastingdan erta chiqish

Makeyning tajribasi va elitadagi o‘rnini inobatga olgan holda, Lukashenkoga uning o‘rniga mos kuchli nomzod topish qiyin bo‘ladi. Demak, so‘nggi yillarda bir necha ishdan bo‘shatish va tozalash to‘lqinlarini boshdan kechirgan Tashqi ishlar vazirligining ichki tizimdagi roli yanada pasayib ketishi mumkin.

Belarusda hokimiyat majburiy, sog‘liq to‘satdan yomonlashuvi yoki hatto ixtiyoriy tarzda o‘zgargan taqdirda ham Makey potensial vorislardan biri edi, garchi Moskvada uning nomzodi qo‘llanmasa ham.

Boshqa tomondan, xavfsizlik kuchlari va boshqa ko‘plab yuqori lavozimli amaldorlardan farqli o‘laroq, Makey 2020 yildayoq tizimni tark etishi kutilgandi. Ammo u o‘zining ko‘p vektorli tashqi siyosat loyihasi barbod bo‘lishiga qaramay, amaldagi hukumatga sodiq qoldi. Va u bu orqali qaysidir ma’noda Lukashenkoga o‘z sodiqligini isbotladi.

Bundan tashqari, diplomatiya sobiq vazirning tarjimai holidagi yagona kasb emasdi. U Belarus elitasidagi ko‘pchilik uchun xos bo‘lgan harbiy tarixga ega edi. Makey o‘z faoliyatini SSSR Bosh razvedka boshqarmasida boshlagan va polkovnik darajasigacha ko‘tarilgan. U Belarus generallari bilan umumiy til topishishi mumkin edi, biroq ruslar bilan emas.

Endilikda, Lukashenko qaysidir kelajak rejasida o‘ziga voris qidirsa ham, Makey bu ro‘yxatda bo‘lmaydi. Biroq Belarusda hokimiyat almashinuvining o‘zi ham katta ehtimol bilan Ukrainadagi urushning tugashi gorizontida yuz beradi. Demak, bugungi kunda vorislikka da’vogarlar ro‘yxatini taxmin qilish hokimiyat almashinuvi formatini prognoz qilish kabi qiyin masala.

Signal kuchaytiruvchi

2020 yilgacha Makeyning ishdan ketishi Belarus tashqi siyosati uchun muhim voqea bo‘lgan bo‘lardi. 2020 yildan esa mamlakatdagi barcha qarorlar Lukashenko tomonidan qabul qilindi va uning sovetcha qarashlari, xarakteri hamda Moskvaga qaramligi Makey va uning tizimi qilishi mumkin bo‘lgan harakatlarni cheklab qo‘ydi. Ammo tashqi siyosat muvozanatiga tayanadigan tuzumda bosh diplomat, baribir muhim shaxs. Va aftidan, o‘sha yillarda Makey Lukashenkoni mamlakatdagi vintlarni bo‘shatishga va G‘arb bilan muloqotni rivojlantirishga ko‘ndirish uchun haqiqatan ham o‘z ta’siridan foydalangan.

Biroq, qatag‘onlar kuchayishi va Minskning Ukraina urushidagi ishtirokidan keyingi izolyatsiya Belarus diplomatiyasi uchun shunchalik tor imkoniyatlar koridorini qoldirdiki, Makeyning o‘limi, uning tirikligidagi har qanday harakatlari singari hech narsani o‘zgartirmaydi.

Hozir, hatto Belarus Tashqi ishlar vazirligining butunlay tarqatib yuborilishi ham Minskning mintaqaviy roliga va uning qolgan sheriklar bilan munosabatlar o‘rnatish qobiliyatiga katta ta’sir ko‘rsatmaydi. Asosiy sherik bo‘lmish Moskva bilan aloqalar har doim shaxsan Lukashenko, hukumat va oxirgi vaqtlarda harbiylar tomonidan amalga oshirilmoqda.

Ha, hatto so‘nggi oylarda ham Makey G‘arbdagi suhbatdoshlariga ba’zi signallarni yetkazishga harakat qildi. Bahorda u bir qancha yevropalik vazirlarga xat yozib, Belarus armiyasi urushga kirmasligiga va’da berdi va sanksiyalarni bekor qilishni so‘radi. Sentyabr oyida BMT Bosh Assambleyasida Makey Davlat departamenti (AQSh Tashqi ishlar vazirligi) va Yevropa Tashqi ishlar vazirliklari rasmiylari bilan parda ortida uchrashdi. Aftidan, Makey ularga Lukashenkoning amnistiya (jumladan, siyosiy mahbuslarga ham) rejalarini sotishga (ya’ni evaziga qandaydir yengillik olmoqchi bo‘lgan) uringan.

Ammo bundan hech narsa chiqmadi. Bahorgi maktubga javob berish o‘rniga yevropalik diplomatlardan biri uni OAVga oshkor qildi. Nyu-Yorkdagi uchrashuvlardan ham foyda bo‘lmadi, chunki oradan ko‘p o‘tmay Lukashenko, avvalgi bayonotlaridan farqli o‘laroq, siyosiy mahbuslarni afv qilishni amnistiya to‘g‘risidagi qonun loyihasidan chiqarib tashladi.

2020 yildan keyin ko‘plab G‘arb davlatlari poytaxtlarida Makeyning o‘ziga nisbatan ham munosabat ancha sovuqlashdi. Xavfsizlik kuchlari hukmronligi va Lukashenkoning Rossiya botqog‘iga botib ketishi tufayli Makeyning ichki tizimdagi siyosiy salmog‘i qanchalik pasayganini hamma tushundi.

G‘arb hukumatlari, 2020 yil yozida Makey shaxsiy suhbatlarda ularni Minsk va G‘arb munosabatlariga putur yetkazish uchun barcha muxolifat nomzodlarini Kreml saylovga yollaganiga qat’iy ishontirganini ham esladi.

Va bu suhbatlardan bir necha hafta o‘tgach, o‘sha yilning kuzida, Makey G‘arb davlatlari Belarusni Rossiya bilan urushtirish uchun mamlakatda inqilob olovini yoqishga urinayotganini ham juda ehtiros bilan gapirdi.

Lukashenko hokimiyatda ekan Makey bilan yoki Makeysiz Belarusning yana ko‘p vektorli tashqi siyosatga qaytishini tasavvur qilish qiyin. Ayniqsa, hozirgi, Ukrainadagi urushning faol fazasi paytida. Va qachondir shunday tektonik o‘zgarishlar (Lukashenkoning hokimiyatdan ketishi) sodir bo‘lganda Belarus tashqi ishlar vaziri yana ikkinchi darajali shaxsga aylanadi. O‘shanda sub’yektivlikni so‘zda emas, amalda tiklash lozim bo‘ladi.

Makeyning rolini ikki yo‘nalishda: G‘arblik siyosatchilardan Lukashenkoga, Lukashenkodan G‘arblik hamkorlarga signallarni kuchaytirgani bilan izohlash mumkin. O‘tgan yillarda usiz bu signallar yomonlashgan va ehtimol yo‘lda qolib ketgan bo‘lardi.

Endi G‘arb e’tiborini jalb qilish uchun Minskka ichki va tashqi siyosatda shunday tub o‘zgarishlar kerak bo‘ladiki, ularni boshqa narsa bilan almashtirish qiyin. Shuning uchun asosiy qiyinchilik ularning G‘arbda eshitilishi emas, balki Lukashenkoning bu islohotlarini qilishga jur’ati yetishida bo‘ladi.